جۇماق جەردIڭ بەتIندە

قازاقستاندا ءوزIن-ءوزI ولتIرۋشIلەر كوبەيدI

ءار ەلدiڭ ءوز قايعىسى بار. بiر ەلدەر حالقىن كەدەيشiلiكتەن قۇتقارا الماي زار يلەۋدە. بiر ەل جاپپاي جۇققان دەرتتەن، ەندi بiر ەل سوعىستان، زiلزالادان زارداپ شەگۋدە. ال مەن بايانداعالى وتىرعان مىناداي "جان دەرتi" بارلىق مەملەكەتتەرگە ءتان دەرت. بiزگە سىرتتاي قاراعان سىنشى جىلتىراق، اشەكەيلi وسىناۋ قوعامنىڭ زاڭدى مۇشەلەرi iشتەي iرiپ، رۋحى شiرiپ جاتقانىن بايقامايدى.

مەملەكەت تۇراقتى دامۋعا بەت الدى. ەكونوميكامىز گۇلدەپ، ەلiمiز كوركەيiپ كەلەدi. جالاقى كوبەيدi. جۇمىسسىزداردىڭ سانى ازايدى. بiراق، "بولاشاعى جارقىن" دەپ دارداي ات تاققان ەلدiڭ جاستارى ەل امان، جۇرت تىنىشتا ءوز ومiرiنە قيانات جاساپ، ىڭ-شىڭسىز ارقانعا اسىلا سالاتىنى نەسi? نەگە ماڭدايىنا شوقپار تيمەسە دە شورتانداي قايعىعا باتىپ جۇرەدi. باقىتتى بولۋ ولار ءۇشiن مۇمكiن ەمەس نارسە سەكiلدi. سۇراساڭ "ومiردەن ءتۇڭiلiپ ءجۇرمiن" — دەيدi. وسى ءومiردi جەك كورەتiنi جايلى مۇڭىن توگiپ-توگiپ كەپ-كەپ قالسا، قۇداي باسقا سالماسىن، تراگەديانىڭ اتاسى ەسحيل، گومەرلەردەن اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس. وسى بiزدiڭ اتا-اجەلەرiمiز زور قيىنشىلىقتى باستان كەشiپ، تاقىر كەدەي بولىپ وسسە دە ونىسىن ءسوز قىلمايدى عوي. ال بiز شە؟ بۇل ءوزi قانشا جىلدارعا سوزىلۋى مۇمكiن؟ ادامدار ءوز جاندارىن وزدەرi قيۋى ارقىلى جەردەگi تiرشiلiكتi توقتاتپاق پا؟ تۇسiنiكسiز. ەشكiم دە بiزگە ناقتىلى جاۋاپ بەرە المايدى. بiراق، اركiم وزiنشە جاۋاپ iزدەيدi.

