قولدان جاسالعان قىمباتشىلىق نەمەسە اشكوز الىپساتارلار مەن اشقۇرساق ۇستازدار

قازاقستان – بۇكiل الەم بويىنشا اقش، كانادا، ەۋرووداق، رەسەي، ارگەنتينادان كەيiنگi استىققا باي التىنشى مەملەكەت. قازاقتاردىڭ ساپالى استىعى الەمدiك نارىقتا دا جوعارى باعالانادى. بiراق ۇكiمەت 1 ناۋرىزدان باستاپ ەكسپورتتالاتىن استىق كولەمiن قىسقارتۋعا شەشiم قابىلدادى. سونىمەن قاتار سىرتتان اكەلiنەتiن شەتەلدiك قانتقا سالىناتىن سالىق سالماعىن ارتتىردى.

ورىستار بiرنەشە كۇننەن بەرi اتتانعا باسىپ جاتىر. ويتكەنi، قانت، كۇنباعىس مايىن ەكسپورتتاۋدا رەسەي ءۇشiن قازاق نارىعى وتە قولايلى. ال بiزدەگi اشكوز الىپساتارلار مەن ىنساپسىز دەلدالدار سىرتتان تاسىمالداناتىن ارزان ءونiمنiڭ وتاندىق نارىققا ەنگiزiلۋiنە مۇددەلi ەمەس. قىمباتشىلىقتى قولدان جاساپ، پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلiپ وتىرعان دا – سولار. ونى قازاق بيلiگi الدەقاشان مويىنداپ قويعان. وتكەن اپتادا مينيستر شكولنيك قىرعىزداردىڭ 40 تەڭگەگە اكەلۋگە قۇلشى-نىپ وتىرعان بولعار بۇرىشىن استاناداعى الىپساتارلاردىڭ 600 تەڭگەگە ساتىپ جاتقانىن ايتتى… "قولدارىن مەزگiلiنەن كەش سەرمەگەن"…

قاراپايىم حالىقتىڭ، اسiرەسە، ءوندiرiس ورىندارى تۇرالاپ قالعان، ەكi قولعا بiر جۇمىس تابۋ قيىن اۋىلدى جەرلەردەگi اعايىندى قىمباتشىلىق قىسىپ بارادى. جىل باسىندا ۇكiمەت ينفلياتسيا دەڭگەيiن 10 پايىزبەن شەكتەيتiنiن ايتقان. بiراق رەسمي مالiمەتتەر قازاق ەلiندەگi قىمباتشىلىقتىڭ 10 پايىزدىڭ شەڭبەرiنەن الدەقاشان شىعىپ كەتكەنiن ايتادى. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ قاڭتارىندا اسiرەسە، استانا قالاسى مەن اقتوبە، ماڭعىستاۋ، شىعىس قازاقستان، اتىراۋ وبلىستارىندا قىمباتشىلىقتىڭ جوعارى بولعانىن ايتادى. نەگiزi قازاق نارىعىنىڭ كiندiگi ازiرگە حالىقارالىق نارىققا تۇگەل بايلانىپ قالعان جوق. كوپ جاعدايدا باعانى ۇشىندىرىپ جiبەرەتiن — اشكوز الىپساتارلار مەن ىنساپسىز دەلدالدار. ونى ۇكiمەتتiڭ ءوزi مويىنداپ وتىر. ال قالتاسى ونسىز دا "تەسiك" قاراپايىم حالىق تيىننان سوم قۇراي الماي الەك. جىل باسىنان بەرi مۇعالiمدەر مەن دارiگەر، اسكەريلەر جالاقىعا جارىتپاعان بيلiككە رەنiش ايتتى، ايلىقتى كوتەرۋ تۋرالى تالاپ قويدى. قىمباتشىلىق كۇننەن كۇنگە تىنىستى تارىلتىپ، القىمنان الىپ بارادى. بiراق شىققان ناتيجە جوق. مەملەكەتتiڭ كەلەشەگi – جاستاردىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى ۇستازدار قاۋىمى بiرنەشە رەت ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكiزدi. "سايلاۋدا، ساياسي ناۋقاندا ەلدەن ەرەك الاشاپقىنعا تۇسەتiن مۇعالiمدەرگە ۇكiمەت ءۇيiپ-توگiپ ۋادە بەرەدi، بiراق ۋاقىتى كەلگەندە سوزiنەن تايقىپ شىعادى" دەيدi ولار. جۋىردا پارلامەنتتiك ساعاتتا "نۇروتاندىق" دەپۋتاتتار زەينەتاقى، جاردەماقىنىڭ كولەمi كوڭiل كونشiتپەيتiنiن ايتىپ، ەلدiڭ الەمۋەتتiك احۋالىنا جاۋاپتى مينيستر – بەردiبەك ساپارباەۆتى تىعىرىققا تiرەگەن. بiراق ساپارباەۆتىڭ بەرگەن جاۋابى: "بىلتىر مەملەكەتتiك بيۋدجەتتi بەكiتكەندە قايدا قالدىڭدار؟"