ادام ساۋداسى — كولەڭكەلI بيزنەستIڭ كوزI

كوشەگە شىقساق، نە بولماسا، اۆتوكولiك، تەمiرجول بەكەتتەرiنە باس سۇقساق حابارلاندىرۋ تاقتالارىنان "پالەنشەگە، تۇگەنشەگە iزدەۋ سالامىز" دەگەن حابارلاندىرۋدى كوزiمiز جيi شالاتىن بولدى. تiپتi، ادامنىڭ بiرجولا جوعالۋى نەمەسە كۇندەردiڭ كۇنiندە بiر-بiرiمەن جولىعۋدىڭ ءساتi تۋاتىندىعى جايىندا ورت-نىڭ "جدي مەنيا" حابارىن قاراپ، جۇرەگiن اۋىرتاتىن كورەرمەن ءدال سونداي مازمۇنداعى ءومiردiڭ اششى زاپىراندارىنا بۇگiندە "حابار" ارناسىنداعى "بارمىسىڭ، باۋىرىم؟!" باعدارلاماسى ارقىلى كوز جەتكiزۋدەمiز. دەمەك، بۇرىن-سوڭدى ادام ساۋداسى تۋرالى وقيعالار سيۋجەتiن كوك جاشiكتەگi شىتىرمان كينولاردان عانا ەستiپ-كورسەك، مۇنداي جاعدايدى ءوزiمiز قاتارلى جەر باسىپ، تiرشiلiك كەشiپ جۇرگەندەر دە باسىنان وتكiزەدi ەكەن.

بارiمiزگە بەلگiلi، قازiر جۇمىس كوزiن iزدەپ قالاعا اعىلاتىندار كوپ. وتباسىن اسىراۋدىڭ قامىمەن ەكi قولعا بiر كۇرەك تابىلىپ قالار دەيتiن اپتالداي ازاماتتىڭ كوپشiلiگiنiڭ جولى الماتىعا ءتۇسiپ جاتادى. "الىپ شاھار بiز تۇگiلi، قاپتاعان زاڭسىز كەلiمسەكتەرگە دە نان تاۋىپ بەرiپ جاتىر عوي، وزەگiمiزدەن تەپپەس" دەگەن ولار قۇرىلىستىڭ كەز كەلگەنiن دوڭگەلەتiپ اكەتۋگە بەلدi بەكەم بۋعان. الايدا، قاراپايىم جۇمىسشى اراسىندا ءتۇرلi الاياقتاردىڭ الداۋىنا ءتۇسiپ، سان سوعىپ قالاتىندارى دا بارشىلىق كورiنەدi. وسىنداي ازاماتتىڭ بiرi ساكەن ەڭبەك كوزiن iزدەپ الماتىعا جول تارتادى. ۇيiنەن شىعىپ بارا جاتقاندا: "بۇيىرسا، ەكi-ءۇش ايدىڭ iشiندە بiراز اقشا تاۋىپ ورالامىن. اسا ۋايىمداماڭدار، ءوزiم تەلەفون سوعىپ تۇرامىن" دەگەن ول، سول كەتكەننەن مول كەتiپتi. العاشقى كەزدە امان-ساۋلىعىن بiلدiرiپ تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرعان ول ۋاقىت وتە كەلە ءۇي-iشiنە حابارلاسۋدى دا ۇمىتقان. سودان بەرi الماتى جاقتان زىرىلداي سوققان تەلەفون قوڭىراۋىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلعان. مۇنداعى تۋىستارى دا