الدىمەن ستاتيستيكانى سايراتايىق. الەمدi ۇرەي ەلەسi كەزiپ جۇرگەنiن مىنا مالiمەتتەر ايعاقتاپ بەرەدi. دۇنيەجۇزiلiك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگiنە سۇيەنسەك، سوڭعى 45 جىلدا ءوز-وزiنە قول جۇمساۋشىلار سانى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 60 پايىزعا وسكەن. "سۋيتسيد" اتىنىڭ ءوزi قورقىنىشتى. ال جۇيكەسi جۇقارعان ادامداردىڭ سانى الەم بويىنشا 121 ميلليوندى قۇرايدى. تۇتاستاي بiر مەملەكەتتiڭ حالقى! دامۋشى جانە دامىعان ەلدەردە تiركەلگەن سۋيتسيد وقيعالارى بiر-بiرiنە ۇقساس. كوڭiلiنە قاياۋ تۇسكەن، بويىن شاراسىزدىق پەن سەنiمسiزدiك جەڭگەن، سۇيiكتi iسiنەن جەرiنگەن، ۇيقىسىزدىققا ۇرىنعان، وزiنە قول سالۋدى ويلاعان جانداردىڭ كوبiسi "جۇيكەسi جۇقارعاندار" اراسىنان شىقپايتىنىن پسيحولوگ عالىمدار دالەلدەدi. ا.ح. ماسلوۋ "موتيۆاتسيا جانە جەكە تۇلعا" اتتى ەڭبەگiندە دەپرەسسيالى، سۋيتسيدتi مiنەز-ق ۇلىقتى "شىڭىنا جەتكەن كۇيزەلiستەر" دەپ اتاعان. ونىڭ ايتۋىنشا، وسىنداي كۇيزەلiستەردi سەزiنبەيتiن جاندار ءومiردi سول قالپىندا قابىلدايدى. كۇيزەلiسسiز ادامدار الەۋمەتتiك الەمدi جاقسارتۋعا تىرىسادى. بۇلار ساياساتكەرلەر، قوعام قايراتكەرلەرi. دەپرەسسيا سالدارىنان بولاتىن ءولiم 20-25 جىلدان سوڭ ەكiنشi ورىنعا شىعادى. كوشتiڭ باسىندا ەۋروپا تۇر. دانيا، شۆەيتساريا، ۇلىبريتانيا، ۆەنگريا، ەستونيا، لاتۆيا، ليتۆا، گەرمانيا ت.ب ەلدەردە وزگە قىلمىستارمەن سالىستىرعاندا ءوزiن-ءوزi ءولتiرۋ وقيعالارى ەكi-ءۇش ەسە كوپ. سەبەبi وسىناۋ ەل تۇرعىندارى قاعاناعى قارق، ساعاناعى سارق ومiرگە ابدەن تويىپ، بوس ۋاقىتتىڭ كوپتiگiنەن زەرiككەن بولۋى كەرەك. تاريحقا ۇڭiلسەك، وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك ماسەلەلەردi دۇرىس جولمەن شەشە بiلگەن اقش تۇرعىندارىن سايران سالىپ ءومiر ءسۇرۋ ابدەن جالىقتىرىپ، كۇيزەلiسكە شالدىقتىرىپ، اقىرىندا ءاربiر سەگiزiنشi ۇيدە بiر ادام اسىلىپ، نە ۋ iشiپ ءولۋ وقيعالارى تiركەلگەن جوق پا؟ قازiرگi كەزدە امەريكاندىقتاردىڭ 25 پايىزى وزدەرiن "جۇيكەسi جۇقارعان" اۋرۋ سەزiنiپ ءجۇر. "تاماعى توقتىق، جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن" دەگەندi مۇحيتتىڭ ارعى بەتiنە قاراتىپ ايتساق، جاڭساق بولماس.

