الەمدIك جاڭا ۆاليۋتا: قيال ما، قاجەتتIلIك پە؟

ۇلتتىق قورداعى قاراجاتتى تيiمدi ساقتاۋدا بiر عانا ەلدiڭ، ياعني، امەريكالىق دوللاردىڭ قۇنىنا تاۋەلدi بولۋدان شارشاعان كەي مەملەكەت الەمدiك قارجىلىق جۇيەنiڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى جاڭا ۆاليۋتا ەنگiزۋگە ۇسىنىس جاساۋدا. ارينە، مۇنداي باستامانى اق ءۇيدiڭ قۋانا قۇپتاماسى بەلگiلi.

قر پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازەق شەڭبەرiندە ورتاق ۆاليۋتا ەنگiزۋ تۋرالى كوتەرگەن باستاماسىن قىرعىزدار قۇپتاپ وتىر. وتكەن اپتادا استاناداعى II ەكونوميكالىق فورۋمدا قىرعىزستانداعى ۇلتتىق بانك جەتەكشiسi مارات الاپاەۆ “مۇنداي ۆاليۋتا ەۋرازەق مۇشەلەرiنiڭ قارجى جۇيەسiن بiرiكتiرۋگە ىقپال ەتەدi. قاۋىمداستىق قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردiڭ بارلىعى، اسiرەسە، ەكونوميكاسى ورتاشا نەمەسە ونشا دامىماعان ەلدەر سىرتقى جاعىمسىز اسەرلەردەن قورعانۋدا ورتاق ۆاليۋتانىڭ كۇشiنە سۇيەنۋگە مۇددەلi بولادى” دەپ مالiمدەي كەلە، قازاقتاردىڭ ۇسىنىسى ايىرقالپاقتىلار ەلiندە دە جان-جاقتى تالقىلاناتىنىن جەتكiزدi. ال رەسەي ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 2 ساۋiرiنە بەلگiلەنگەن “ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ” (G20) لوندونداعى سامميتiندە الەم كوسەمدەرiنiڭ نازارىن جاڭا رەزەرۆتiك ۆاليۋتانى ەنگiزۋگە قاتىستى ۇسىنىسىنا اۋدارماق. اقش دوللارىنا دەگەن تاۋەلدiلiكتەن قۇتىلۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمداعى كرەمل “جاڭا ۆاليۋتا جەر شارىن الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان قۇتقارماسا دا، دۇنيەجۇزiلiك ەكونوميكانى قيىن كەزەڭدەردە تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا قاۋقارلى” دەيدi. ورىستاردىڭ بۇل پiكiرiمەن قىتايلار دا كەلiسەدi. اپتا باسىندا امەريكالىق “كوك قاعازعا” “بايلانىپ” قالعانىنا قىنجىلىس بiلدiرگەن پەكين قولىنداعى قورىن دوللارمەن قوردالاۋعا ءماجبۇر ەكەندiگiن ايتادى. ماسكەۋدiڭ جاڭا رەزەرۆتiك ۆاليۋتاعا بايلانىستى ايتقان ويىن اسپاناستى ەلiنiڭ قۋانا قۇپتاۋى دا سوندىقتان. اپتا باسىندا قىتايداعى حالىق بانكiنiڭ باسشىسى چجوۋ سياوچۋان الەمدەگi قارجىلىق جۇيەنiڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن جاڭا جالپىۇلتتىق ۆاليۋتا قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇران تاستادى.

دوللارعا قاتىستى تاۋەلدiلiكتەن ارىلۋ ماقساتىندا جاڭا ورتاق ۆاليۋتا قابىلداۋ كەرەك” دەگەن پiكiردi جاقتايتىندار اراسىندا قر بiرiنشi پرەزيدەنتiنiڭ قورى جانىنان قۇرىلعان الەمدiك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرi قانات بەرەنتاەۆ مىرزا دا بار. ونىڭ پiكiرiنشە، دوللارعا دەگەن تاۋەلدiلiكتi ازايتۋ ءۇشiن ورتاق ۆاليۋتانى قابىلداۋ كەرەك. البەتتە، ورتاق ۆاليۋتالىق وداق قۇرۋعا الەم قۇلشىنىپ وتىر دەسەك، قاتەلەسەمiز. بiراق ەكونوميستiڭ ايتۋىنشا، 2000-جىلداردىڭ باسىنان بەرi كوتەرiلiپ كەلە جاتقان ۇلتارالىق ۆاليۋتاعا كوشۋگە قاتىستى ساياسي شەشiم قابىلدانعان جاعدايدا، ماسەلە وڭاي جۇزەگە اسىرىلماق. وسى سەبەپتi، “ايماقتىق ۆاليۋتا كوشكەن جاعدايدا، التىن-ۆاليۋتا قورىن دوللارمەن ساقتاۋعا ەشقانداي نەگiز جوق. ۇزاقمەرزiمدiك جوبالارعا دەن قويعان قىتاي قازiر ءوز ەكونوميكاسىن ينۆەستيتسيالاۋعا، شەت ەلدەردەگi كومپانيالاردىڭ اكتيۆتەرiن ساتىپ الۋ ارقىلى دوللاردان بiرتiندەپ قۇتىلۋعا تىرىسۋدا. ال بiز كەرiسiنشە، تولەمدiك تەپە-تەڭدiكتiڭ، شيكiزاتتىق سالاداعىلاردىڭ مۇددەسiن كوزدەگەندiكتەن، حالىقتىڭ الەۋمەتتiك احۋالى تومەندەگەنiنە جانە ەكونوميكامىزدىڭ السiرەگەنiنە قاراماستان، التىن-ۆاليۋتالىق قورىمىزدى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. مەنiڭشە، ساياسي شەشiم قابىلداۋدىڭ ارقاسىندا جاڭا ايماقتىق ۆاليۋتانى ەنگiزۋ ارقىلى بiز وتە ۇلكەن كولەمدەگi دوللاردى قاجەت ەتپەس ەدiك. دەۆالۆاتسيانىڭ ورنىنا، التىن-ۆاليۋتا قورىن بۇرىنعى باعامدى ساقتاۋعا جۇمساۋ كەرەك ەدi. سوندا يمپورتتىق تاۋارلار سالىستىرمالى تۇردە الدەقايدا ارزانعا تۇسەتiنi انىق. بiزدە ازىق-تۇلiك ونiمدەرi مەن كەيبiر كۇندەلiكتi تۇتىناتىن تاۋارلاردان باسقا زاتتاردىڭ بارلىعىن دەرلiك سىرتتان تاسىمالدايتىندىقتان، دەۆالۆاتسيادان كەيiنگi باعا 1 جارىم ەسەگە ءوستi. ياعني، ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ تىم قىمباتقا تۇسۋدە.

