نان وزIمIزدەن اسىپ ارتىلادى

الەمدەگi ءاربiر ءتورتiنشi مەملەكەت قازاق استىعىن الۋدا

«التىن-كۇمiس تاس ەكەن، ارپا-بيداي اس ەكەن» دەيدi حالىق دانالىعى. ياعني نانى كوپ ەلدiڭ باعى مول. بۇل – كەشەلi-بۇگiن عانا قالىپتاسقان قاعيدا ەمەس، ادامزات جارالعالى اينىماس اقيقاتقا اينالعان شىندىق.

سوڭعى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزiندە كوپ جىلداردان بەرi مىزعىماستاي قالىپتاسقان بەرiك داستۇرلەردiڭ كوبiسi كوكتەمگi سەڭدەي بۇزىلىپ، قايتادان قارالا باستاعانى اڭعارىلۋدا. الەمدەگi استىق نارىعىندا قالىپتاسقان ەرەكشە جاعداي سونىڭ ناقتى كورiنiسi iسپەتتi. ادەتتە ەۋرووداقتىڭ استىعىنا يەك سۇيەپ، اۋقات قىلىپ ۇيرەنگەن ەلدەردiڭ بiرسىپىراسى بۇدان بىلاي قازاقستاننىڭ التىن استىعىن ساتىپ الۋعا بەت بۇرىپ وتىر. وتكەن اپتادا «ازىق-تۇلiك كەلiسiمشارت كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتi نۇرلان وسپانوۆ مىرزا وسىنداي مالiمدەمە جاسادى.

«ەلiمiزدەگi ازىق-تۇلiك رەزەرۆi زاڭدار قاتاڭ بەلگiلەگەن جاعدايلاردا جانە تەك قانا ۇكiمەتتiڭ ارنايى شەشiمiمەن جۇمسالادى»، – دەدi ۆيتسە-پرەزيدەنت. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتiك ازىق-تۇلiك رەزەرۆتەرiنە قوجايىندىق ەتكەن ۋاقىتتان بەرi «ازىق-تۇلiك كورپوراتسياسى» ءوز بەتتەرiمەن بiر مىسقال دا استىقتى سىرتقا ساتپاعان.

ادەتتە اتقارىپ جاتقان iس-شارالارىن ايگiلەي بەرمەيتiن قۋاتتى ۇلتتىق كومپانيا باسشىلىعىنىڭ تابان استى مۇنداي كەڭ تۇسiنiكتەمە جاساۋى جايدان جاي ەمەس.

جالپى استىق، اسiرەسە، جوعارى ساپالى بيداي مەن ۇننىڭ باعاسى ەگiن جيناۋ ناۋقانى كەزiندە – قىركۇيەك-قازان ايلارىندا كۇرت قىمباتتاۋى قازاقستاندا عانا ەمەس، بۇكiل الەمدە كۇتپەگەن قۇبىلىسقا اينالعانى ءمالiم. بيىل ەۋروپادا مي اينالعان ىستىق بولاتىنىن باتىس ەلدەرiنiڭ ماقتاۋلى اۋا رايىن بولجاۋشىلارى دا كۇتپەگەن بولىپ شىقتى. ونىڭ ۇستiنە كوپتەگەن ايماقتاردا وتكەن قىستىڭ قاقاعان سۋىق ءارi قارسىز (جاۋىن-شاشىنسىز) بولۋى الەمدە استىق ءوندiرۋدiڭ كۇرت تومەندەۋiنە اكەلiپ سوققانى دا شىندىق. وعان قوسا بيدايدىڭ بيوەتانول وندiرۋگە قاجەتتi شيكiزات رەتiندە كوپ مولشەردە پايدالانىلۋى دا استىق باعاسىنىڭ جاپپاي قىمباتتاۋىنا اكەلiپ سوققانى ايان. دەگەنمەن، كوپ كولەمدە استىق ءوندiرۋشi مەملەكەت بولا تۇرىپ قازاقستاندا بيدايدىڭ، اسiرەسە، ناننىڭ كۇرت قىمباتتاۋى كوپتەگەن ادامداردى شاراسىز كۇيگە قالدىرىپ، الەۋمەتتiك سالاداعى داعدارىسقا اكەلiپ ۇرىندىرا جازداعانى دا قۇپيا ەمەس. قالىپتاسقان جاعدايلار «ەلiمiزدەگi ازىق-تۇلiك رەتiندە جيناقتالعان استىق ءتۇپ قوتارا ساتىلىپ كەتكەن» دەگەن قيسىنسىز قاۋەسەتتiڭ كەڭ ءارi جىلدام تاراپ كەتۋiنە سەبەپ بولدى..

شىندىقتى مويىنداۋىمىز كەرەك، قوعامداعى ورىندى الاڭداۋشىلىق ءالi سەيiلە قويعان جوق. قازiرگi تاڭدا قازاقستاندا مەملەكەتتiك قور رەتiندە ساقتالعان استىقتىڭ مولشەرi 850 مىڭ توننا! بۇل كوپ پە، از با؟ ارينە، بۇعان بiرجاقتى ءارi تۇجىرىمدى جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس. Iشكi نارىقتا ەلiمiز جىلىنا 6-7 ملن. توننا استىق پايدالاناتىنىن ەسكەرسەك، سونشالىقتى كوپ دەۋگە بولا قويمايتىنى بەلگiلi. بiراق، ۇلتتىق، مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiگiمiزدiڭ كەپiلi بولىپ تابىلاتىن اتالمىش ستراتەگيالىق قوردىڭ اتقارار مiندەتi دە مۇلدەم بولەك. سوڭعى اپتالاردا وسى مەملەكەتتiك قوردى جاڭارتۋ ءۇشiن 345 مىڭ توننا، وسىمەن بiرگە كوممەرتسيالىق رەزەرۆتەردi تولىقتىرۋ ءۇشiن 542 مىڭ توننا بيداي ساتىپ الىنعان.

قازاقستاندا بيىل كوممەرتسيالىق رەسۋرستار ءۇشiن استىق ساتىپ الۋعا 33 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ، جوعارى ساپالى بيداي ساتۋشىلاردىڭ سانى دا اناعۇرلىم ارتا تۇسكەنi انىقتالىپ وتىر. ماسەلەن، 2002 جىلمەن سالىستىرعاندا «ازىق-تۇلiك كورپوراتسياسىنا» استىق ساتۋشىلاردىڭ سانى 4 ەسەگە ارتىپ، 6 مىڭعا جەتكەن. بiر ايتا كەتەتiن جايت، بيىل ساپاسىنا قاراي استىقتىڭ ءار تونناسى 225-240 اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ۇلتتىق كومپانيا ساتىپ العان استىق نەگiزiندە iشكi نارىقتا پايدالانۋعا، ەڭ اۋەلi نان باعاسى ورەسكەل قىمباتتاعاندا باعانى تۇراقتاندىرۋعا ارنالماقشى. اتالمىش ۇلتتىق كومپانيانىڭ تiكەلەي قولداۋىمەن ءتۇرلi ايماقتاردا قۇرىلعان تۇراقتاندىرۋدىڭ قورلارىنا 163 مىڭ توننا جوعارى ساپالى استىق جيناقتالعانىن دا ەسكەرگەن ءجون.

بiر عانا قازاقستان ەمەس، وسى كەزەڭگە دەيiن نارىقتى ەكونوميكانىڭ iشكi زاڭدىلىقتارى بارلىق تۇيتكiلدەردi وڭاي شەشەدi دەپ بەيقام ساياسات ۇستانىپ كەلگەن الەمنiڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرi ستراتەگيالىق ءونiم – استىققا كوزقاراستارىن تۇبەگەيلi وزگەرتە باستادى. قالىپتاسقان جاعدايدان ساباق العان ەلدەردiڭ كوبi ەگiن تاناپتارىن ۇلعايتۋعا بەت بۇرىپ وتىر.

ءتۇرلi شەشiمدi iس-شارالاردىڭ ناتيجەسiندە سوڭعى اپتالاردا دۇنيەجۇزi بويىنشا استىق باعاسى تۇراقتانىپ، تومەندەي باستاعانى دا اڭعارىلۋدا.

قالاي بولسا دا، الەمدiك استىق نارىعىندا كۇردەلi جاعداي بيىل 20 ملن. توننادان استام ەگiن جيناعان قازاقستان استىق ەكسپورتىنىڭ اناعۇرلىم ۇلعايۋىنا اكەلiپ سوقتى. وسىعان دەيiن الەم بويىنشا 40 مەملەكەت بiزدەن بيداي ساتىپ الىپ، قازاق نانىن قاۋجايتىن بولسا، بيىل ولاردىڭ جالپى سانى — 50-55-كە جەتiپ وتىر.

بiر سوزبەن ايتقاندا، الەمدەگi ءاربiر ءتورتiنشi مەملەكەت قازاقستان استىعىن ساتىپ الۋعا ق ۇلىقتى.

«ازىق-تۇلiك كورپوراتسياسى» كومپانياسىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار دەپارتامەنتiنiڭ ديرەكتورى داۋلەت ۇباشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇرىن قازاقستان وزگە ەلدەردiڭ ارا اعايىندىق، دەلدالدىعىنا يەك ارتىپ كەلسە، قازiر ەلiمiز استىق ساتىپ الۋشى مەملەكەتتەرمەن تiكەلەي بايلانىستاردى جولعا قويۋدى باستى ماقسات تۇتۋدا. وعان دالەل، وسىعان دەيiن وتاندىق استىعىن وندiرۋگە كۇش سالىپ كەلگەن تۇركiمەنستان بيىلدان باستاپ بiزدەن 400 مىڭ توننا بيداي الۋعا نيەتتi بولسا، قيىرداعى تۋنيس تە 700-800 مىڭ توننا التىن استىق الۋعا اسىعىپ وتىر. تiپتi، ارامىزدى قارت كاسپيدiڭ شالقار ايدىنىمەن اقجال تولقىندارى عانا ءبولiپ جاتقان باكۋ دە قازاق بيدايىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.

«… قازiرگi ۋاقىتتا رۋمىندار، ۆەنگرلەر مەن بولگارلار بiزگە تiكەلەي سۇرانىس بiلدiرۋدە. ەڭ باستىسى، ادەتتە ەۋرووداقتىڭ رەسۋرستارىن پايدالاناتىن ەلدەر كوپ كولەمدە قازاقستان استىعىن ساتىپ الا باستادى»، – دەيدi نۇرلان وسپانوۆ.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button