Кейінгі ондаған жылда аутизм спектрінің бұзылысы диагнозы қойылған адамдар саны бірнеше есе өсті. Алайда жаңа зерттеулер бұл құбылыс аутизмнің биологиялық тұрғыдан дәл сондай қарқынмен көбейгенін білдірмейтінін көрсетеді. Диагностиканың жақсаруы, критерийлердің кеңеюі және бұрын назардан тыс қалған адамдардың анықталуы өсімнің елеулі бөлігін түсіндіруі мүмкін, деп хабарлайды turkystan.kz.
Бұл мәселе бойынша ең маңызды жаңа деректердің бірі 2026 жылғы қыркүйекте JAMA Pediatrics журналында жарияланды. Ғалымдар Оңтүстік Кореяда дүниеге келген 12 бірізді буындағы 62 081 баланы жеті жасында бірдей әдіспен скринингтен өткізген. Зерттеу 1998-2010 жылдары туған балаларды қамтыды.
Нәтижесінде аутизмнің жеті жасқа дейінгі жиілігі әр буында шамамен бір деңгейде қалған. Есептелген кумулятивті жиілік 1,9-3,2%, ал жеті жастағы таралу көрсеткіші 2,0-3,4% аралығында болып, уақыт өте статистикалық тұрғыдан сенімді өсім байқалмаған. Бірақ медициналық жүйеде бұрыннан анықталған балалардың үлесі өскен, ал бұған дейін диагноз қойылмаған балалардың үлесі азайған. Авторлар мұны аурудың күрт көбеюінен гөрі, анықтау сапасының жақсаруымен түсіндіреді.
Бұл айырмашылық маңызды. Медициналық статистика көбіне қанша адамға диагноз қойылғанын көрсетеді. Ал оған дәрігерлердің білімі, ата-аналардың хабардарлығы, медициналық қызметтің қолжетімділігі, диагностикалық критерийлер және әлеуметтік қолдау жүйелері әсер етеді. Сондықтан диагноздардың көбеюін аутизмнің табиғи жиілігінің дәл сондай мөлшерде өсуі деп қабылдауға болмайды.
Аутизм түсінігінің өзі де соңғы бірнеше онжылдықта айтарлықтай өзгерді. 1994 жылы диагностикалық жіктеуге Аспергер синдромының қосылуы, кейін аутизмнің кең спектр ретінде қарастырыла бастауы бұрын диагноз қойылмайтын жеңіл белгілері бар адамдарды да қамтуға мүмкіндік берді. 2026 жылы Psychological Medicineжурналында жарияланған талдауда UCL профессоры Ута Фрит диагностикалық шекаралардың кеңеюін тіркелген жағдайлардың өсуіне ықпал еткен факторлардың бірі ретінде қарастырады. Бұл — авторлық ғылыми талдау, мәселе бойынша жалғыз көзқарас емес.
Диагноз қойылатын адамдардың құрамы да өзгеріп жатыр. Швециядағы 2,75 миллионнан астам адамныңдеректерін қамтыған BMJ зерттеуі қыздар мен әйелдер арасында диагноз қою қарқынының айтарлықтай артқанын көрсетті. 2022 жылға қарай 20 жасқа дейінгі адамдар арасында ерлер мен әйелдер арасындағы жиілік арақатынасы шамамен 1,2:1-ге дейін қысқарған. Зерттеушілер мұны қыздар мен әйелдердегі аутизмнің бұрын жеткілікті анықталмауымен байланысты болуы мүмкін деп есептейді.
Соңғы онжылдықтарда интеллектуалдық бұзылысы жоқ, белгілері салыстырмалы түрде жеңілірек адамдар арасында да диагноз жиі қойыла бастаған. Бірқатар зерттеулердің қорытындысы диагноз санының өсуіне жағдайды ертерек және жақсырақ анықтау, критерийлердің өзгеруі, ересектер мен әйелдер арасында диагностика ауқымының кеңеюі және кейбір елдердегі әлеуметтік қолдау жүйелерінің ерекшеліктері ықпал еткенін көрсетеді.
Сонымен қатар ғалымдар биологиялық және қоршаған орта факторларының ықтимал үлесін толық жоққа шығармайды. Ата-аналардың жасының ұлғаюы, жүктілік кезіндегі семіздік пен гестациялық диабет аутизм ықтималдығының жоғарылауымен бірнеше зерттеуде байланыстырылған. Бірақ жеке қауіп факторының болуы оның популяциядағы диагноздардың үлкен өсімін түсіндіреді деген сөз емес.
Қоршаған ортаның ластануы жөніндегі зерттеулерде де кейбір байланыстар анықталғанымен, дәлелдердің сенімділігі әзірге төмен немесе өте төмен деп бағаланады. Зерттеулер әдістемесінің әркелкі болуы мен ықтимал жарияланымдық бұрмалау нақты қорытынды жасауға кедергі келтіреді.
Ал вакциналарға қатысты ғылыми дерек әлдеқайда айқын. Бірнеше ірі шолу мен ондаған зерттеуді қамтыған талдаулар вакцинация мен аутизм арасында себептік байланыс анықтамаған.
Осылайша, қазіргі ғылыми деректер аутизм диагноздарының күрт көбеюін бір ғана себеппен түсіндіруге болмайтынын көрсетеді. Бірақ тұрақты әдіспен жүргізілген популяциялық зерттеулердің нәтижесі өсімнің елеулі бөлігі аутизмнің жаңадан пайда болуынан емес, бұрын анықталмай келген адамдардың медициналық жүйеге енуінен болуы мүмкін екенін көрсетіп отыр.
Сонымен бірге ғалымдар нақты биологиялық жиілік мүлде өзгермеді деп те кесіп айтпайды. Ата-аналардың жасы, жүктілік кезіндегі денсаулық және басқа да факторлар шағын үлес қосуы ықтимал. Сондықтан негізгі ғылыми сұрақ енді «аутизм неге көбейіп кетті?» дегеннен гөрі, «біз шын мәнінде аутизмнің өзін көбірек көріп отырмыз ба, әлде оны бұрынғыдан жақсырақ танып, анықтап жүрміз бе?» деген сұраққа ойысып отыр.