الەمدiك دەڭگەيدەگi ۆاليۋتانى قابىلداعان جاعدايدا حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قوردىڭ ەرەجەسiنە وزگەرiستەر ەنگiزۋ، ەسەپ بازاسىن قايتا قاراۋ قاجەت. ال ۆاليۋتانىڭ قۇنىن كۇن سايىن وزگەرiپ وتىراتىن بيرجاداعى باعا انىقتايدى. پەكين اتالعان ۆاليۋتا رەتiندە SDR (special drawing rights) – حالىقارالىق قارجى قورى شەڭبەرiندەگi ەسەپتiك اقشا بiرلiكتەرiن قولدانۋدى ۇسىنادى. بانك ەسەپشوتتارىندا جازباشا تۇردە ساقتالاتىن SDR ءازiر بانكنوت كۇيiندە شىعارىلعان جوق. سونداي-اق ول نە نەسيەلiك مiندەتتەمە، نە ۆاليۋتا ەمەس. قولدانۋ اياسى تار جانە نەگiزiنەن رەزەرۆتi تولىقتىرۋ، قوردىڭ نەسيەسiنە قاتىستى ەسەپتەرi مەن ەسەپتiك تولەمدەردiڭ قالدىعى رەتiندە پايدالانىلادى. SDR باعامى تاۋلiك سايىن دۇنيەجۇزiندەگi ءتورت جەتەكشi ۆاليۋتا – اقش دوللارى، ەۋرو، يەن مەن فۋنت ستەرلينگتiڭ باعامى بويىنشا انىقتالىپ وتىرادى. ەۋرو ەنگiزiلگەنگە دەيiن SDR قۇنى بەس ۆاليۋتا بويىنشا – اقش دوللارى، نەمiستiڭ ماركاسى، فرانتسۋزداردىڭ فرانكi، يەن مەن فۋنت ستەرلينگ ارقىلى ايقىندالاتىن. قازiرگi تاڭدا ساراپشىلاردى تولعاندىرعان باستى ماسەلە – حالىقارالىق نارىقتا ەسەپتەسۋدiڭ اقش دوللارىنان باسقا دا جولدارىن قاراستىرۋ. رەسەي جاعى دۇنيەجۇزiن تەز ارادا ايماقتىق رەزەرۆتiك ۆاليۋتانى قالىپتاستىرۋدىڭ مەحانيزمدەرiن ءتۇزۋ ماسەلەسiن تالقىعا سالۋعا شاقىرادى. كرەمل وڭتۇستiك كورەيا مەن يۋار، ءۇندiستان مەن قىتاي بۇل ماسەلەگە قىرىن قارامايتىنىن كولدەنەڭ تارتادى.

نەگiزi بiر عانا ەلدiڭ (اقش-تىڭ) ۆاليۋتاسىنا بايلانىپ قالماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ تۋرالى باستاما بۇعان دەيiن دە بiرنەشە رەت كوتەرiلگەنمەن، سوڭى ەشقانداي ناتيجەسiز اياقتالعان بولاتىن. مىسالى، 1969 جىلى حالىقارالىق قارجى قورى قوردىڭ ەسەپتiك بiرلiكتەرi رەتiندە قولدانىپ كەلە جاتقان SDR قۇردى. اسپاناستى ەلiنiڭ قارجىلىق داعدارىس الەمدi القىمنان العاندا، قارجىلىق تۇيiندەردi شەشiپ بەرسiن دەپ قور بiرلiگiنە ءۇمiت ارتۋى حالىقارالىق نارىقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتسە دەگەن نيەتكە قاتىستى. ال حالىقارالىق قارجى قورى ورتاق ۆاليۋتانىڭ ءرولiن اتقاراتىن قۇندى قاعازداردى ويلاپ تابۋعا مۇددەلi. بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كوميسسياسى حالىقارالىق قارجىلىق جۇيەنi رەتتەۋ ماقساتىندا جاڭا رەزەرۆتiك ۆاليۋتا قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىستى الدەقاشان كۇن تارتiبiنە شىعارعان كورiنەدi. ال اقش پرەزيدەنتi باراك وباما سەيسەنبi كۇنi اق ۇيدەگi ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا الەمنiڭ جاڭا عالامدىق ۆاليۋتاعا مۇقتاج ەمەستiگiن مالiمدەدi. ونىڭ پiكiرiنشە، قارجىلىق داعدارىستىڭ كەسiرiنەن السiرەپ قالعان امەريكالىق دوللار بۇگiندە قايتا كۇش جينادى، ال اقش ەكونوميكاسىن قۋاتتى دەپ بiلەتiن ينۆەستورلار قاۋىمى امەريكاعا يەك ارتۋعا مۇددەلi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button