جوعارى وقۋ رىندارىن رەتتەۋ ءالI بIتكەن جوق

بiلiم سالاسى توڭiرەگiندە شەشiمiن تاپپاي جاتقان داۋلى ماسەلە كوپ. ونىڭ بiرi – كەشەگi ەلدi دۇرلiكتiرگەن ۇلتتىق بiرىڭعاي تەستiلەۋ جونiندە وربiسە، ەندiگiسi – بۇگiنگە دەيiن زاڭسىز جۇمىس iستەپ كەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ تۋرالى. اسiرەسە، جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىنا قىرعيداي تيگەن تەكسەرۋ بارىسى بiراز باسشىلار مەن ستۋدەنتتەردi ابiگەرگە سالعانعا ۇقسايدى. ناتيجەسiندە 40-قا جۋىق وقۋ ورىندارى ەسiگiنە ءداۋ قارا ق ۇلىپ سالۋعا ءماجبۇر بولسا، كەيبiرi اۋديتورياسىنا قاراي ءوزارا بiرiگiپ ۇلگەردi. ال ەسەسiنە ەلiمiزدەگi جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتi 15 جىلدان بەرi ءار ءتۇرلi سالادا بiلگiر ءارi بiلiكتi مامان دايارلاپ كەلەدi. بiز دە اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتiڭ رەكتورى، جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتi راحمان الشانوۆپەن بiلiم سالاسىنداعى كۇرمەۋi قيىن ماسەلەلەر جونiندە اڭگiمەلەسكەن ەدiك.

– بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiنە ج.تۇيمەباەۆ تاعايىندالىسىمەن ول جاۋىننان كەيiنگi ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەن جوعارى وقۋ ورىندارىن (جوو) قىسقارتۋدى قولعا الدى. بۇل ماسەلە نەگە بۇدان بۇرىن كوتەرiلمەدi?

– بۇل ماسەلە بۇعان دەيiن دە تالاي ايتىلىپ جۇرگەن. تەك جانسەيiت قانسەيiت ۇلى ەمەس، الدىنداعى مينيسترلەر دە بۇل ماسەلەنi اراكiدiك كوتەرiپ قوياتىن. بiرنەشە رەت «جابىڭدار، قىسقارتىڭدار!» دەگەن اڭگiمەلەر بولدى. بiراق قاتاڭ تۇردەگi جالپى تەكسەرiستi جۇرگiزۋ تۇيمەباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلدi. بارلىق جوو تەكسەرiلiپ، ناتيجەسiندە 33 وقۋ ورنى ەسiگiنە قارا ق ۇلىپ سالدى. ال 20 شاقتىسى بiرiگەمiز دەگەن ۇيعارىمعا كەلiپ وتىر. بiر سوراقىسى سول، بازبiر وقۋ ورىندارىنىڭ كۇندiزگi ءبولiمiنiڭ وزiندە نەبارى 25 ستۋدەنت وقىپ كەلگەن. ەندi ولارعا قانداي وقۋ پروتسەسi ۇيىمداستىرىلعانىن بiر عانا قۇداي بiلەدi. مiنە، ءوز دەگەنiن iستەپ، ءوز بەتiمەن كەتكەن وقۋ ورىندارىنا وسى تەكسەرiس ءدوپ ءتۇستi.

– الماتى قالاسىنىڭ وزiندە قانشا جوو قىسقاردى؟

– الماتىداعى نەگiزگi وقۋ ورىندارىنىڭ بەس-التاۋى جابىلىپ، قالعانى ءوزارا ىمىراعا كەلiپ، بiرiكتi. كەيبiرi بiرiگە سالىسىمەن، اتىن دا وزگەرتتi. جالپى تەكسەرۋ قورىتىندىسى ۇساق وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ، كiتاپحانا، وقىتۋشىلار، كومپيۋتەر رەسۋرستارىن بiرiكتiرۋ ءارi ولاردى iرiلەندiرۋدi نازاردا ۇستاپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دارەجە دەڭگەيiن كوتەرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگiزدi. ال جاڭاعى بiرiككەن وقۋ ورىندارىنىڭ بiلiم ساپاسى جاقساردى ما، الدە ودان دا بەتەر تومەندەپ كەتتi مە، ونى وقۋ جىلىنىڭ سوڭى كورسەتەدi. ارينە، بiر جىلدىڭ iشiندە ساپا سونشالىقتى وزگەرە قويادى دەۋ قيىن، دەگەنمەن، ءالi دە الدا بولاتىن نەبiر تەكسەرiس پەن سىننان سۇرiنبەي وتسە ءبارi ايقىندالادى. سوندا عانا ەكi ناشار وقۋ ورنىن بiرiكتiرگەننەن نە ۇتىپ، نەدەن ۇتىلعانىمىزدى بiردەن بiلەمiز.

