الەم قاۋىپسىزدىگىنە قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس

ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانادا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسى بويىنشا 62-ءشى پاگۋوش كونفەرەنتسياسى ءوتتى. كەلەلى كەڭەستىڭ كۇن تارتىبىنە يادرولىق قاۋىپ-قاتەر ماسەلەسى ارقاۋ بولعان. قاتىسۋشىلار قاتارىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى يسۋمي ناكاميتسۋ مەن ەلىمىزدەگى ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى، ساياساتكەرلەر جانە ساراپشىلار بار. 

پاگۋوش كونفەرەنتسياسى «جاڭا يادرولىق قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ءىس-قيمىل» تاقىرىبىندا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا الەمنىڭ 46 ەلىنەن بارلىعى 200-دەن استام دەلەگات كەلدى. كونفەرەنتسيانى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشىپ،  وز سوزىندە ادامزات بالاسىنىڭ كەمەل كەلەشەگى جولىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل باستامالارىنا توقتالدى. جالپى، بۇل القالى جيىننىڭ قازاق جەرىندە ءوتۋى تەگىن ەمەس. ەكى جىلدا ءبىر مارتە ۇيىمداستىرىلاتىن كونفەرەنتسيادا عالامدىق پروبلەمالار رەتتەلىپ، عالىمدار پىكىرى ساراپقا سالىناتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە بۇل جولعى كەڭەس يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى سەيىلتۋگە باعىتتالىپ وتىر. كونفەرەنتسيا 4 كۇنگە جالعاستى. جيىندا ءسوز العان قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بارشامىزدى يادرولىق سوعىس پەن تەحنوگەندىك اپاتتىڭ قاتەرى بولمايتىن الەم قۇرۋ دەگەن ۇمتىلىسىمىز بىرىكتىرىپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن وزىنە العان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى مۇلتىكسىز ورىنداپ، قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سوندىقتان الەمدىك قوعامداستىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى دەپ تانيدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىرگەسىن قالاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇكىل ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى جولىنداعى اسا كورنەكتى ۇلەسىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور»، – دەپ اتاپ ءوتتى.

بيىلعى كەزدەسۋدە پاگۋوش عالىمدار قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى، بۇۇ وكىلدەرى، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ساياسي قايراتكەرلەر مەن حالىقارالىق ساراپشىلار  جاڭا يادرولىق قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جونىندە ءسوز قوزعادى. «ءبىر كەزدەرى قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ اسا اۋىر زاردابىن شەگىپ ەدى. بۇل مەملەكەت يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز يادرولىق قارۋدىڭ ەشبىر ەلدە بولماعانىن قالايمىز جانە بۇگىن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ مەن ونى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىن تالقىعا سالامىز. قازىرگى ۋاقىتتا 15-16 مىڭ دانا كولەمىندە يادرولىق قارۋ بار، سوندىقتان يادرولىق قاۋىپ-قاتەرلەر ماسەلەسىن تاسادا قالدىرا المايمىز. پىكىرلەر سان الۋان بولعانىمەن،  ءتۇيىن – بىرەۋ. يادرولىق قارۋدى تۇبەگەيلى جويۋدى تالقىلايتىن بولامىز»، – دەدى پاگۋوش عالىمدار قوزعالىسىنىڭ باس حاتشىسى پاولو كوتتا رامۋسينو شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا.

ايتا كەتەيىك، 1957 جىلى الەمدە يادرولىق سوعىستىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىن تالقىلاعان عالىمداردىڭ ءبىرىنشى حالىقارالىق كەزدەسۋى كانادانىڭ پاگۋوش قالاسىندا وتكەن. قالانىڭ قۇرمەتىنە اتالعان ۇيىم حالىقارالىق ستاتۋسقا يە. ول قارۋسىزدانۋ،  قاۋىپسىزدىك جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىق، بەيبىتشىلىك ءۇشىن عالىمداردى، ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىن بىرىكتىرەتىن حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم. ۇيىم قارۋسىزدانۋ جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كوپتاراپتى نەگىزگى كەلىسىمدەردى: يادرولىق قارۋدى اتموسفەرادا، عارىش كەڭىستىگىندە جانە سۋ استىندا سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت; يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت; زىمىرانعا قارسى قورعانىس جۇيەسىن شەكتەۋ تۋرالى شارت; بيولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋ تۇرلەرىنە تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسيا; ەۋروپاداعى كادىمگى قارۋلار تۋرالى شارت جانە باسقا قۇجاتتاردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان – عالىمداردىڭ  2017 جىلى مەرەيتويلىق كەزدەسۋىن وتكىزۋ ءۇشىن ەڭ لايىقتى ورىن. ويتكەنى قازاقستان حالقى يادرولىق سىناق زارداپتارىن ءوز باسىنان وتكەردى، ال قازىرگى كەزدە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەملەكەت يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جەتەكشى ەل بولىپ مويىندالدى.

