Жазғы аптапта өзіңізді сәл мең-зең сезініп, ойыңыз бұрынғыдай жүйрік болмай қалғанын байқадыңыз ба? Мұндай жағдай көп адамда кездеседі. Температура көтерілген сайын адамның ойлау жылдамдығы бәсеңдеп, күнделікті қарапайым тапсырмалардың өзі күрделірек көрінуі мүмкін, деп хабарлайды turkystan.kz psypost.org-ке сілтеме жасап.
Ми мен дене үнемі өзара «байланыста» болады. Сыртқы температура өзгерген кезде теріге жақын орналасқан терморецепторлар бұл туралы мидың дене қызуын реттейтін бөлігі – гипоталамусқа белгі береді. Ағза қатты ысып немесе салқындап кеткен жағдайда гипоталамус дене температурасын қалыпты деңгейге, яғни шамамен 37°C-қа қайтару үшін бірқатар үдерісті іске қосады. Бұл температураны сақтау зат алмасу, ферменттердің жұмысы және ағзадағы көптеген маңызды қызмет үшін аса қажет.
Дене қызуын реттеудің негізгі орталығы ретінде ми ыстық кезде қосымша жүктемеге түседі. Ағзаны салқындату үшін ол денеден жылудың сыртқа шығуына мүмкіндік беретін тетіктерді іске қосады. Мысалы, қан теріге қарай көбірек бағытталады, терідегі түктер жатады және тер бөліну күшейеді.
Бұл үдерістер миды қан тамырлары және тер бездерімен байланыстыратын жүйке жолдары арқылы басқарылады. Соның арқасында ағза қанша жылу шығару керектігін дәл реттей алады.
Алайда денені салқындатуға кететін қосымша күш мидың зейін мен ұзақ ойлануды қажет ететін тапсырмаларға жұмсайтын ресурсын азайтуы мүмкін.
Бұл әсер адам бір мезгілде дене жаттығуын жасап немесе физикалық күш жұмсап жүргенде айқынырақ байқалады. Себебі бұлшықеттердің жұмысы мен зат алмасу да жылу бөледі. Соның салдарынан дене мен мидың салқындату жүйесіне түсетін салмақ артады.
Температура жоғарылаған сайын нейрондардың, яғни жүйке жасушаларының жұмысы да өзгеруі мүмкін.
Нейрондардың қалыпты қызметі электрлік импульстар мен химиялық нейромедиаторлардың бөлінуіне байланысты. Бұл үдерістер ферменттерге, ақуыздарға және зарядталған иондардың нейрон ішіне кіріп-шығуына тәуелді. Ал олардың барлығы температураға сезімтал.
Әдетте ми мұндай өзгерістерге бейімделіп, жұмысын жалғастыра алады. Бірақ температура белгілі бір деңгейден асқан кезде бұл нәзік тепе-теңдік бұзыла бастайды.
Соның салдарынан нейрондардың импульс беруі және бір-бірімен байланысуы өзгереді. Бұл есте сақтау, шешім қабылдау және зейін қою сияқты қабілеттерге әсер етуі мүмкін.
Ыстықта ескеретін тағы бір маңызды жағдай – судың азаюы. Ауа райы ыстық кезде адам көп терлейді және ағза сұйықтықты көбірек жоғалтады. Егер жоғалған сұйықтықтың орны толтырылмаса, жүрек-қан тамырлары жүйесіне қосымша күш түседі. Өйткені ол теріге, ішкі ағзаларға және миға жеткілікті мөлшерде қан жеткізуі керек. Мидың 70%-дан астамы судан тұрады. Сондықтан ағзадағы сұйықтықтың аз ғана төмендеуінің өзі зейінге, реакция жылдамдығына және қысқа мерзімді есте сақтауға кері әсер етуі мүмкін. Ол миға бірнеше жолмен ықпал етеді. Ол миға баратын қан көлемін азайтуы, нейрондардың жұмысын өзгертуі және жүйке жүйесінің қалыпты қызметі үшін қажет электролиттер тепе-теңдігін бұзуы мүмкін. Мұның барлығы мидың ақпаратты өңдеу қабілетіне әсер етеді.
Ыстықтың миға ықпалын тек сол сәтпен шектеп қарауға болмайды. Дене мен мидың кейін қалай демалып, қалпына келетіні де маңызды. Бұл жерде ұйқының рөлі ерекше. Ауа райы ыстық болған сайын ұйықтау қиындай түседі. Тіпті адам ұйықтап кеткеннің өзінде, терең әрі ағзаны қалпына келтіретін ұйқы кезеңдері қысқаруы мүмкін. Ұйқының бұзылуы өз кезегінде ойдың тұмандануын күшейтеді. Ұйқы қанбаған кезде зейін, есте сақтау және ойлау қабілеті төмендейді. Осылайша аптап ыстықтың миға әсері одан сайын артады.
Ыстықтың ойлау қабілетіне әсері әр адамда әртүрлі болады. Бір адам жоғары температураны жеңіл көтерсе, екіншісіне күрделі тапсырманы орындау түгілі, күнделікті қарапайым істердің өзі қиынға соғуы мүмкін. Бұл адамның физиологиялық ерекшеліктеріне және ыстыққа төзімділігіне байланысты. Сонымен бірге адамның өз жағдайын қалай қабылдайтыны да маңызды. Зейін немесе ақпаратты өңдеу жылдамдығы аз ғана төмендесе де, әдетте оңай орындайтын істі кенет қиын көрген адам бұл өзгерісті әлдеқайда қатты сезінуі мүмкін.
Мұндай жағдайда өзіңізге шамадан тыс талап қоймаған жөн. Денеңізді салқындатып, су ішіп, аздап демалған дұрыс. Жазғы «ми тұманын» азайту үшін қарапайым шаралардың өзі көмектеседі. Жеңіл әрі салқын киім кию, төсек-орынды ыстыққа сай таңдау, аптапта ұзақ жүрмеу және үнемі үзіліс жасау пайдалы.
Сондай-ақ жеткілікті мөлшерде су ішу өте маңызды. Бұл дененің де, мидың да қалыпты ылғал деңгейін сақтауға көмектеседі. Ыстық күндері миымыздың бұрынғыдай жылдам жұмыс істемей қалғаны жағымсыз сезілуі мүмкін. Бірақ бұл әдетте уақытша жағдай. Дене салқындаған сайын ойлау қабілеті де біртіндеп қалпына келеді.