-عا سايىدى. ۇتىمدى ءسوز. نەمەسە "جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى تاسقا شاپ"… پارلامەنتتە زاڭ جوبالارى تالقىعا ءتۇسiپ جاتقاندا ەلدiڭ قامىن كۇيتتەپ، قىزىلكەڭiردەك بولاتىن حالىق قالاۋلىلارى كەمدە-كەم. ارينە، بيلiك ەگەر شىنىمەن مۇددەلi بولسا، ەلدi بولماشى تيىن-تەبەنمەن الداي سالماي، تيiستi شارانى قولعا الادى. الەۋمەتتiك احۋالعا، دەموگرافياعا، بiلiم مەن دانساۋلىققا قاتىستى ماسەلە كۇن تارتiبiنەن تۇسپەۋi تيiس. مۇندايدا زەينەتاقى، جاردەماقى، جالاقى، وتەماقى سياقتى ءتۇرلi "…اقىلار" تۋرالى ءسوز قوزعالارى انىق. ويتكەنi، حالىقتىڭ ءوز اقشاسىن وزiنەن اياعان بيلiكتiڭ وڭعانى جوق. قر ستاتيستيكالىق اگەنتتiكتiڭ مالiمەتتەرiنە سۇيەنسەك، بىلتىر ازىق-تۇلiك تۇرلەرiنەن كۇنباعىس مايى (96،8%)، نان جانە ءداندi-داقىلدان جاسالعان ونiمدەر (38،4%)، جۇمىرتقا (36،9%)، ءسۇت جانە ءسۇت ونiمدەرi (28،8%)، ەت جانە ەت ونiمدەرi (25،1%)، قانت (19،9%) قىمباتتاعان. 2007 جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن ينفلياتسيانى 18 پايىزدىڭ اسۋىنان اسىرماۋعا ەل الدىندا سەرت بەرگەن ۇكiمەت بوسقا تەر توكتi. ويتكەنi، جىل سوڭىندا ازىق-تۇلiك 26،6 پايىزعا قىمباتتاسا، ازىق-تۇلiك تۇرiنە جاتپايتىن تاۋارلار قۇنى 10،5 پايىزعا، اقىلى قىزمەت كورسەتۋ 15،4 پايىزعا ارتقان. ال كوممۋنالدىق تولەمدەر — 18،4%، مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ — 22%، كولiكتەردەگi جول اقىسى — 12،1%.

40 تەڭگەنIڭ بۇرىشىن – 600 تەڭگەگە…

وبالى نە كەرەك، بىلتىر مينيسترلەر كابينەتi جەرگiلiكتi اكiمدەرمەن بiرiگە وتىرىپ، باعانى قاداعالاۋدى قولعا الدى. Iشكi نارىقتا تاپشىلىق ورناي قالسا، الىپساتارلارعا كەدەرگi جاساۋ ءۇشiن دۇكەن مەن بازارلاردى ارزان تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ارنايى ازىق-تۇلiك قورىن قۇردى. ەلەكتر جارىعى مەن جانار-جاعار ماي قۇنىن تەجەدi. بiراق كەيبiر ساراپشىلار پiكiرiنشە، مۇنداي قادامدار ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋعا كەپiل بولمايدى. ويتكەنi، "قىمباتشىلىق — الەمدiك نارىقتا ورىن العان جايت. ەلiمiزگە سىرتتان تاسىمالداناتىن زاتتار مەن تاۋارلار قۇنى جاڭاشا كورسەتكiشپەن كەلەتiنi بەلگiلi". دەمەك، سiز بەن بiزدiڭ جۋىق ارادا "باعا تۇراقتانادى" نەمەسە "زاتتار قايتا ارزاندايدى" دەپ يەك قىشىتۋىمىز – ارتىق. كۇنi كەشە عانا "ينفلياتسيا جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن 10 پايىزدان اسپايدى" دەپ قۇلشىنعان ك.