– سiز باسقاراتىن جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعى قۇزىرىنا نە كiرەدi? جوو قىسقارتۋ جونiندەگi ارنايى كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىستىڭىزدار ما؟

– قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرi ەرتەڭگi كۇنi تاعى دا اناۋ-مىناۋ اڭگiمە شىقپاسىن دەپ تەكسەرۋ شارالارىندا بولىپ، پiكiرiن بiلدiرiپ جاتتى. سوڭعى شەشiمiنە دەيiن كوميسسيانىڭ مۇشەسi رەتiندە جابىلعان وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرiن قاي جەرگە ءبولۋ، ورنالاستىرۋ ماسەلەسiنە دە قاتىستىق. وسىعان بايلانىستى بارلىق رەكتورلارعا تاپسىرما بەرiلدi. بiز دە ءوز تاراپىمىزدان: «مىنا ستۋدەنتتەر دالادا قالماسىن، وقۋعا قابىلداڭدار، ەرتەڭگi كۇنi جاستار وپىق جەمەسiن» دەگەندi ايتتىق. ادەتتە وسىنداي جاعدايعا اكەلگەن الگi وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى دا باسىنان اياعىنا دەيiن ماسەلەنiڭ اق-قاراسىن شەشۋ ءۇشiن اتسالىسۋعا مiندەتتi.

– الگiندەي جەكەمەنشiك ءارi ساپاسىز جوو شامادان تىس كوبەيiپ كەتكەندiگi بiلiم ساپاسىنىڭ تومەندەۋiنە اسەرiن تيگiزەتiنi جاسىرىن ەمەس. بالكiم، ماماندى شەتەلدەن شاقىرۋعا وسى ولقى تۇسىمىز دا سەبەپ شىعار…

– شىنىمەن دە، سوڭعى 10 جىلدىڭ iشiندە بiرتالاي ليتسەنزيا شاماسى كەلمەيتiن وقۋ ورىندارىنا بەرiلiپ كەلگەن. ال سول ليتسەنزيانى العانداردىڭ ءوزi سول مiندەتتi يگەرە الماي كەتتi. اسiرەسە، زامان تالابىنا ساي ەكونوميكا، قۇقىق ماماندىقتارىنا ليتسەنزيا شامادان تىس بەرiلگەنi ايقىن. بiر ايتا كەتەرلiك جايت، كوپ وقۋ ورىندارىندا وقىتۋشى جەتكiلiكسiز. ماسەلەن، بiر وقۋ ورنىندا 500-1000 ستۋدەنت وقىسا، ال وقىتۋشىنىڭ سانى ءارi كەتسە، 50-دەن 110-عا دەيiن جەتەدi. دەمەك، بۇلار ليتسەنزيانى وڭاي جولمەن الىپ، بiلiم ساپاسىنا ءمان بەرمەي، باقىلاۋسىز جۇيەمەن كەتكەن. وسى جاعىنان مينيسترلiك تاراپىنان دا، قاپتاعان ساپاسىز وقۋ ورنىسىماقتاردان دا شەكتەن تىس ولقىلىقتار بايقالدى. ءالi رەتتەۋ بiتكەن جوق. مەنiڭشە، بۇل تەكسەرۋدi تەك قانا جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىنا عانا ەمەس، مەملەكەتتiك وقۋ ورىندارىنا دا جۇرگiزۋ كەرەك. مىنانى قاراڭىز. كەيبiر وقۋ ورىندارىندا بiر عانا زاڭ عىلىمىنىڭ كانديداتى زاتى دا، اتى دا دارداي فاكۋلتەتتە ساباق بەرەدi. بۇل نە سوندا؟ ساپا دەگەن قايدا قالدى؟ بiلدەي بiر ۋنيۆەرسيتەتتە بiر پروفەسسور، بiر دوتسەنت لەكتسيا وقىمايتىن بولسا، سوندا نە بولعانى؟! بiر سوراقىسى، ەندiگi بiر وقۋ ورنىندا بiر عالىمسىماق بەس-التى پاننەن ءدارiس بەرەدi ەكەن. مۇنداي دارىندى تالانت يەسiنiڭ بولۋى مۇمكiن ەمەس. ونىڭ ۇستiنە اقپارات زامانىندا ءار ءپاننiڭ جۇيەسiندە تالاي وزگەرiستەر بولىپ جاتىر. ونى بiر ادام يگەرiپ كەتتi دەۋ ميعا قونىمسىز جايت.

