داFدارىستىڭ داۋىلى

حالىقارالىق ساراپشىلار الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان قازاق ەكونوميكاسىنىڭ ايتارلىقتاي زيان شەكپەگەنiن ايتادى. ارينە، ازiرگە. ەگەر تيiستi شارالار مەملەكەتتiك دەڭگەيدە ءارi تەز ارادا قولعا الىنباسا، داعدارىستىڭ داۋىلى بiزدiڭ ەلگە دە ءۇيiرiلiپ سوعارى انىق.

مiندەتتەر & تالاپتار

«الەمدi الاڭداتقان قارجىلىق داعدارىستان كاۆكاز ەلدەرi مەن ورتالىق ازيانىڭ قور نارىعى ازiرگە ايتارلىقتاي زيان شەككەن جوق». «ايماقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋ كەلەشەگi: تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيا» تاقىرىبىنا بايانداما دايىنداعان حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ ساراپشىلارى وسىنداي تۇجىرىمعا كەلدi. 2007 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىن قامتىعان قۇجاتتا اتالعان ەكi ايماقتىڭ ەكونوميكالىق احۋالى ءسوز ەتiلگەن. ساراپشىلار قاۋىمى الەمدiك قور نارىعىنداعى تۇراقسىزدىق پەن شاراسىزدىقتىڭ جۋىق ارادا ەكونوميكالىق وسiمگە كەرi اسەر ەتپەيتiنiن ايتادى. وعان سەبەپ: الەمدiك نارىقتاعى مۇناي مەن باسقا دا تابيعي قورلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى مەن باعانىڭ جوعارىلىعى. كەلەسi جىلى ەكونوميكالىق ءوسiم 6-7 پايىزعا ارتادى دەپ بولجانۋى سوندىقتان. اسiرەسە، قاپ تاۋىنىڭ ەتەگiندەگi ەلدەر مەن ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى مەملەكەتتەردە كورسەتكiشتەر 11 پايىزعا دەيiن كوتەرiلمەك. قاراما-قايشىلىق: ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ جاقسارۋى ەلدەگi الەۋمەتتiك احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتپەيدi. مىسالى، الجير، تۋنيس، ليۆيا، ماۆريتانيا مەن ماروككو ەكi قولعا بiر جۇمىس تاپپاي سەندەلگەن جۇمىسسىزدار ماسەلەسiمەن باس قاتىرادى. وعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتiك احۋالى ءتۇزۋ قازاقستانعا قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجiكستان مەن باسقا دا كورشiلەس مەملەكەتتەردەن تولاسسىز اعىلعان ەڭبەك ميگرانتتارىن جانە قوسىڭىز.

حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ ساراپشىلارى الەمدە ورىن العان ينفلياتسيانىڭ 2008 جىلى كاۆكاز بەن ورتالىق ازيا ەلدەرiنiڭ كوپشiلiگiندە ۋشىعاتىنىن ەسكەرتەدi. نەسيەلiك قورلاردىڭ جەتiسپەۋشiلiگi ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردiڭ ءوسiم كورسەتكiشتەرiن كۇرت تومەندەتپەك. ونىڭ ۇستiنە، مۇناي قۇنىنىڭ نەمەسە ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ كۇتپەگەن جەردەن شارىقتاۋى ينفلياتسيانى شيرىقتىرادى. بۇگiندە قازاق ۇكiمەتi ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ ماسەلەسiن كۇن تارتiبiنە قويعانى بەلگiلi. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا كوڭiلi تولماعان پرەزيدەنت جۋىردا بiزدiڭ شەنەۋنiكتەردi قاتاڭ سىنعا الدى. باعا ساياساتىن تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى شارالاردى ستراتەگيالىق تۇرعىدا قاراستىرۋعا پارمەن بەردi. كەرiسiنشە بولعان جاعدايدا، بۇكiل الەمنiڭ بەرەكەسiن قاشىرعان قارجىلىق داعدارىستان قازاق ەكونوميكاسىنىڭ دا جاپا شەگەرi انىق. شەتەلدiك ينۆەستيتسيانىڭ كاۆكاز ەلدەرi مەن ورتالىقازيالىق ايماققا ۇزدiكسiز ءارi مول كولەمدە اعىلۋى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ايتارلىقتاي جاقسارۋىنا ىقپال ەتتi. وسى ءوسiمنiڭ قارقىنىن باسەڭدەتiپ الماس ءۇشiن ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ قاجەت. مۇنايدى ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر شىعىن ماسەلەسiنە كەلگەندە «كورپەلەرiنە قاراي كوسiلiپ»، ىسىراپقا جول بەرمەۋi شارت. سونىمەن قاتار، شەتەلدiك قارجىنىڭ مولدىعىنا ماستانباي، كەرiسiنشە، بۇگiن «قانى جەرگە تامباي تۇرعان» مۇنايدىڭ باعاسى ەرتەڭ كۇتپەگەن جەردەن ارزانداپ كەتەتiندەي بولسا، جەر سيپاپ قالماۋدىڭ قامىن جاساۋ قاجەت. ماماندار پiكiرiنشە، اتالعان ەلدەردiڭ كوپشiلiگiندە تاۋار جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ اشىق ءارi وڭاي بولۋى – ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى. حالىقارالىق ماماندار پiكiرiنشە، مۇناي قورى سارقىلۋعا جاقىن ەلدەر مەن قۇنى مىڭ قۇلپىرعان شيكiزاتتىق تاۋارلار باعاسىنا تاۋەلدi مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىن ديۆەرسيفيكاتسيالاۋدى تەز ارادا قولعا الۋى تيiس. ول ءۇشiن iسكەرلiك قارىم-قاتىناس پەن سەرiكتەستiك سەنiمiن نىعايتىپ، شيكiزاتتىق ەمەس سالادا ەڭبەك ونiمدiلiگiن ارتتىرۋ، كەدەيشiلiكپەن كۇرەستi كۇشەيتۋ، جۇمىسسىزدار سانىن ازايتۋ جانە جەكە كاسiپكەرلiكتiڭ جەدەل دامۋىنا جاعداي جاساۋ سياقتى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.