ۇلىبريتانيادا ءار كۇن سايىن 10 ادام مiندەتتi تۇردە ءوزiن ولتiرەدi ەكەن. اعىلشىندار ەلiندە وسىناۋ جاعداي قالىپتى قۇبىلىس بولىپ ەسەپتەلەدi. اسiرەسە 2000 جىلدىڭ 1 قاڭتار كۇنi ءوزiن-ءوزi ولتiرگەن تۇرعىنداردىڭ كوپ بولعانى تسيفرلاردا كورiنگەن. جاڭا عاسىر، جاڭا جىل جاڭا پاراعىن ايقارا اشقانىمەن قايتادان باياعى ۇيرەنشiكتi ءومiر قايتالاناتىنا نالىعان اعىلشىنداردىڭ بiرازى ەسكi جىلمەن بiرگە قىرشىن ءومiرiن قيعان. جاپون ەلi دە اعىلشىنداردان قالىسپاي كەلەدi. جىل سايىن بۇل ەلدە 32 مىڭ ادام ءوزiن ولتiرەدi ەكەن. دەندەپ بارا جاتقان اۋرۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشiن بيلiك "سۋيتسيدكە قارسى زاڭ" قابىلداعان. تاراۋ-تاراۋ باعدارلاما، توم-توم جوسپار، پاپكا-پاپكا ەرەجە ءتۇزiپ، ءار جاستاعى ازاماتتارعا ارنايى وقۋلار جۇرگiزiپ كەلەدi. ال ءوزiمiزدiڭ كورشiمiز شە؟ رەسەيدi ايتام. 2007 جىلى كاملەتكە تولماعان 3000 ءجاسوسپiرiم ءوز ەركiمەن بۇ دۇنيەمەن قوشتاسىپ كەتە بارعان. ونسىز دا دەموگرافيالىق احۋالى قۇلدىراۋعا بەتتەگەن رەسەيدiڭ كەلەشەگi قالاي بولار ەكەن؟ جاستار ىڭ-شىڭسىز ءولiپ جاتسا، نارەستەلەر ازايىپ، iشكiشتەر كوبەيiپ تۇرسا. عالىمدار تاعى دا جاعاڭدى ۇستايتىن دايەكتەر كەلتiردi. الەم بويىنشا 18-24 جاس ارالىعىن قامتيتىن جاستاردىڭ 80 پايىزى ءولiم تۋرالى كوبiرەك ويلايدى. بۇل دايەكتi جوققا شىعارا المايمىز. سەبەبi ارامىزدا جالعىزدان جالعىز مۇڭ كەشiپ، ءتۇڭiلiپ جۇرەتiندەر از ەمەس. تiپتi كوپ. نەگە؟ سۇراق ميىڭدى شىرمايدى. ءوز بەتiمiزشە جاۋاپ iزدەپ كورەلiك. ول ءۇشiن دەپرەسسيانىڭ شىعۋ توركiنi جايلى از-كەم ماعۇلمات بەرەلiك. بۇل لاتىننىڭ depression — وزiنە كوڭiلi تولماۋشىلىق، جابىراڭقىلىق دەگەن ماعىنانى بiلدiرەدi. دەپرەسسياعا شالدىققان ادام ءوزiنiڭ بارلىق ومiرلiك ماقسات-جوسپارلارى ورىندالمايتىنداي، بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولىپ كورiنەدi. بۇل دەرت 20 عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسىندا الەۋمەتتiك سiلكiنiستەرگە، الەمدiك سوعىس، قوعامدىق جۇيەدەگi وزگەرiس-توڭكەرiستەر، ەكولوگيالىق داعدارىس نەرۆ جۇيەسiنە جانە ادام پسيحيكاسىنا سالماق تۇسiرۋiنەن شىققان. دەسەك تە بۇنىڭ تاريحىن ارىدان iزدەۋ كەرەك. كونە گرەكيادا ءوزiن-ءوزi ءولتiرۋ تiپتi ەرلiككە پارا-پار بولدى. ءوزiن ولتiرگەن ۇلىلار جەتiپ ارتىلادى. جاپون جازۋشىسى اگۋتاگاۆا ريۋنوسكە ءدارiنiڭ بiرنەشە ءتۇيiرiن بiردەن جۇتىپ، ۋلانىپ ولگەن. اعىلشىن اقىنى، پروزايك فرەنسيس ادامس دەپرەسسياعا ءتۇسiپ، ءوزiن اتىپ ولتiرگەن. اتاقتى كينواكتەر الەن دەلون دا دەپرەسسياعا شالدىققان. "كوبiنە ءولiم تۋرالى كوپ ويلايمىن. وسى دۇنيەدە ءومiر ءسۇرiپ جاتسام دا و دۇنيە تۋرالى كوپ ويلايمىن. بiز ءتاۋiر كورگەن، بiز بيiككە اۋەلەتكەن كينو ونەرiنiڭ بۇگiنگi كۇنi مۇلدە توزىپ كەتكەنiن كورگەن سوڭ شىعار دەگەن ويعا قالامىن" دەگەن. ال اتاقتى اقىن مارينا تسۆەتاەۆانىڭ كورگەن ازابىن ايتىپ جەتكiزۋ قيىن. ونىڭ ومiرiنە جارىق ساۋلە تۇسiرمەگەن زامانداستارى اقىرىندا اقىننىڭ ءوز-ءوزiن ولتiرۋiنە يتەرمەلەيدi. بارiنەن باز كەشكەن اقىن ەلابۋگاعا بارعان بەتتە اسىلىپ ءولدi. حIح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا فرانتسۋز ەلiندە ادامداردىڭ ومiردەن تورىعۋ، كەلەشەكتەن باس تارتۋ ۇمiتسiزدiككە بوي الدىرۋ تەكتەس سارىندارى باسىم ادەبي قۇبىلىس دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. اۋمالى-توكپەلi زامانداعى ادامداردىڭ قۇلازىعان كوڭiل-كۇيiن اشىپ كورسەتۋگە ۇمتىتىلىپ، قوعامداعى سۇيەككە تالاسقان يتتەردەي تالاس-تارتىستاردى سۋرەتتەپ، ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا شىنايى باعا بەرۋ رەتiندە اقىن-جازۋشىلار ءارتۇرلi جانردا قالام تەربەدi. اۆتورلار سول داۋiردەگi ادام مەن قوعام اراسىنداعى قايشىلىقتاردىڭ قانداي بولعانىن جىرلاي كەلiپ، رۋحاني ومiردە ورىن العان داعدارىستى اشىپ كورسەتەدi. بۇل تاريح.