– مۇنىڭ ءبارi كەشەگi تەكسەرۋدiڭ ناتيجەسiندە عانا بەلگiلi بولدى ما؟

– جوق. بۇرىن تەكسەرiلگەندە دۇرىس قاراماعان عوي. وسى جولى ەلباسى ءوزiنiڭ جولداۋىنان كەيiن قاتاڭ تاپسىرما بەردi. قانشا ۋاقىتتان بەرi جاۋىردى جابا توقىپ كەلگەن ماسەلەنi تەكسەرۋ تەك جانسەيiت تۇيمەباەۆقا بۇيىرىپتى.

– جوو-دا بiلiم ساپاسى، وقىتۋشىلاردىڭ بiلiكتiلiگi تومەندەپ كەتتi دەيمiز. وسىنىڭ بارiنە جالاقى ماسەلەسiنiڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋى اسەر ەتەتiن سياقتى.

– ارينە، از جالاقى تولەسە، وقىتۋشىنىڭ ءدارiس بەرۋگە ىنتاسى قالاي اۋسىن. بۇل بۇل ما، اتى جەر جارعان ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى بايقاۋدان وتپەگەندەر جۇمىس iستەيتiنiن قايتەرسiز. دەمەك، تالاپ تومەندەپ كەتكەن سوڭ وقىتۋشىلارعا قويىلاتىن مiندەتتi دە بوساڭسىتىپ العان سياقتىمىز.

– ونىڭ ۇستiنە جالاقى مولشەرi وقىتۋشىنىڭ بiلiكتiلiگiنە دە قارامايدى ەكەن. ول ءجاي وقىتۋشى، كانديدات، دوتسەنت بولسىن، تiپتi، پروفەسسور بولسىن، ايىرماشىلىق اسا بايقالمايدى دەپ ءجۇر. وسى راس پا؟

– ءيا، بۇل ماسەلەنi دە قايتا قاراۋ قاجەت. ەگەر ۋنيۆەرسيتەتكە بiلiكتi عالىم شاقىرۋ كەرەك بولسا، اقشاسىن قاناعاتتاندىراتىنداي ەتiپ تولەۋگە تيiس. بۇگiندە جاقسى مامانداردى ءبارi اڭدىپ ءجۇر. اسiرەسە، بانك سالاسىنا ەكونوميكا، قارجى ماماندىعىن تامامداعان مامان تاپشى. بiز تۋرا وسى ساياساتتى جۇرگiزبەسەك، ساپا دا اقساي بەرەدi. ول ءۇشiن وقۋ ورنىن كومپيۋتەرمەن، ينتەرنەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ كەرەك، بiلiمدi ءارi بiلiكتi وقىتۋشىلاردى شاقىرۋ قاجەت. جالپى، جاڭا اعىمعا باعىتتالساق، قازiرگi ۋنيۆەرسيتەتتiڭ ۇيىمداستىرۋ ساپاسى وتە جوعارى بولۋ تيiس قوي. مەملەكەتتiڭ ارنايى تاپسىرىسى بويىنشا جىل سايىن 30 مىڭ گرانت ءبولiنiپ وتىر. ونىڭ 30 پايىزى اۋىلدان كەلگەن بالالارعا بەرiلەدi. وسىدان كەيiن مەملەكەت بiلiم سالاسىنا قامقورلىق جاسامايدى دەپ ايتۋ ابەستiك بولار.

– «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتi دە جەكەمەنشiك وقۋ ورنى. سiزدەرگە باسقا جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىنىڭ باسىنا تۇسكەن كۇن تۋماپتى. سەبەبi نەدە؟

– بiز قازاقستانداعى بiرiنشi قۇرىلعان جەكەمەنشiك وقۋ ورنى بولىپ ەسەپتەلەمiز. ارينە، بiزدەن بۇرىن زاڭدى ورىنداردان وتكەندەر دە بار. بiراق ءدارiس وقۋدى باستاعان – بiز. ءاۋ باستان، نەگiزiمiزدi قالاعاننان بەرi وزiمiزگە قويعان باستى تالاپ – ساپا جاعىنا كوڭiل ءبولۋ. ستۋدەنتتەردەن تۇسكەن تولەمنiڭ نەگiزiن كiتاپحاناعا جۇمسايمىز. سونىڭ ناتيجەسiندە «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ كiتاپحاناسى قازاقستان بويىنشا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە جابدىقتالدى. كومپيۋتەرلiك كابينەتتەر، كiتاپحاناعا قوسىلعان ينتەرنەت، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ، بiلiكتi مامان-وقىتۋشىلاردى شاقىرۋ كۇن تارتiبiنەن تۇسپەيتiن ماسەلەلەر. دەمەك، بiر ستۋدەنتكە كەتەتiن شىعىن باسقا وقۋ ورنىنا قاراعاندا ون ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. سول سياقتى رەسپۋبليكا بويىنشا ستۋدەنتتەردi قالاiشiلiك اۆتوبۋسپەن تاسيتىن بiردەن-بiر وقۋ ورىن – «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتi. ال ستۋدەنتتەردەن پارا الۋ دەگەن بiرiنشi كۇننەن بولعان ەمەس. ەگەر مۇنداي ءسوزدiڭ شەتi شىقسا، ول وقىتۋشى ءاپ-ساتتە جۇمىستان بوساتىلادى. ستۋدەنتتەر اراسىندا وسى پارا الۋ ماسەلەسiنە بايلانىستى بەس-التى رەت ساۋالناما وتكiزگەندە، جالعىز «تۇران»ۋنيۆەرسيتەتi پارا المايتىن وقۋ ورنى بولىپ شىقتى. قازiر تەك قانا الماتىدان عانا ەمەس، ەلiمiزدiڭ جەر-جەرiنەن، اقتاۋدان، اتىراۋدان كەلiپ وقىپ جاتىر. تiپتi، تۇركiمەنستان، تۇركيادان كەلگەن ستۋدەنتتەر دە بار.