«سان سوعىپ قالما»

تاۋەلسiز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرiنiڭ اراسىندا قارجىلىق جانە سەنiم داعدارىسىنىڭ سالقىنىن العاش سەزگەن قازاقستان ەدi. ويتكەنi، سوڭعى بiرنەشە جىل بويى حالىقارالىق جانە شەتەلدiك iرi كومپانيالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان قازاقستاندىق بانك جۇيەسi بولاتىن. بiزدiڭ بانكتەر كورسەتكiشiنiڭ جوعارىلىعى iشكi قارجىلىق نارىقتاعى نەسيەلەۋ كولەمiن جىلىنا 75 پايىزعا دەيiن ارتتىرۋعا مۇمكiندiك بەردi. ياعني، وتاندىق بانكتەر iشكi قارىز كولەمiن 50 پايىزدىق جالپى iشكi ونiمگە دەيiن ۇلعايتتى. الايدا، قازاقستاندىق قارجى جۇيەسiن حالىقارالىق قارجى نارىعىنا تۇتاستاي تاۋەلدi ەتۋ – وتە قاۋiپتi. بۇكiل الەمدi شارپىعان قارجىلىق داعدارىس پەن دامۋشى ەلدەردiڭ نارىعىنان توپان سۋداي قاپتاعان قارجى اعىنى قازاقستاننىڭ بانكارالىق قورلارىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. ونىڭ ۇستiنە، ءدال وسى ساتتە اسا iرi كولەمدەگi دوللاردىڭ كەدەندە «كەپتەتiلiپ» قالۋىنىڭ كەسiرiنەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە السiرەپ قالعان. قولما-قول تولەمدەردەگi دوللاردىڭ جەتiسپەۋشiلiگi سۇرانىستى ارتتىرىپ، تiپتi، كەيبiرەۋلەر ۇرەيگە ورىنسىز بوي الدىردى. قارجى سالاسىنا قاتىستى وسىنداي ابىر-سابىر كەزiندە بانكتەردiڭ كەيبiرi تۇتىنۋشىلىق جانە يپوتەكالىق قارىز بەرۋدi ۋاقىتشا توقتاتتى. نەگiزi يپوتەكالىق نەسيەلەۋدەگi بەلسەندiلiكتiڭ ارتۋى جىلجىمايتىن مۇلiك باعاسىنىڭ تىم شارىقتاپ كەتۋiنە ىقپال ەتەدi. ازاماتتاردىڭ باسىم بولiگi قارىز الاردا كەپiلدiككە باسپانالارىن قوياتىندىقتان. ال تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ مىڭ قۇبىلۋى قارىز الۋشىلاردىڭ نەسيەنi وتەۋدەن باس تارتۋىنا، ياعني، الەمدiك قور نارىعىنداعى قارجىلىق داعدارىسقا سەبەپ بولعان امەريكالىق ۆاريانتتىڭ قايتالانۋىنا اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكiن. بiراق ساراپشىلار پiكiرiنشە، iشكi نارىقتاعى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارىلىعىن ەسكەرسەك، باعا تۇراقسىزدىعىنىڭ اسەرiن تاپ باسىپ ايتۋعا مۇمكiندiك بەرمەيدi. ەسەسiنە، بانكتەر تاراپىنان جاريالانعان يپوتەكالىق نەسيەلەۋگە قاتىستى موراتوري تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس كولەمiن تومەندەتiپ، باعانىڭ ارزانداۋىنا ىقپال ەتەدi. ونىڭ ۇستiنە، ۇكiمەت تاراپىنان بولiنگەن 4 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكپەن بiرگە تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جوبالاردى دا قامتيدى. دەمەك، حالىقتىڭ قالتاسىنان شىعارىلاتىن اقشا «جەلگە ۇشپاي»، ماقساتتى تۇردە جاراتىلاتىن بولسا، شيەلەنiستەردiڭ شەشiمiن تابارى ايقىن.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button