پاگۋوش كونفەرەنتسياسىنىڭ جابىلۋ سالتاناتىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كونفەرەنتسيا اشىلعان ساتتەن باستاپ ءوزىنىڭ عىلىمي يدەيالارىمەن، يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى اسا ماڭىزدى مازمۇندى پىكىرسايىستارىمەن بەلگىلى ەكەنىن اتاپ ايتتى. سەنات توراعاسى ءتۇرلى مەملەكەتتەردەگى جاستاردىڭ اراسىندا قارۋسىزدانۋ يدەيالارىن كەڭىنەن تاراتۋدا پاگۋوش قوزعالىسىنىڭ ءرولىن جوعارى باعالادى. ونىڭ سوزىندە يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسقا قازاقستاننىڭ جاڭا سەرپىن بەرگەنى اتاپ ءوتىلدى. سەنات توراعاسى: «26 جىل بۇرىن ءدال وسى كۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي جارلىعىنا سايكەس سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان بولاتىن، ول قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كۇش-جىگەردە باستى ءرول اتقارادى»، – دەدى. ءسوز سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن پاگۋوش قوزعالىسىمەن ناتيجەلى بايلانىستاردى جالعاستىرا بەرەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.

ايتا كەتەيىك، 1989 جىلى ەلىمىزدە «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قۇرىلدى. بۇل باستامانى بۇكىل الەم قولدادى. انتيادرولىق قوزعالىس مۇشەلەرى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ، الەمدەگى بەس پوليگونداعى سىناقتاردى توقتاتۋ جانە كەيىن ولاردى جابۋدى ماقسات ەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل قوزعالىسقا ءاۋ باستان قولداۋ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى جەكەلەگەن قوزعالىستاردى بىرىكتىرىپ، ماسكەۋدى سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتار جارىلىسىن توقتاتۋعا ماجبۇرلەدى. 1989 جىلى 30 مامىردا قازاقكسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆ كسرو حالىق دەپۋتاتتارى سەزىندە يادرولىق سىناقتار تۋرالى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. بۇعان دەيىن مۇنداي دارەجەدەگى بىردە-ءبىر باسشى جۇرت الدىندا پوليگون تۋرالى ءتىس جارماعان ەدى. وسىدان كەيىن 1989 جىلى 9 ماۋسىمدا كوكپ وك-ءنىڭ ساياسي بيۋروسى «سەمەي پوليگونىنداعى جەراستى يادرولىق جارىلىستارىنا بايلانىستى قازاقكسر-ءنىڭ جاعدايى تۋرالى» ماسەلەنى قارادى. ءسويتىپ، 1990 جىلدىڭ 13 ساۋىرىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ي.بەلوۋسوۆ ن.نازارباەۆقا سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتاردىڭ 1993 جىلدان باستاپ قانا توقتاتاتىندىعى تۋرالى قاۋلى جوباسىن جىبەرەدى. سوعان قاراماستان ن.نازارباەۆ يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تۋرالى جۇمىستارىن جالعاستىرىپ، 1990 جىلى 22 مامىردا وتكەن قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ 1-ءشى سەسسياسىندا كسرو باسشىلارىنان تەز ارادا سىناقتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتەدى. «ءبىزدىڭ پوليگوندى جابۋ جانە جارىلىستاردى توقتاتۋ تۋرالى ۇستانىمىمىز – بۇرىنعىداي وزگەرىسسىز قالادى»، –  دەگەن مەملەكەت باسشىسى 1991 جىلى سىناق پوليگونىندا بولىپ، كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا يادرولىق پوليگون جابىلاتىنىن جانە بۇعان قاتىستى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الاتىندىعىن مالىمدەدى. وسىلايشا، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى.  قازاقستان سول كەزدە الەمدە قۋاتتىلىعى جونىنەن ءتورتىنشى ورىنعا يە اتوم ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ءتىپتى، ونى جويۋدى كوزدەپ، بۇكىل الەمدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىردى. 1992 جىلى مەملەكەت باسشىسى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىپ، قازاقستان بەلارۋس، ۋكراينامەن بىرگە يادرولىق قارۋعا يە بولۋدان باس تارتىپ، ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ تۋرالى مىندەتتەمەسىن بەلگىلەدى.

قازاقستان كوشباسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-ءشى سەسسياسىندا جالپىعا بىردەي يادروسىز الەم دەكلاراتسياسىن ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن بولاتىن. بۇگىندە بۇكىل الەم بارلىق مەملەكەتتەردىڭ يادروسىز الەمگە قادام باسۋىن كۇتۋدە. يادروسىز الەم ءۇشىن كۇرەستە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا الەم كوشباسشىلارى جوعارى باعا بەرگەن. 2012 جىلى سەۋلدە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىنشى سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋدى جالپىعا بىردەي تاراتپاۋ جانە جويۋ تۋرالى امبەباپ شارتتى قابىلداۋ، جالپىعا بىردەي يادروسىز الەم دەكلاراتسياسىن جاساۋ جونىندەگى باستامالارىن ۇسىندى.

29 تامىز – حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەس كۇنى. بۇل كۇن قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ ۇيعارىمىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. مۇنداي شەشىم 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ 64-سەسسياسىندا قابىلداندى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ، ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل جاساعان ەدى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button