– ال ستۋدەنتتiڭ بiلiم الۋىنا قانداي جەڭiلدiك قاراستىرىلعان؟

– بiز جىل سايىن ەلۋ، ءجۇز شاقتى ستۋدەنتكە جەڭiلدiك جاسايمىز. ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇرلi عىلىمي بايقاۋعا قاتىسقاندار، وليمپيادانىڭ جەڭiمپازدارى، وقۋ وزاتتارى، جەتiمدەر مەن مۇگەدەكتەر، اۋىلدان كەلگەندەر 50، 25، 15 پايىز جەڭiلدiكپەن كەلەدi. ەندi بiز جەكەمەنشiك وقۋ ورنى بولعاندىقتان مەملەكەتتەن قارجى الىپ وتىرعان جوقپىز. ءوزiن-ءوزi قارجىلاندىرۋ ماسەلەسi بار، دەگەنمەن ءبارiن تەگiن وقىتۋعا شاما جەتپەيدi. بiراق بiرتالاي ستۋدەنت وسى جەڭiلدiكپەن وقيدى. ال باعاسى ماماندىعىنا قاراي، 160-170 مىڭ تەڭگەدەن 230 مىڭ تەڭگە اينالاسىندا تولەپ وقيدى.

– بiراز جىلدان بەرi زاڭ سالاسىندا مامان دايارلاپ كەلگەن شايكەنوۆ اتىنداعى زاڭ ۋنيۆەرسيتەتi دە جەكەمەنشiك وقۋ ورنى ەكەنiن بiلەمiز. كەشەگi تەكسەرiس كەزiندە بۇل وقۋ ورنىنىڭ دا زاڭسىز جۇمىس iستەگەندiگi انىقتالدى.

– ونىڭ وزدەرiنiڭ قۇرىلتايشىسى بار. ال نەگiزگi باستى ۇجىمى استاناعا كوشiپ، الماتىداعىسى جاي فيليال رەتiندە قالىپ قويدى. «بiلiم تۋرالى» زاڭعا سايكەس، بۇلار بولەك ۋنيۆەرسيتەت بولۋى كەرەك ەدi، تiپتi تىم قۇرىماعاندا فيليال بولىپ قالۋى كەرەك پە ەدi? قازiر بار بولعانى فيليال رەتiندە جۇمىس iستەمەك. ولار وسى بويىنشا تەك ەكi-اق كۋرس وقۋعا تيiس. ال قۇرىلتايشىلارى بولسا، بۇعان ءوزارا كەلiسپەي وتىر. ارينە، جەكەمەنشiك بولعاننان كەيiن، بۇل ماسەلەنi سول قۇرىلتايشىلارى شەشەدi عوي.

– ال «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتiندە قانشا قۇرىلتايشى بار؟

– قۇرىلتايشى ۇشەۋمiز. بار ماسەلەنi كەلiسiپ iستەمەسە بولمايدى. ءۇش قۇرىلتايشى بولعاندىقتان، ارقايسىمىزدىڭ پiكiرiمiز، كوزقاراسىمىز ءار ءتۇرلi. ال نەگiزگi سوڭعى شەشiمگە كەلگەندە، تەك اۋىزبiرشiلiكتiڭ ارقاسىندا عانا جۇمىس iستەپ كەلەمiز. بiز قازاقستان بويىنشا العاش بiلiم كورپوراتسياسىن قۇردىق. ونىڭ قۇرامىنا ەكi ۋنيۆەرسيتەت (بiرi وسى، ەكiنشiسi استانادا)، ەكi كوللەدج (بۇنىڭ بiرەۋi استانادا، بiرەۋi الماتىدا)، ليتسەي، ەكi عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى، «تاۋ-تۇران» اتتى ساۋىقتىرۋ كەشەنi، «تۇران-پروفيل» دەگەن بiلiم جەتiلدiرۋ اكادەمياسى كiرەدi. وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردiڭ سانى – 6 مىڭ 300-دەي، 2 مىڭى كوللەدجدە، 300-i ليتسەيدە، 100-دەن استامى ماگيستراتۋرادا بiلiمiن جەتiلدiرەدi. سول سياقتى 500-دەن استام قىزمەتكەر جۇمىس iستەيدi.