ءماسiموۆ، كەشە; "بiز ينۆەستيتسيالاۋدى توقتاتا المايمىز، باعانى دا تەجەي المايمىز. ەگەر بۇلاي ەتسەك، كەلەشەكتە ەكونوميكامىزدى تۇرالاتىپ تاستايمىز" دەدi. نەگiزi بiزدiڭ بيلiك اۋا رايى سياقتى مىڭ قۇبىلۋعا ابدەن شەبەر بوپ العان. بiرەسە، "ينفلياتسيانى اۋىزدىقتايمىن" دەپ ۇستەل توقپاقتايدى، بiرەسە، «ەكونوميكا تۇرالاپ قالادى، ينفلياتسيانى ەركiنە جiبەرەيiك، بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرماڭدار» دەپ "اعىنان جارىلادى". پرەمەردiڭ سوزiمەن كەلiسەتiن كەيبiر وتاندىق ساراپشىلار: "ەگەر حالىقارالىق اۋقىمداعى شارانى قابىلداۋدان باس تارتساق، كەيiن وزiمiزگە وتە قيىن بولادى. باعانى ىرقىنا جiبەرمەسكە شارا جوق" دەگەن ۇستانىمدا. ارينە، بيلiككە قارسى ءۋاج ايتاتىندار دا جەتكiلiكتi. سولاردىڭ بiرi – حالىق بانكiنiڭ باسقارما توراعاسى گريگوري مارچەنكو. ينفلياتسياعا قاتىستى پiكiرiن سۇراعانىمىزدا، ول: "ينفلياتسيامەن كۇرەس – ۇكiمەت پەن جەرگiلiكتi اتقارۋشى بيلiكتiڭ بiرiگە وتىرىپ، كەشەندi تۇردە جۇرگiزۋi تيiس شارا. جەتi جىلدىڭ ءجۇزi بولدى، جەمiس-جيدەك پەن كوكونiس باعاسى مەنiڭ "سۇيiكتi تاقىرىبىما" اينالدى. بiراق باعانىڭ توقتايتىن ءتۇرi جوق. ەلدەگi ينفلياتسيانىڭ ورتاشا دەڭگەيiمەن سالىستىرعاندا، كوكونiس پەن جەمiس-جيدەك قۇنى 3-4 ەسە جىلدامدىقپەن وسۋدە. نەلiكتەن؟ مۇنىڭ ءبارi بازاركومدارعا جانە بازاركومداردىڭ ارتىندا تۇرعاندارعا قاتىستى. بازاركومداردىڭ جەرگiلiكتi بيلiكپەن ارا- قاتىناسى، ءونiمiن بازارعا اكەلگەن ەلدi بiرنەشە ەسە قىمباتقا ساتۋعا ماجبۇرلەۋi ت.ب. ارينە، بازاركومداردىڭ قىزمەتiن رەتتەۋ ۇلتتىق بانكتiڭ مiندەتiنە جاتپايدى. بiراق بۇل ماسەلە ءالi شەشiمiن تاپقان جوق. اسا قاتاڭ تۇردە جۇرگiزiلگەن باعا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ينفلياتسيانى تەجەۋگە بولادى. ول ءۇشiن كەشەندi تۇردە جۇرگiزiلەتiن شارالاردى ايقىنداپ العان ءجون" دەگەن بولاتىن. وتكەن اپتادا قر يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترi ۆلاديمير شكولنيك: "ايماقتاردا وتاندىق ءونiم وندiرۋشiلەردiڭ قاتىسۋىمەن ازىق-تۇلiك جارمەڭكەلەرiن كوپتەپ وتكiزۋ قاجەت. يمپورتتالاتىن تاۋار باعاسىن انىقتاۋدىڭ جولدارىن قايتا قاراستىرۋ دا وتە ماڭىزدى" دەدi. ونىڭ ايتۋىنشا، قىرعىزدار بولعار بۇرىشىن 4 سومنان (14 تەڭگە) اكەلۋگە دايىن وتىر. سوندا قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسا ەسەپتەگەندە، 1 كەلi بۇرىش – 40 تەڭگەگە تۇسەدi. ال استانالىق دۇكەندەردە بولعار بۇرىشىنىڭ قۇنى — 600 تەڭگە! قانشا ەسەگە قىمبات ساتىلاتىنىن ايتۋدىڭ ءوزi قورقىنىشتى. ۇكiمەت مۇشەلەرi بازارلار مەن دۇكەندەردi جالعا الاتىنداردىڭ جال اقىسىن تومەندەتiپ، ەسەسiنە، ازىق-تۇلiك پەن تاۋارلار باعاسىن ارزانداتۋعا ۇسىنىس جاساۋدا. دەمەك، "الەمدiك نارىققا كiندiگiمiز بايلانىپ قالعان" دەگەندەردiڭ ۋاجدەرi وسىنداي ماسەلەلەردە سىر بەرەتiندەي. ال ينفلياتسيامەن كۇرەستi بازاركومدار مەن ولاردىڭ "تiرەۋلەرiنەن" باستاۋ كەرەكتiگiن كولدەنەڭ تارتقان مارچەنكونىڭ سوزiنە يلانباسقا شاراڭ جوق.