ونىڭ قايدا، نە iستەپ جۇرگەنiنەن بەيحابار. اۋىلدان بiرگە كەتكەن ازاماتتىڭ بiرەۋi دە ول تۋرالى ەشتەڭە جارىتىپ بiلمەيدi. بالاسىن ۋايىمداپ، كۇندiز كۇلكiدەن، تۇندە ۇيقىدان ايرىلعان اتا-انا ابدەن اۋرە-سارساڭعا ءتۇسiپ جاداۋ تارتقان. ءسويتiپ جۇرگەندە، ساكەننiڭ وتباسى-وشاق قاسىنا ورالماعانىنا بiر جىلدىڭ ءجۇزi تولىپتى. اپتا سايىن iزدەۋ ساپارىمەن الماتىداعى جاقىندارىنا كەلiپ-كەتiپ جاتقان تۋىستارىنىڭ، اعايىن-باۋىرلارىنىڭ قولىنان كەلەر ەش شارا جوق. كiمنەن سۇرايتىنىن، قايدا بارىپ شاعىمداناتىنىن بiلمەي ەگiلiپ زار يلەيدi. وسىنداي بiر كەزەكتi iزدەۋ وپەراتسياسىمەن كەلگەن ساكەننiڭ اعاسى iنiسi تۋرالى بiرەۋ-مiرەۋ قانداي دا بiر مالiمەت بiلەتiن شىعار دەگەن ويمەن قوعامدىق كولiك iشiنە دە ەندi. سۋرەتiن ءار جولاۋشىعا "كوردiڭ بە؟ تانيسىڭ با؟" دەپ كورسەتiپ قويادى. ەشكiمدە ءۇن جوق. بiرi وعان ء"جاي ەرiگiپ جۇرگەن بiرەۋ عوي" دەپ بەي-جاي قاراسا، ەندiگi بiرi باسىنا تۇسكەن جاعدايدى ءتۇسiنiپ، ايانىشتى كوزقاراس تانىتىپ باقتى. "تاس تۇسكەن جەرiنە اۋىر" دەگەن وسى. ول اۆتوبۋستان شىققان جەردەن iلەسە ەرە ءتۇستiم. ءوز تاراپىمنان بار جىلى سوزدەرiمدi، ءاماندا جاقسى بiر جاڭالىقتىڭ بولاتىنىن ايتىپ دالبالاقتاپ جاتىرمىن. مiنە، بiر ءۇيدiڭ اسىراۋشىسى ساكەننiڭ iزiم-عايىم ورالماعانىن، ونى كۇتiپ وتىرعان ءۇش بالاسى مەن جارىنىڭ ءالi دە كۇدەرiن ۇزبەگەندiگi جايىندا ءمان-جايعا سول كەزدە قانىققان ەدiم. "بۇيرەكتiڭ بiر بۇرىشى باۋىر ءۇشiن ەزiلiپ جاتقاندا، قالاي كۇلiپ، قۋاناسىڭ؟! Iشكەنiمiز iرiڭ، جەگەنiمiز جەلiم بولدى" دەپ اڭگiمەسiن تامامداعان ەدi شەرiن تارقاتقان ەل اعاسى. بالكiم، وتباسى اسىعا كۇتكەن ساكەن كۇندەردiڭ بiر كۇنiندە وتانىنا ورالار… وكiنiشتiسi سول، ادەتتەگiدەي كۇنكورiستiڭ قامىمەن قالا كەزiپ، جۇمىس iزدەپ شىققان ادامداردىڭ كەيبiرi ءۇي بەتiن قايتا كورمەيدi ەكەن. ادام جوعالۋ وقيعاسى نەلiكتەن كوبەيiپ كەتتi? الدە، بۇل ەلiمiزدە ادام ساۋداسىنىڭ قىزا باستاعانىن اڭعارتا ما، قالاي؟