– قازiر مينيسترلiك تەحنيكالىق ماماندىقتارعا كوپتەپ گرانت ءبولiپ، وسى سالاعا بەت بۇرىپ كەلەدi. جالپى، «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتi وسى تالاپ ۇدەسiنەن شىعىپ جاتىر ما؟

– بiز كوپ پروفيلدi ۋنيۆەرسيتەتتiڭ قاتارىنا جاتامىز. 13 ماماندىق بويىنشا ماماندار دايىندايمىز. تەك قانا ەكونوميكا، زاڭ عانا ەمەس، ينفورماتيكا، اقپاراتتى تەحنولوگيا، سەرۆيس، سونداي-اق تۋريزم سالاسىنىڭ ماماندارى بiلiم الۋدا. قازاقستاندا العاش رەت تۋريزم ماماندىعىن اشقان دا بiز. بولاشاقتا دا زامان اعىمىنا ساي، ياعني، سۇرانىسقا قاراي 5-6 فاكۋلتەت اشۋدى ويلاپ جاتقان جايىمىز بار. البەتتە، تەحنيكا سالاسىنا اسا كوڭiل ءبولiنiپ جاتقان شاقتا، ينۆەستيتسيا اۋاداي قاجەت. بۇل جەردە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتi، قاراعاندىداعى، وسكەمەندەگi، وڭتۇستiك قازاقستانداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرi وسى ماماندىقتاردى يگەرiپ كەلەدi. بiز سونىڭ ءبارiن ساراپتاپ، ساۋالناما جۇرگiزiپ، سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋدى كوزدەپ، بiراز دايىندىق شاراسىن باستادىق.

– كەيبiر جوعارى وقۋ ورىندارى سەكiلدi شەتەلدەن ءدارiس وقيتىن وقىتۋشىلار شاقىرۋ ءۇردiسi بار ما؟

– بiر كەزدەرi بiز دە شەتەلدەن كوپ شاقىردىق. بiراق ولاردىڭ جۇرگiزگەن ءدارiسiنiڭ دەڭگەيi ءارتۇرلi. ال مىقتى دەگەن پروفەسسور، دوكتورىن شاقىرساڭىز، قىرۋار اقشا تالاپ ەتەدi. ەلiمiزدiڭ جوو-نا كەلiپ-كەتiپ ءدارiس وقىپ جۇرگەندەردiڭ بiلiكتiلiگi تومەن. اسىپ بارا جاتقان تۇگi جوق. سولاردىڭ ايتقان اڭگiمەلەرiن ءوزiمiز دە يگەرiپ، بiلiپ وتىرمىز دەسەك ارتىق ەمەس. قازiر اقپاراتتىق تەحنولوگياعا بايلانىستى «قاشىقتىقتان وقىتۋ» دەگەن جۇيەنiڭ ارقاسىندا بiر پروفەسسوردىڭ قاجەتتi لەكتسياسىن جازىپ الىپ، وزiمiزدە تىڭداۋعا تولىق مۇمكiندiك بار. سوندىقتان بiز ولاردى شاقىرماي-اق، ينتەرنەت ارقىلى تىڭداۋ جۇيەسiن ەنگiزiپ جاتىرمىز. قۇدايعا شۇكiر، قازiر اقش، گەرمانيا ۋنيۆەرسيتەتتەرiمەن تىعىز بايلانىس ورنادى. جاڭاعى ايتقان، «تۇران-پروفيل» ارقىلى جىل سايىن 100 ستۋدەنت گەرمانيادا وقىپ، ول جاقتان دا بiزگە كەلiپ لەكتسيا وقىپ جاتقاندار بار.

