"MADE IN KAZAKHSTAN"

ۇكiمەت 30 كورپوراتيۆتiك كوسەمدەرگە ارنالعان باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇلشىنا كiرiستi. ودان حالىققا كەلەتiن پايدا بار ما؟ شيكiزاتتىق باعىتقا اۋىتقىپ كەتۋدiڭ سوڭى وتاندىق ءوندiرiس سالاسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىنا اكەپ سوقتى. تاۋەلسiزدiك العالى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتكەن ەلدiڭ نارىعى شەتەلدiك تاۋارلارعا نەگە تاۋەلدi? شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا بولiنگەن مەملەكەت قارجىسى كەيبiر وزبىر شەنەۋنiكتiڭ قالتاسىندا كەتتi. حالىق قازىناسىن جوقتاعان كiم بار؟

ورتاشا توپتىڭ قوعامداعى ورنى

الەمدiك قارجىلىق داعدارىس پەن ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنان قازاقستاندىق ەكونوميكاعا كەلگەن زيانمەن بiرگە پايدا بار. ويتكەنi، الەمدi ابiگەرگە سالعان داعدارىس iشكi نارىقتاعى رەتتەلمەي جاتقان بiراز كەلەڭسiزدiك پەن كەمشiلiكتiڭ بەتپەردەسiن سىپىرىپ تاستادى. وندiرiستiك سالانى قاڭتارىپ قويىپ، شيكiزاتتىق باعىتقا قاراي اۋىتقىپ كەتكەنiن بiزدiڭ بيلiك ەندi "سەزiندi". مۇناي مەن گازدى ءوندiرiپ، ونى سىرت ەلگە تاسىمالداۋمەن كوڭiل توعايتۋ استە دۇرىس ەمەس. ەرتە مە، كەش پە مۇنايدىڭ سارقىلىپ، گازدىڭ تاۋسىلاتىنى ايقىن. ال تاۋەلسiزدiك العان 16 جىلدىڭ iشiندە وتاندىق ءوندiرiس جۇيەلi تۇردە دامىتىلعان جوق. دەمەك، شيكiزات وندiرۋدەن باستاپ، وڭدەۋ، ودان دايىن ءونiم ءوندiرۋ سياقتى كلاستەرلiك جۇيەنi دامىتۋعا دەن قوياتىن مەزگiل جەتتi. ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جوسپارى جەكە كاسiپكەرلەر مەن مەملەكەتتiڭ اراسىنداعى سەرiكتەستiك كەلiسiمدەردەن قۇرالادى. ارينە، جەكە تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرi مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنان تۋىندايتىن ۇلتتىق مۇددە اراسىنداعى تەپە-تەڭدiك ساقتالعان جاعدايدا عانا ەكونوميكادا iلگەرiلەۋشiلiك بولماق. وتاندىق ساراپشىلار ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگiزۋدە حالىقارالىق تاجiريبەلەردi اينا-قاتەسiز كوشiرiپ العاننان گورi، ونى كەز كەلگەن مەملەكەتتiڭ تابيعاتىنا بەيiمدەۋ الدەقايدا تيiمدi ەكەنiن ايتادى. بiزدiڭ ۇكiمەتتiڭ ءسوز جۇزiندەگi "جوسپارى" مەن iس جۇزiندەگi احۋالدىڭ بiر-بiرiمەن جيi قابىسپاي جاتاتىنى سوندىقتان. مينيسترلەر مەن اكiمدەرگە سالساڭ، ء"بارi كەرەمەت"، ادامداردىڭ، اسiرەسە، اۋىلداعى اعايىننىڭ "اۋزىنان اق ماي اعىپ" وتىر. كەيبiرi تiپتi، رەسمي مiنبەرلەردەن وقىلاتىن قۇلاش-قۇلاش باياندامالارىندا تاۋ قوپارىپ تاستاعانداي اسەر قالدىرادى. بiراق شىققان ناتيجە شامالى. ال ەكونوميكاسى دامىعان جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردە وتاندىق وندiرۋشiلەرگە، اسiرەسە، شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi وركەندەتۋگە كادiمگiدەي كوڭiل بولiنەدi. كەز كەلگەن قوعامداعى اۋقاتتى ادامداردان قۇرالاتىن ورتاشا توپ وكiلدەرi – شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكپەن شۇعىلداناتىندار. ال ورتاشا توپ دەگەنiڭiز – مەملەكەتتەگi ساياسي، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى، تiپتi، ۇلتتىق قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى كۇش. سوندىقتان بiزدەگi جەكەلەگەن كاسiپكەرلiكپەن اينالىساتىندارعا مەملەكەتتiك تۇرعىدا جاعداي جاسالىنىپ، سالىق جۇيەسiندە ارنايى جەڭiلدiكتەر بەكiتiلۋi تيiس. ءسوز نەمەسە قاعاز جۇزiندە ەمەس، iس جۇزiندە.