ماسەلەن، ستاتيستيكالىق مالiمەتكە كوز جۇگiرتسەك، بiر وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ وزiندە 400-گە جۋىق ادام iز-ءتۇزسiز جوعالىپ، ولارعا iزدەۋ امالدارى جۇرگiزiلەدi ەكەن. ال، 2006 جىلى 470 ادام iزدەۋدە بولسا، 2007 جىلى iزدەستiرۋ تۋرالى 472 ارىز ءتۇسiپتi. قۋانىشتىسى، بىلتىر 388 ادام تابىلىپ، وتباسىنا ورالۋ باقىتىنا يە بولعان. ايتا كەتەتiن جايت، ءوز ەلiمiزدiڭ ەرلەرi مەن ايەلدەرi iشكi ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولىپ قانا قويماي، جىنىستىق قاناۋ مەن كۇشتەپ جۇمىسقا سالۋ ماقساتىندا بiرiككەن اراب امiرلiگiنە، تۇركياعا، يزرايلعا، رەسەيگە جانە المانياعا ساتىلادى ەكەن.

ەستەرiڭiزدە بولسا، بىلتىر دەپۋتات بەكبولات تiلەۋحان جوعالعان ادامداردى iزدەۋدiڭ جاڭا جوباسىن ۇسىنۋ ءۇشiن Iشكi iستەر مينيسترلiگiنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. وندا "قازiرگi ۋاقىتتا قىلمىس iستەگەندەر، سونىمەن قاتار iز-ءتۇزسiز جوعالىپ كەتكەن كوپتەگەن ازاماتتارعا iزدەۋ سالىنۋدا، وسىلاردىڭ كوپشiلiگi قىلمىستىڭ قۇرباندارى بولىپ جاتادى. Iزدەستiرۋ شارالارىن جۇرگiزۋدi تەزدەتۋ ماقساتىندا قر Iشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ باسشىلىعىمەن "Iزدەۋ سالىنادى" دەگەن اتپەن مەرزiمدi باسىلىمداردى شىعارۋدى ۇسىنامىن" دەگەن-دi. دەپۋتات مەرزiمدi باسپا بەتتەرiندە سەنiم تەلەفونى بولۋىنىڭ قاجەت ەكەنiن، قىلمىسكەرلەردiڭ تۇرعان جەرi تۋرالى انونيمدiك حابارلاردى بەرگەن ازاماتتارعا قاۋiپسiزدiك كەپiلدiگi بولۋى كەرەكتiگiن العا تارتقان. كەيبiر ازاماتتار، ماسەلەن، بۇرىنعى جول كولiك اپاتتارىنىڭ كۋاگەرلەرi، iزدەۋدە جۇرگەندەردiڭ مەكەن-جايىن بiلەتiندەر جەكە باسىنىڭ قاۋiپسiزدiگiن ويلاپ مۇنداي مالiمەتتەردi قاجەتتi مەكەمەلەرگە بەرمەيدi. ەگەر باسىلىم رەسپۋبليكامىزداعى ازاماتتاردىڭ iزدەستiرۋ شارالارىنا بەلسەندi قاتىسۋىنا سەبەپشi بولسا، ونىڭ شىعىنىن قر Iشكi iستەر مينيسترلiگi قارجىلاندىرۋى قاجەت ەكەندiگiن دە كەسiپ ايتقان-دى…

ادام ساۋداسى جانە كIرمەلەر

جاسىراتىنى جوق، كەيiنگi كەزدە ادام ساۋداسى، ادام ۇرلاۋ، قورلاۋ قىلمىستارىندا سىرتتان كەلگەن كiرمەلەردiڭ قولتاڭباسىنىڭ iزi سايراپ جاتادى. اسiرەسە، قىز-كەلiنشەكتەردi وزگە مەملەكەتتەرگە الداپ اكەتۋدە ولار ارباۋشى كۇش قىزمەتiن اتقارادى ەكەن. بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا، بۇگiندە شەتەل اسىرىلىپ جاتقاندار اراسىندا كامەلەتكە تولماعان جەتكiنشەكتەر دە شامادان تىس كوبەيگەن. جىل سايىن ادام ساتۋشىلاردىڭ "تۇزاعىنا" 4 ميلليون ادام iلiگەدi دەيدi. وسى ساۋدا تۇرiنەن حالىقارالىق قىلمىستىق توپتار شامامەن جىلىنا 12 ميلليون پايدا تۇسiرەدi. ال، ەلiمiزدە جالپى جىل سايىن 7 مىڭعا جۋىق ادام قۇلدىقتا بولسا، ونىڭ دەنi الاياقتاردىڭ ارباۋىنا ەلiتiپ، كوزدi جۇمىپ شەتەلگە اتتانىپ كەتە بارسا، ساۋ باسىن ساقيناعا سالىپ العاندارى قانشاما. ياعني، مۇندايلار وزگە ەلدەن جالاقىسى جوعارى جۇمىس تاۋىپ بەرەمiز دەپ ۋادە ەتكەن قىلمىسكەرلەردiڭ شىم-شىتىرىق سەرگەلدەڭiنە ءتۇسiپ بiر مەزەتتە قۇلدىق پەن كۇڭدiككە ساتىلىپ كەتە بارادى. جىلىنا الەمدە وسىناۋ قىلمىستى ۇيىمداستىرۋشى قىلمىستىق سينديكاتتارعا 7 ميلليارد دوللار پايدا الىپ كەلەتiن 4 ملن. ادام، ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولاتىن كورiنەدi.