– بۇرىندا جوو بiتiرگەن مامانعا جۇمىس دايىن تۇراتىن. قازiر دە وسى ءۇردiستi جانداندىرۋعا بولماي ما؟ جالپى، «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتiن بiتiرگەن مامان قايدا بارادى؟

– قازiر رەسپۋبليكا بويىنشا بۇرىنعى جۇيە جوق. ارينە، بiز ءجۇز شاقتى كومپانيامەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. ارنايى كەلiسiمشارت تا بار. ماسەلەن، جازدا بانككە وندiرiستiك تاجiريبەگە بارعان 10 ستۋدەنتتiڭ سەگiزiن جۇمىسقا الدى. تiپتi، دەكانداردىڭ ءوزi: «ستۋدەنتتەردi وندiرiستiك تاجiريبەگە جiبەرەمiز بە، جiبەرسەك ءبارiن بiردەن الىپ قالىپ جاتىر» دەيتiن بولدى. ەگەر ساپالى مامان دايىندايتىن بولساق، ولار ەشۋاقىتتا جۇمىسسىز قالمايدى.

– سiزدiڭشە، كەيiنگi كەزدە دەندەپ ەنە باستاعان باتىستىق ۇلگi – كرەديتتiك تەحنولوگيا بiزدiڭ باعىت-باعدارىمىزعا سايكەس كەلە مە؟

– مىنا بiلiم سالاسىنداعى رەفورمانىڭ نەگiزگi ماقساتى – iلگەرi دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاعا بiلiكتi مامان دايارلاۋ. «ەرتەڭگi كۇنi قاي جەردە iستەيمiن؟» دەپ ساندالىپ جۇرمەس ءۇشiن قازiر مۇلدەم جوق ماماندار دايىنداۋ كەرەك قوي. 10-20 جىلدان كەيiن بۇگiنگi وقىعانىڭ كەرەك بولماي قالۋى مۇمكiن. كرەديتتiك تەحنولوگيانىڭ نەگiزگi كوزدەگەنi – ستۋدەنت قاتىپ قالعان ستاندارتپەن عانا ەمەس، اعىمداعى جاڭالىقتارعا بايلانىستى iزدەنۋi قاجەت. سول ارقىلى ءوزiن الدىن-الا جوسپارلاۋعا، دايىنداۋعا، تاڭداۋعا كۇش بەرە الادى. كوبi بۇل باعىتتى دۇرىس تۇسiنبەيدi. كرەديتتiك تەحنولوگيا – وقىتۋشى تاڭداۋ. الايدا، وقىتۋشى دەگەندە، وسى جۇيەنiڭ وزiندiك تالابىنا ساي وقىتۋشى بولۋى قاجەت. وعان كiتاپحانا بازاسى، ينتەرنەت جۇيەسi ساي بولۋ كەرەك. كەيبiر وقۋ ورىندارىنىڭ ينتەرنەتi دە دۇرىس جابدىقتالماعان. وسىنداي رەسۋرستار تولىققاندى قىزمەت كورسەتپەسە، كرەديتتiك جۇيەنi ەنگiزۋ دالادا قالادى. ال تاڭدايىن دەسە، وقىتۋشى جوق، بiرەۋ عانا. كiمدi تاڭدايدى؟ قازiر قاراساڭىز، «بiز كرەديتتiك تەحنولوگيا بويىنشا وقىتامىز» دەيدi دە، iس جۇزiندە ەسكi جۇيەمەن وقىتاتىن وقۋ ورىندارى كوپ. دەگەنمەن، ەكسپەريمەنت نەگiزiندە جۇرگiزiلiپ جاتقانمەن، تولىعىمەن ەنگiزiلدi دەپ ايتۋ قيىن.

– ەكسپەريمەنت دەمەكشi، بiلiم سالاسىنا كەلگەن مينيستر وزiنشە بiر رەفورماسىن الا كەلەدi. بiرiن سوڭىنا جەتكiزبەي جاتىپ، ەكiنشiسiن باستاپ كەپ جiبەرەدi. جالپى، جاسالىنىپ جاتقان رەفورمالارعا كوڭiلiڭiز تولا ما؟

– بۇل ۇلكەن پروبلەما. شىنىمەن، بiزدە اياقسىز قالاتىن iستەر از ەمەس. وسى جاعى قاتتى الاڭداتادى. جەمە-جەمگە كەلگەندە كوبiنەسە باستالعان iس سول كۇيi قالىپ جاتىر. جاڭا مينيستر جاڭا تالابىن اكەلەدi، ال ونىڭ الدىنداعى جوسپار كولەڭكەدە قالىپ قويادى. كەلەسiسi دە سولاي. سوندىقتان جۇيەلi تۇردە جۇمىس iستەۋ قيىندىققا سوقتىرادى.