جەمقورلارعا جەم بولعان قايران قارجى

بىلتىر ۇكiمەت 30 كورپوراتيۆتiك كوسەمدەرگە ارنالعان باعدارلامانى ءتۇزiپ، قۇجاتتى زاڭدى تۇردە بەكiتتi. جوسپار بويىنشا، اتالعان باعدارلاما حالىقارالىق دەڭگەيدەگi 30 ۇزدiك كاسiپورىننىڭ تۇزiلۋiنە جاعداي جاساۋى تيiس. 2007 جىلدىڭ سوڭىندا ماجiلiسمەندەر الدىنا كەلiپ ەسەپ بەرگەن قر يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترi عالىم ورازباقوۆ 2007 جىلى 6،9 تريلليون تەڭگەگە وندiرiستiك ءونiم وندiرiلگەنiن ايتتى. ونىڭ 3،9 ميلليارد تەڭگەسi ءوندiرۋ سالاسىنىڭ، 2،6 ميللياردى وڭدەۋ سالاسىنىڭ ەنشiسiندە. مينيستر وتاندىق ءوندiرiس سالاسىنىڭ ءوز دەڭگەيiندە دامىماي وتىرعاندىعىنا توقتالدى. وسى ماقساتتا بiزدiڭ ۇكiمەت بيىلدان باستاپ وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسiپورىندار اراسىنداعى باسەكەلەستiك كورiگiن قىزدىرىپ، كاسiپكەرلiك جولدى تاڭداعاندارعا جاعداي جاساۋدى، شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا، سونداي-اق، ينفراقۇرىلىمداردىڭ تۇزiلۋiنە مۇمكiندiك بەرۋدi قاراستىرىپ وتىرعان كورiنەدi. جوبالاردى قارجىلىق تۇرعىدا دەمەۋ گرانت تۇرiندە جۇزەگە اسىرىلماق. 2015 جىلعا دەيiن حالىق قازىناسى مەن باسقا دا قارجى كوزدەرiنەن تۇسەتiن 154 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى. ارينە، اتالعان ماسەلەلەر بiزدiڭ وتانداستار ءۇشiن جاڭالىق ەمەس. ويتكەنi، نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەلi بەرi قازاقستان ۇكiمەتi شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi، جەكەمەنشiك سالانى دامىتۋعا دەن قويۋ كەرەكتiگiن ايتۋدان شارشاماي كەلەدi. بiراق اتقارىلعان تiرلiكتەر كوڭiل كونشiتپەيدi. مىسالى، كاسiپكەرلiكتi دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتiك بيۋدجەتتەن بولiنەتiن قىرۋار قارجى اكiمدەردiڭ قالتاسىندا، قالا بەردi ولاردىڭ توڭiرەگiندەگi "پىسىقايلار" مەن "جاندايشاپتاردىڭ" "قانجىعاسىندا" كەتتi. ال حالىقتىڭ قالاۋىمەن ەمەس، "جوعارعى جاقتىڭ" تاڭداۋىمەن تاققا وتىراتىن اكiمدەردiڭ كوپشiلiگiنiڭ تiرەۋلەرi مەن سۇيەۋلەرi بار. ولاردىڭ كەيبiرi اتازاڭدى بەلشەدەن باسسا دا، زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرمەيدi. ياعني، "وتقا سالسا، كۇيمەيدi، سۋعا سالسا، باتپايدى". تيiستi ورگاندار iستiڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا، حالىققا تيەسiلi قارجىنىڭ قايدا كەتكەنiن تەكسەرۋگە مۇددەلi ەمەس. ويتكەنi، بيلiكتiڭ ءوزi جەمقور. وسىنىڭ كەسiرiنەن، اۋىلداعى اعايىن جەكە شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتiپ، ءونiم وندiرۋگە دارمەنسiز. قارجى تاپشى، قۇرال-جابدىق جوق. "اشتان ءولiپ، كوشتەن قالماس" ءۇشiن جۇرت دايىن ءونiمدi بiر جەردەن الىپ، ەكiنشi جەرگە بiرنەشە ەسە قىمبات باعاعا ساتاتىن الىپساتارلىقتى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر. بiر عانا مىسال، مەملەكەتتiك بيۋدجەتتiڭ 20-30 پايىز كiرiسiن قۇراۋعا قاۋقارلى جەڭiلونەركاسiپ سوڭعى 5 جىلدا 900 (!) ەسەگە تومەندەگەن. 1997 جىلدان بەرi جەڭiلونەركاسiپ سالاسىندا 7 مينيستر "ات اۋىستىرىپتى". ودان قاراپايىم حالىققا كەلگەن پايدا جوق. ءار مينيستر بيلiك ەسكەگiن وزiنشە ەسiپ، قاعاز جۇزiندە عانا رەفورما "جاسايدى". وسىنىڭ كەسiرiنەن، ۇستiمiزگە iلگەنiمiز – قىتايدىڭ ساسىق ءارi ساپاسىز، تiپتi، ادام ومiرiنە قاۋiپ توندiرەتiن كويلەك-كونشەگi، تۇرiكتەر مەن ۇندiلەردiڭ تالعامسىز ءارi قىمبات ء"جۇن-جۇرقاسى". سۇيىق ماي، ءسۇت جانە ماكارون ونiمدەرi، سابىن، تازالاعىش پەن كiر جۋاتىن ۇنتاق سياقتى باسقا دا كۇندەلiكتi تۇتىناتىن ازىق-تۇلiك تۇرلەرi پەن تاۋارلار ەلiمiزگە رەسەيدەن كەلەدi. باسقانى بىلاي قويعاندا، كورشiلەس قىرعىز ەلi قازاقتارعا كيiم-كەشەك پەن ءسۇت ونiمدەرiن ساتۋمەن كۇن كورiپ وتىر. ويتكەنi، قىرعىزستاندا شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكپەن اينالىساتىندارعا مەملەكتتiك تۇرعىدا جەڭiلدiكتەر جاسالعان، سالىناتىن سالىق تا كاسiپكەرلەردiڭ قالتاسىنا سالماق تۇسiرمەيدi. ناتيجەسiندە، حالىق قازىناسىنا قوماقتى قارجى قۇياتىن جەكە كاسiپكەرلەر iشكi جالپى ءونiم كولەمiن ۇلعايتۋعا، ياعني، ەلدiڭ گۇلدەنۋiنە ەلەۋلi ۇلەس قوسۋدا. بۇرا تارتقىسى كەلەتiن كەيبiرەۋلەر: "قىرعىزدار دۇنيەجۇزiلiك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە عوي" دەپ جاقاۋراتادى. بiراق اڭگiمە كiمنiڭ قاي ۇيىمعا مۇشە بولعانىندا ەمەس، مەملەكەتتiڭ ازاماتتارىنا قانشالىقتى جانى اشيتىندىعىندا، جاعداي جاساۋعا شىنىمەن مۇددەلiلiك تانىتاتىندىعىندا. سوندىقتان ورازباقوۆ مىرزانىڭ وتاندىق ءوندiرiستi دامىتۋعا قاتىستى بiلدiرگەن قۇلشىنىسى قانشالىقتى تيiمدi بولاتىنى ۋاقىت ەنشiسiندە. ەلدiڭ كوزi مەن قۇلاعى ۇيرەنگەن كوپ "رەفورمالاردىڭ" بiرi مە، الدە بيلiكتiڭ مەملەكەت قولداۋىنا ءزارۋ ازاماتتارىنا جاعداي جاساۋدى كوزدەگەن ناقتى قادام با؟..

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button