راس. وزiنە-ءوزi قول سالۋشىلاردى رۋحاني توقىراپ، iشكiلiككە سالىنىپ، ەسiرتكi تارتىپ، قىلمىسقا بارعانداردىڭ امالسىز ءتاسiلi دەپ باعا بەرiپ، تەرەڭiرەك ۇڭiلمەي كەلدiك. قارجىلىق تاپشىلىق، باسقا دا ءتۇرلi تەپەرiشتەر ادام پسيحيكاسىنا نەگاتيۆتi اسەر ەتiپ، جۇيكەسiن توزدىرادى دەدiك. بiراق ءبارi بiردەي ماتەريالدىق جاعدايدىڭ قيىندىعى ءۇشiن وسىنداي ارەكەتكە بارادى دەسەك، شىندىقتان الشاق كەتكەن بولار ەدiك. بۇل ءوزi بۇكiل الەمنiڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان كوكەيكەستi ماسەلە.

قازiرگi كەيبiر جاستار ەسكەندiر زۇلھارنايىننىڭ زامانىنداعىداي "ۋا، پاديشا! سiزدiڭ قولىڭىزدان ءبارi كەلەتiنi راس بولسا، وندا ماعان ولمەيتiن ءومiر، قارتايمايتىن جاستىق، سارقىلمايتىن قۋانىش بەر" دەمەيدi. كەرiسiنشە، "ۋا، پاديشا! تەزiرەك ومiرمەن قوشتاسقىم كەلەدi. ماعان قينالماي ءولۋدiڭ جولىن كورسەتiپ بەر. مىنا ءومiردiڭ توزاعى مەن توزاڭىنا توزبەيمiن"، — دەيدi. سونشالىقتى بوتاداي بوزداتا بەرەتiن ول نە قىلعان قايعى؟ نەگە مىقتى تەگەۋرiننiڭ ورنىن تابانسىزدىق، كۇرەسكەرلiكتiڭ ورنىن كۇڭiرەنiس، ءتوزiمنiڭ ورنىن توزiمسiزدiك باستى. نەگە؟