– دەگەنمەن، قاي مينيستردiڭ رەفورماسىن قۇپتادىڭىز؟

– «مىنا مينيستر بىلاي iستەدi، اناۋ سولاي جاسادى» دەسەك تە، ارقايسىسى وزiنشە جۇمىس جاسادى. «اناۋ مينيستر تۇرعاندا، مىنا جۇمىس اتقارىلدى، ەسەسiنە مىنا ماسەلە جايىنا قالدى» دەيتiندەر دە بار ارامىزدا. مىسالى، ءشامشا بەركiمباەۆا قازاق تiلiندە مامان دايىنداۋدى، اۋىل مەكتەبiن كوتەرۋدi قولعا الدى. بۇل وتە دۇرىس جوبا ەدi. ال وڭتايلاندىرۋ پروتسەسiن دامىتۋعا تۇيمەباەۆ كiرiستi. بiلiم سالاسىنىڭ جان-جاقتى، ءتۇرلi سالاسى بار. بiرەۋi بiرiنە ءمان بەرسە، كەلەسiسi باسقاسىنا كوڭiل بولەدi. ەگەر مينيستر ۇزاق ۋاقىتقا تاعايىندالسا، بiر ناتيجە بايقالار ەدi. اينالدىرعان بiر جىلدىڭ iشiندە نە بiتiرەدi?

– ءوزiڭiز ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسورىسىز. ءدال قازiرگi ۋاقىتتاعى ەلiمiزدiڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جونiندە، سوڭعى بiر-ەكi ايدا نان باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنا بايلانىستى نە ايتار ەدiڭiز؟

– قازiر دامىعان ەلدەردە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ كوپ قىرلى تاسiلدەرi بار. بiلiكتi ۇكiمەت مۇنى دەر كەزiندە بولجاپ، پايدالانىپ وتىرۋى كەرەك. ەلiمiزدiڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ جاتقاندا مۇنايدىڭ، بيدايدىڭ، التىننىڭ باعاسى ساعات سايىن ءوسiپ جاتىر. بiزدەگi سىرتقا شىعاراتىن رەسۋرستاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلiك باعاسى ءوستi. كەشە عانا مۇنايدىڭ بiر باررەلi 10 دوللار ەدi، ەرتەڭ 80-88، تiپتi جاقىندا 100-گە جەتۋi مۇمكiن. ياعني، دوللار جەڭiلدەندi، مۇناي بيرجاسى ءوسiپ جاتىر. مiنە، وسىدان سوڭ ينفلياتسيا بiرتiندەپ بiزگە كوشتi. اقشانى نە iستەۋ كەرەك؟ جاقىندا ۇكiمەتتە اقشا يگەرiلمەي قالدى دەگەن ءسوز بولدى. ول اقشا قايدا كەتەدi? مۇنىڭ ءبارiن مۇقيات باسقارىپ وتىرۋ كەرەك قوي. ەگەر بiز بار بايلىعىمىزدى سىرتقا شىعارامىز دەپ شەشسەك، وندا سۇرانىستى ۇلعايتىپ، الەۋمەتتiك ماسەلە – زەينەتاقىنى، جالاقىنى وسiرەيiك. ال مونوپوليستەر باعانى كوتەرiپ جiبەرسە، سالىقتى كوبەيتiپ، تىيىم سالۋ قاجەت. بiزدە 30-40 جىل بولدى، «ەركiن ناقتى ەكونوميكا» دەگەن ۇعىم جوق. ادەتتە، بiزدiڭ باسشىلار ناننىڭ، مايدىڭ باعاسى ءوستi دەپ ابدەن قىمباتتاعاننان كەيiن، ياعني، تۇراقتاندىرۋعا بولمايتىن كەزدە اناعان، مىناعان تيiسiپ جاتىر. ونىڭ ورنىنا «مىناۋ نان باعاسى وسكەننەن كەيiن قوسىلعان ۇستەمە» دەپ زەينەتاقى مەن جالاقىنى كوبەيتسە، قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟! بايلارعا اناۋ-مىناۋدىڭ قىمباتتاعانى تۇك ەمەس، ولار كەرەك بولسا، نان دا جەمەيدi. ال قارا نان مەن قارا سۋدى تالشىق ەتiپ وتىرعان جاندار كوپ، سولاردىڭ ەسەبiن الۋ قيىن ەمەس قوي. تۇسكەن تابىستى سالىق ارقىلى الىپ، نەگە وسى جاعدايى تومەن وتباسىلارعا بەرمەسكە؟ دۇنيەجۇزiندە بيدايعا دەگەن سۇرانىس ۇلعايعان سايىن، بiزدەگi بار استىقتىڭ ءوزi جەتپەي وتىر. نەگە؟ ويتكەنi، مەحانيزم دۇرىس جۇمىس iستەمەيدi. ەل باسشىلارى وسى ماسەلەگە كەلگەندە قايداعى بiر شىم-شىتىرىق شارالاردى قولدانادى.