ورىستاردىڭ "اتتانى" نەگIزسIز

قازاقستان – اقش، كانادا، ەۋرووداق، رەسەي، ارگەنتينادان كەيiنگi استىققا باي التىنشى مەملەكەت. قازاقتاردىڭ ساپالى استىعى الەمدiك نارىقتا دا جوعارى باعالانادى. بiزدiڭ استىقتىڭ ساۋداعا شىعاتىن نەگiزگi بيرجاسى – MGE (ميننەاپوليستiڭ استىق بيرجاسى). بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتىڭ كەسiرiنەن اۆستراليا، كانادا مەن ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردiڭ بiرقاتارىندا ەگiن بiتiك شىقپاعان ەدi. ەسەسiنە، قازاقستاندا قامبالارداعى استىق قاناسىنا سىيماي، تاسىپ جاتتى. بiراق ەكسپورتتاۋدان مول پايدا تابۋدى كوزدەگەندەردiڭ كەسiرiنەن ەلدە نان باعاسى كۇرت جوعارىلاپ، تiپتi، نان مەن نان ونiمدەرi تاپشىلىعى ورىن العانى بەلگiلi. ۇكiمەت 100 تەڭگەگە جەتiپ جىعىلعان اس اتاسىنىڭ قۇنىن "اسارلاتىپ" ءجۇرiپ، اۋپiرiممەن 60-65 تەڭگەگە ءتۇسiردi. شەتەلدiك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قۇلاق سالساق، بيىل كۇزدە بىلتىرعىداي نان مەن ۇن، استىق تاپشىلىعى بولمايدى. ويتكەنi، وسىدان جارتى جىل بۇرىن سان سوعىپ قالعاندار ەگiن القابىنىڭ كولەمiن ۇلعايتىپ، ءونiمدi كوبiرەك الۋعا تىرىسۋدا. قازاقستان دا ەكسپورتتالاتىن استىق كولەمiن قىسقارتۋعا بەل بۋدى. بiراق بۇل iشكi نارىق تاپشىلىققا ۇرىنادى دەگەن ءسوز ەمەس. وتكەن اپتادا قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترi احمەتجان ەسiموۆ ەلدەگi ازىق-تۇلiكتiك قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستاننان سىرتقا تاسىمالداناتىن استىقتىڭ كولەمi قىسقارىلاتىنىن جانە ەلگە اكەلiنەتiن قانتتىڭ ازايتىلاتىنىن، سالىناتىن ەكسپورتتىق سالىق سالماعى ارتاتىنىن مالiمدەگەن. قازاق بيلiگiنiڭ مۇنداي قادامىنان الەمدiك نارىقتىڭ كوڭiلi نiلدەي بۇزىلدى. حالىقارالىق نارىقتاعى "قارا التىننىڭ" قۇنى بiر-اق كۇندە شارىقتاپ كەتتi. امەريكاداعى Morgan Stanley ينۆەستيتسيالىق بانكiنiڭ ساراپشىلارى 2008 جىلى مۇنايدىڭ الەمدiك نارىقتاعى قۇنى 112 دوللارعا جەتەتiنiن ايتادى. سونداي-اق، مۇناي تاسىمالداۋشى دەلدالداردىڭ رەسمي باعالارى دا وزگەردi. مىسالى، لوندونداعى InterContinental Exchange Futures بيرجاسىنداعى IPE Brent Crude بiر باررەلدi – 97،01 دوللارعا باعالاسا، امەريكالىق New York Mercantile Exchange مۇنايدىڭ Light، Sweet Crude وil ماركالارىن – 98،81 دوللارعا تەڭگەردi. قازاق بيلiگiنiڭ استىقتى ەكسپورتتاۋعا قاتىستى جاساعان مالiمدەمەسiنەن كەيiن استىق پەن التىننىڭ قۇنى وسە باستادى. حالىقارالىق بيرجالارداعى ساۋدا قىزا ءتۇستi. بۇعان دەيiن استىق ساتىپ الۋدا جاپونيا، ەگيپەت پەن ءۇندiستان بەلسەندiلiك تانىتسا، ەندi ولاردىڭ قاتارىنا ءۇندiستان، قىتاي مەن يراك قوسىلدى. ال ء"وزiم دەگەندە وگiز قارا كۇشi بار" ورىستار اتتانعا باستى. ويتكەنi، رەسەيلiكتەردiڭ قانتى قازاق نارىعىندا ءوتiمدi ءارi بiزدە باسەكەلەستiك دەڭگەيi تومەن. ەگەر دۇكەندەر مەن بازارلاردى ورىستار تولتىراتىن بولسا، قازاقستاندىق ءوندiرiس ورىندارىنىڭ ءونiم ءوندiرۋ قارقىنى