بiرiنشiدەن، قوعامدا سانالى، ساۋاتتى ازاماتتار ەسەلەپ كوبەيiپ كەلەدi. دەمەك، كەلەشەكتە ءومiردiڭ ءمانiن iزدەۋشiلەردiڭ سانى ارتادى دەگەن ءسوز. ولار بۇرىنعى يدەولوگياعا سەنiپ ءومiر سۇرمەيتiن بولادى. توست سويلەگەندە ايتاتىنىمىزداي "كۇلiپ-ويناپ، ءومiردiڭ قىزىعىن كورiپ جۇرە بەرۋدەن" جەرiنەدi. جاڭاشىل كوزقاراس اقيقاتتى، ءومiردiڭ شىندىعىن تالاپ ەتەدi. ال اقيقاتتى تابۋ مىناداي مىڭ قۇبىلعان جەر ۇستiندە تەك اداستىرىپ تىنادى. ەكiنشiدەن، قازiرگi ادامدارعا ءومiر ءسۇرۋ وتە قيىن. ءومiردiڭ قيىنداۋى وركەنيەتكە قانات قاعىپ، اقپاراتتىق قوعام قۇرىلعالى، تەحنولوگيالىق پروگرەسس كۇننەن كۇنگە وركەندەپ، ادامداردان وتە كۇشتi قابiلەتتi تالاپ ەتۋiنەن شىعار. وتە جەدەل قارقىنمەن زۋلاعان قوعام ادامداردان جىلدامدىقتى، بiرنەشە تiلدەردi مەڭگەرۋدi، كوپ كۇش-قۋات جۇمساۋدى تالاپ ەتiپ، قىسىمعا الۋدا. ءبارiن تەزiرەك يگەرiپ قالماساق، كوشتەن قالاتىندايمىز. وسىنداي پسيحولوگيا باياۋ قيمىلدايتىن جانداردى ومiردەن تۇڭiلدiرمەي قايتسiن؟ ۇشiنشiدەن، قازiرگi ادامداردىڭ سانا-سەزiمi وزگەرگەن. دۇنيە دامۋ ۇستiندە. ۇجىمشىلدىق ءداۋiر ارتتا قالىپ، جەكەدارالىق ءومiر ومiرiمiزگە ەنگەلi، ادامدار بiر-بiرiنە تەك سىرتتاي جاساندى قارىم-قاتىناس ورناتۋدى ادەتكە اينالدىردى. ەشكiم ەشكiمگە قول ۇشىن سوزبايدى. اركiم ءوز كۇنiن ءوزi كورۋi كەرەك. قۇمىرسقانىڭ يلەۋiندەي بiر جەردە توپتالىپ ەڭبەك ەتiپ جاتقانىن جاسىرا المايمىز. بiر-بiرiن ساتىپ كەتۋ، قورلاۋ، ايۋاندىق كوبەيiپ كەتكەنi شىندىق. كەيبiر ادامدار قوعامنىڭ وسىنشالىق ازعىندىققى ۇشىراعانىنا جانى شىدامايدى. جالعىزدىققا ۇمتىلادى. قوعامنىڭ بولاشاعىنان قورقادى. بويلارىن ۇمiتسiزدiك پەن ۇرەي بيلەگەن سوڭ دەرتكە شالدىعىپ تىنادى.

ەجەلگi فيلوسوفيالىق تراكتاتتاردىڭ بiرiن ەسكە تۇسiرەيiكشi. ەگيپەت پاپيرۋسىندا جازىلعان "ومiردەن تۇڭiلگەن ادامنىڭ ءوز رۋحىمەن اڭگiمەسi" اتتى شىعارما بار. بۇندا كۇيزەلiسكە ۇشىراعان ادام ءوزiنiڭ رۋحىمەن سويلەسiپ، وعان داۋىس بiتiرەدi. مۇڭىن شاعادى:

— بۇل ءومiر ناشار. سوندىقتان مەن ءوز-وزiمە قول جۇمساپ، تەزiرەك جوعارى ومiرمەن قاۋىشقىم كەلەدi، — دەيدi كەيiپكەر.

— تومەندە قانداي بولسا، جوعارىدا دا سونداي، — دەپ جاۋاپ بەرiپتi سوندا ونىڭ رۋحى.

تۇڭiلگەندەر وسىنى ەسكەرسە ەكەن.

وقۋ باعدارلاماسىنا قاراساق، بiزدە ءبارi وقىتىلادى. كەز-كەلگەن سالادا بiلiم جيناۋعا مۇمكiندiك بار. بiراق ءومiر ساباعى وقىتىلمايدى. ءومiردiڭ ءمانi نەدە ەكەنiن، باقىتتىڭ ۇلگiسi ماتەريالدىق زاتتار جيناۋدا ەمەستiگiن، بiزدiڭ iشكi جان دۇنيەمiز، ەركiندiگiمiز سىرتقى ورتانىڭ ق ۇلىنا اينالماۋى كەرەكتiگiن تاپiشتەپ جەتكiزۋi كەرەك. بiراق، ولاي ەمەس. اركiم ءوزiنiڭ مي شەبەرحاناسىندا بار تۇسiنiگiن قورەگiنە جاراتىپ ءجۇر. ءومiر تۋرالى پiكiر ءار الۋان.