– مۇنىڭ ءبارiن قاراپايىم سiز بەن بiز ايتىپ وتىرعاندا، سول ۇكiمەتتە وتىرعاندار بiلمەيدi ەمەس بiلەدi…

– ونى سۇرايتىن پارلامەنت بار. حالىق: «بiز سەندەردi سەنiپ، سايلادىق، نەگە ۇكiمەتتەن وسىنىڭ ءبارiن سۇراستىرىپ، بiلمەيسiڭدەر؟!» دەپ سۇراماي ما؟ «نە iستەپ وتىرسىڭدار، شامالارىڭ كەلمەسە، ورنىڭدى بوسات» دەۋگە سايلاۋشىنىڭ قۇقىعى بار. ۇكiمەتتi بەكiتiپ جاتقان – پارلامەنت. جاڭا رەفورماعا بايلانىستى كونستيتۋتسيادا پارلامەنتتiڭ رولi كۇشەيدi. سوندىقتان ۇكiمەت بارiنە دايىن بولىپ، ەگەر الدا-جالدا بiر جەردە ءسۇرiنiپ كەتسە، تۇرىپ كەتەتiن تولىق مۇمكiندiگi بار. ونى قالاي، قاي جولمەن شەشۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەرمەن كۇندەلiكتi وتىرۋ كەرەك قوي.

– قىسقاسى، باعانىڭ قىمباتتاۋى ستۋدەنتتiڭ جىل سايىن تولەيتiن تولەماقىسىنا دا قۇرىق سالادى عوي…

– اسەر ەتەدi. قۋات كوزi، جول تاسىمالى، كiتاپ، ينتەرنەتكە، بارiنە اقشا تولەۋ كەرەك.

– «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتiنە باقانداي 15 جىل تولىپتى. وسى مەرەيتويعا جەتۋ سiزدەر ءۇشiن ۇلكەن كۇش بولعان شىعار…

– بۇل تەك «تۇراننىڭ» عانا ەمەس، جالپى قازاقستانداعى جەكەمەنشiك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 15 جىلدىعى. بۇگiندە جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىنىڭ ءوزi 50 پايىزعا جاقىنداپ قالدى. ۋنيۆەرسيتەتiمiزدi بiتiرگەن تۇلەكتەر جان-جاقتا ءتۇرلi سالادا كادiمگiدەي ۇلكەن-ۇلكەن لاۋازىمدى جۇمىس اتقارىپ، كوپ كومپانيانىڭ تiرەگi بولىپ ءجۇر. بiزدiڭ ماقساتىمىز – ءدال ناق ۋاقىتتا كاسiپورىندارعا قانداي مامان قاجەت، سوعان بايلانىستى باعدارلاما ءتۇزۋ، جاڭالىقتار ەنگiزۋ. ال ليتسەي مەن كوللەدج اشقان سەبەبiمiز، كوپ جەردە مەكتەپتiڭ دەڭگەيi تومەندەپ كەتتi. ۋنيۆەرسيتەتتi كوتەرۋ ءۇشiن الدىمەن ابيتۋرەنتتiڭ دەڭگەيiن كوتەرۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان دا ستۋدەنتتiڭ كوپشiلiگi وزiمiزدەن كەلگەن تۇلەكتەر بولعاندىقتان، ايتقان، ويلاعان ماقساتتارىمىزعا جەتۋگە مۇمكiندiك كوپ. نەگiزi بiز ستۋدەنتتiڭ سانىنا ەمەس، ساپاسىنا نازار اۋدارىپ، بiلiم الۋعا جايلى جاعداي جاساپ باعۋدامىز. جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارى iشiندە العاش بولىپ ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا اشتىق. كەيبiر جوعارى وقۋ ورىندارىنان ون ەسە كوپ ينتەرنەت پايدالانىپ وتىرمىز. بۇل ۇلكەن كورسەتكiش. قازاقستان بويىنشا قازاق تiلiندە بiلiم الاتىن ستۋدەنتتiڭ سانى 50 پايىزعا جاقىنداپ قالدى. ال بiراق كiتاپحاناداعى 50 ميلليون كiتاپتى بiر ادامعا شاققاندا 16 كiتاپتان كەلەدi ەكەن. قاۋىمداستىقتىڭ ءوزi اۆتورلاردى جيناپ، ولارعا تاپسىرىس بەرiپ، كiتاپ شىعارىپ جاتىر. بۇگiنگە دەيiن 65 مىڭ كiتاپ جارىق كورiپتi. «بiراق بۇل جەتپەيدi» دەپ قاراپ قالماي، ۇكiمەتكە، جان-جاققا حات جازىپ، ايتىپ جاتىرمىز.

– اڭگiمەڭiزگە راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button