سالىستىرۋ ءۇشiن ايتار بولساق، 400 جىل iشiندە افريكادان امەريكاعا بارلىعى 12 ميلليون قۇل ساتىلعان. ولاردى تەك قانا جىنىستىق قاناۋعا، اۋىل شارۋاشىلىعىنا ت.ب. ماقساتتارعا عانا ەمەس، سونىمەن قوسا، ادام مۇشەلەرiن اۋىستىرىپ سالۋ ماقساتىندا دا پايدالانۋ ءۇشiن ساۋداعا سالادى. ازiرگە وتكەنi ءۇشiن وپىق جەپ، جاتجۇرتتا جىلاپ جۇرگەندەردiڭ سانى بەلگiسiز دەسەك تە، ادiلەت مينيسترلiگi جىلىنا ورتا ەسەپپەن جەتi مىڭ ادامنىڭ بازبiرەۋلەرگە كiرiپتار بولاتىنىن ايتىپ قالىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستiنە قۇلدىققا تاپ بولعاندار كوبiنە تيiستi ورىندارعا شاعىمدانۋدان باس تارتىپ، قورقاقتايدى. ويتكەنi، ولار قىلمىسكەرلەر قۇرىقتالادى دەگەنگە كۇمان تۋعىزسا، بiر جاعىنان باسىنان وتكەندi جالپاق جۇرتقا جاريا ەتكiسi كەلمەيدi. سونىڭ سالدارىنان بويجەتكەندەردiڭ جەزوكشەلiككە مۇلدەم تىيىم سالىنعان ەلدەردە ءتانiن ساتىپ، تۇرمەگە دە ءتۇسiپ جاتقانى تۋرالى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. الەۋمەتتiك جاعدايى تومەن وتباسىدان شىققان ولاردى تەرiس پيعىلدىلار ءتۇرلi قىلمىسقا يتەرمەلەپ نەمەسە جەزوكشەلiككە كۇشتەۋ ارقىلى كوندiرەدi. سوراقىسى سول، بۇنداي جاعدايلار ەلiمiزدە دە جيi تiركەلiپ، ونىڭ بiرتالايى كەلiمسەكتەردiڭ قولىمەن جاسالىپ جاتقاندىعى جانعا باتادى. مiنە، وسىنداي باسسىزدىقتارعا جول بەرiپ، بەيپiل iس-اركەت ارقىلى نانىن تاۋىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەرگە قاتاڭ جازا قولدانۋ كەرەكتiگiن ەسكەرiپ، بiرقاتار زاڭدارعا وزگەرتۋلەر ەنگiزiپ، ادام ساۋداسىنا قارسى توسقاۋىل قويۋ جۇيەسiن قۇرۋ ءۇشiن بiرشاما جۇمىس جاسالدى. ارنايى زاڭ دا قابىلداندى. بۇدان كەيiن ادام ساۋداسى — قىلمىستىق ارەكەت بولىپ سانالىپ، وعان تiكەلەي قاتىستىلار قاتاڭ جازاسىن الادى دەپ ويلادىق. الايدا، جاۋاپكەرشiلiككە مەيلiنشە تەك ادامداردى الداپ-ارباعان ازاماتتار عانا تارتىلىپ، ولاردىڭ وزگە دە سىبايلاستارى جازادان قۇتىلىپ كەتەتiن كەزدەر كوپ ۇشىراسادى.

بىلتىر الماتى قالالىق Iشكi iستەر دەپارتامەنتi قالاداعى كوڭiل كوتەرەتiن ورىندار مەن تۇنگi كلۋبتاردا ءتانiن ساتىپ جۇرگەن جەزوكشەلەردi تەكسەرۋ ءۇشiن ارنايى رەيد جۇرگiزدi. وسى تەكسەرۋگە قاتىسقان "رەيدەر" وقىس وقيعالار تiزبەگi حابارىنداعى ارiپتەسiم جەزوكشەلiكپەن اينالىساتىنداردىڭ 70-80 پايىزى وزبەكستاننان، قاراقالپاقستاننان كەلگەن ءجاسوسپiرiم، بويجەتكەن قىزدار ەكەنiن ايتىپ جاعاسىن ۇستاعان ەدi. الايدا، قۇجاتى جوق كiرمە جەزوكشەلەرگە ەشقانداي شارا قولدانا المايتىن بiزدiڭ ەل، باياعى ساۋىق-سايران قۇراتىن ەركiندiك ەلiنە قايتا جiبەرە سالاتىنى تۇسiنiكسiز. دەمەك، قازاقستان — ادام ساۋداسىنىڭ وزبەكستاندىق، قىرعىزستاندىق، تاجiكستاندىق جانە ۋكرايندىق قۇربانداردىڭ شىعاتىن جەرi، ولاردىڭ رەسەي مەن بiرiككەن اراب امiرلiگiنە ساتىلىپ، وسى ەلدەرگە باراتىن ساپارىندا ترانزيتتi ايالدايتىن نۇكتەسi جانە ولاردى ساتىپ اكەلەتiندەردiڭ ەلi ەكەنi وسىدان-اق اڭعارىلادى.

ادامداردى ساتۋعا بايلانىستى قىلمىسقا قارسى كۇرەس، ونى بولدىرماۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ جونiندەگi 2006 — 2008 جىلدارعا ارنالعان iس-شارالار جوسپارى تۋرالى قر ۇكiمەتiنiڭ 2006 جىلعى 10 ساۋiردەگi N 261 قاۋلىسى قابىلدانعان. الايدا، بۇل قۇجات وزەكتi دە وتكiر ماسەلە — ادام ساۋداسىنا توسقاۋىل قويا الماي وتىرعان سياقتى.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button