بiرەۋلەر، «ءومiردiڭ تۇك ماعىناسى جوق، بۇل انشەيiن سىناق ءومiر» دەيدi، بiرەۋلەر، "كۇلiپ-ويناپ، بار قىزىعىن كورiپ قالۋ" دەپ بوسەدi، ەندi بiرەۋلەر باسقاشا سارنايدى. وسىنداي پiكiر الۋاندىعى جاستاردىڭ ويىن شاتاستىرادى. مىنا الەمدi جاۋلاپ العان بiرتەكتەس تۇسiنiكتەردەن ميى اشىپ، اۋىر ويلار كۇننەن كۇنگە كوبەيە بەرەدi. پسيحولوگتار ءبۇي دەيدi: "دەرتتiڭ تەرەڭ مەحانيزiمiن زەرتتەگەندە اعزامىزدا كاتەحلومين دەپ اتالاتىن زات بار، باس ميىندا بولاتىن بەلگiلi بiر بيوحيميالىق ءۇردiس كەزiندە كوڭiل-كۇيدi كوتەرەتiن، تەڭەستiرەتiن زات. وسى زاتتىڭ قوسىلىسى كەميدi. كەيبiر جاعدايلاردا جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ بۇل زاتتاردى ۇستاپ تۇرۋى بۇزىلادى. بۇل كوڭiل كۇيدiڭ تومەندەۋiنە اكەپ سوقتىرادى. ەگەر ادام كۇيزەلiس جاعدايىندا بولسا، كاتەحلوميندi كوپتەپ شىعارادى دا، بiراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ونىڭ دەڭگەيi قايتا قالپىنا كەلەدi"، — دەيدi. سونداي-اق، كۇيزەلiسكە ۇشىراۋدىڭ 70 ءتۇرiن اتاپ كورسەتەدi. ەمدەلۋگە بولادى. تەك "دەپرەسسيا" اتتى جالماۋىزعا اربالعاندار پسيحولوگتارعا دەر كەزiندە كورiنۋi كەرەك. بiزدiڭ ەلدە دە جاعداي ءماز ەمەس. وتكەن جىلى باس پروكۋراتۋرا "بالالار سۋيتسيدiنە قارسى" ارنايى تالداۋ جاساپتى. 2005 جانە 2007 جىلدار ارالىعىندا كامەلەتكە تولماعان 750 ءجاسوسپiرiم ءوز-وزiنە قول سالعان، ال 1146 جاس ءوزiن ولتiرۋگە ارەكەت جاساعان. ال كامەلەتتiك جاستان اسىپ كەتكەن جاستاردىڭ ستاتيستيكاسى بۇدان ەكi-ءۇش ەسە كوپ بولۋى ابدەن مۇمكiن. بiزدiڭ ەل ءۇشiن 750 ادام ءومiرi وتە كوپ. اسiرەسە، ءالi انا ءسۇتi اۋزىنان كەتپەگەن جەتكiنشەكتەر وسىعان بارىپ جاتسا، بۇل ۇلكەن قاسiرەت! جىل سايىن وسىلاي كەتە بەرسە، قايتiپ وسەمiز؟

وسى ماسەلەنiڭ اياسىندا بiزدiڭ ماماندار ءتۇرلi باعدارلاما قابىلداپ، iسكە كiرiسۋ قاجەتتiلiگi تۋىنداپ وتىر. ساۋالناما جۇرگiزiپ، سانىن انىقتاپ قانا قويۋ ماسەلەنi شەشپەيدi. جاس ورەندەر ءومiردiڭ ناعىز قىزعان شاعىن كورمەي جاتىپ، قىرشىننان قيىلعان قاسiرەت قوي. "بەلگiسiز جۇماقتان تانىس توزاق ارتىق" دەمەكشi، وسى ءومiرiمiزدi اجالعا بەرمەي، ءومiردiڭ بiزگە بەرگەن سىيى — تiرشiلiك ارالدارىن، بوستاندىق، اقىل-وي، بiلiم، ءبارiن-ءبارiن باعالاي بiلەيiك.

راۋشان جاكەشباەۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button