باسەڭدەپ، قارجىلىق تۇرعىدا السiرەۋگە اكەپ سوعاتىنى انىق. دەمەك، جەرگiلiكتi قانت زاۋىتتارى بانكروتقا ۇشىرايدى. سول سەبەپتەن باعانى تۇراقتاندىرۋ مەن ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ ماسەلەسi كۇردەلەنە بەرەدi. احمەتجان ەسiموۆ: "بارلىق قانت زاۋىتتارىمەن كەلiسiم جاسالىندى. ولارعا iشكi نارىقتى وتاندىق ونiممەن تولتىرۋعا مiندەت جۇكتەلدi" دەدi. "قازاقستاننىڭ مۇنداي قادامى ەۋرازەق شەڭبەرiندە جاسالعان كەلiسiمدەرگە قايشى كەلەدi. ىنتىماقتاستىق پەن ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىزعا كولەڭكە تۇسەدi" دەپ بايبالامعا باسقان ماسكەۋ بىلتىر رەسەيگە سىرتتان اكەلiنەتiن استىق پەن قانتقا سالىناتىن ەكسپورتتىق سالىقتى 40 پايىزعا دەيiن وسiرگەنiن "ەستەن شىعارىپ" العان ءتارiزدi. بۇل شارا ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 30 ساۋiرiنە دەيiن كۇشiندە ساقتالادى. ال قازاقتار iشكi نارىعىن قورعاۋعا قامدانىپ ەدi، ورىستار اياق استىنان "زاكۇنشiل" بولا قالدى! ايتپاقشى، بۇدان بىلاي قازاقستانعا ءداندi-داقىل، قانتپەن بiرگە كۇنباعىس مايىن اكەلۋگە دە تىيىم سالىنعان. بىلتىر ەلiمiزدiڭ كەيبiر ايماقتارىندا 1 ليتر كۇنباعىس مايىنىڭ قۇنى 1 كەلi ەتتەن دە قىمباتتاپ كەتكەندە، بيلiك 2007 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ، 2008 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيiن ەمبارگو جاريالاعان بولاتىن.

ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترi ساۋات مىڭباەۆ كوكتەمگi ەگiس القابىنداعى جۇمىستارعا جانار-جاعار ماي تاپشىلىعى كەدەرگi جاساماس ءۇشiن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تەر توگەتiن كومپانيالاردى قوسىمشا قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتۋدiڭ جولدارى قاراستىرىلاتىنىن ايتادى. سونىمەن قاتار 330 مىڭ توننا جانار-جاعار ماي (قۇنى ارزان) اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولiنەتiن بولدى. ك.ءماسiموۆ: "مەنiڭ بiلۋiمشە، قازiرگi تاڭدا بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كاسiپورىندارعا نەسيەنi بەرۋگە ونشا ق ۇلىقتى ەمەس. بiراق بiز اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنىڭ كەنجەلەپ قالۋىنا جول بەرمەۋiمiز كەرەك" دەدi. ۇكiمەت باسشىسى دۇرىس ايتادى، وكiنiشكە قاراي، قازاقستاندا ەگiس القاپتارى مەن جەمiس-جيدەك، كوكونiس وسiرۋمەن اينالىستىندارعا قارجىلىق تۇرعىدا كومەك بەرەتiن، تىم بولماسا نەسيە بولەتiن بانكتەر نەكەن-ساياق. ال دامىعان ەلدەردە ناپاقاسىن تەك جەردi وڭدەپ، ءونiم وندiرۋمەن تاباتىندارعا نەسيە بەرەتiن ارنايى بانكتەر كوپ. الىسقا بارماي-اق، كورشiلەس جاتقان رەسەيدi ايتساق، جەتەدi. ال كۇزگە سالىم دۇكەن جانە بازارلار سورەلەرi وتاندىق ونiمدەرمەن تولتىرىلماسا، ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ ودان سايىن ۋشىعىپ كەتەرi انىق. مۇندايدا، "تاۋارلار مەن زاتتار نەگە قىمباتتاپ كەتتi-ەي" دەپ قاس كەرۋ – ارتىق.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button