Адамның эмоциясын қаншалықты жақсы басқаратыны оның ойлау қабілеті мен өмір бойы жинаған тәжірибесіне байланысты болуы мүмкін. АҚШ ғалымдары жүргізген зерттеу мол білімі мен тәжірибесі бар адамдар жағымды да, жағымсыз да эмоцияларын жақсырақ реттей алатынын көрсетті. Зерттеу Emotion ғылыми журналында жарияланды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Зерттеуге 25 пен 85 жас аралығындағы 286 адам қатысқан. Олардың ешқайсысында деменция немесе айқын когнитивтік бұзылыс белгілері болмаған. Алдымен қатысушылар есте сақтау, ақпаратты өңдеу жылдамдығы, зейінді ауыстыру, сөздік қор мен мәтінді түсіну қабілетін бағалайтын тапсырмалар орындаған.
Ғалымдар адамның ойлау қабілетін шартты түрде екіге бөлген. Біріншісі – жаңа ақпаратты жылдам өңдеу қабілеті. Оған жедел ойлау, жұмыс жады, зейінді тез ауыстыру жатады. Бұл қабілет әдетте жас ұлғайған сайын біртіндеп төмендейді.
Екіншісі – өмір бойы жинақталған білім мен тәжірибе. Оған сөздік қор, оқу арқылы алынған білім және түрлі жағдайды бұрынғы тәжірибеге сүйеніп түсіну қабілеті кіреді. Мұндай білім жас ұлғайған сайын міндетті түрде төмендемейді, керісінше ұзақ уақыт бойы толыға беруі мүмкін.
Одан кейін қатысушыларға жиіркеніш, мұң, көңілділік және жайлылық сезімін тудыратын қысқа бейнероликтер көрсетілген. Алғашқы кезеңде олардан эмоциясын өзгертпей, табиғи реакция таныту сұралды. Кейін жағымсыз бейнелерді көргенде мұң мен жиіркенішті азайтуға, ал жағымды видеолар кезінде жақсы көңіл күйді күшейтуге тапсырма берілді.
Әр видеодан кейін қатысушылар өз сезімінің қаншалықты күшті болғанын бағалаған. Сонымен қатар олардың бет әлпеті камераға түсіріліп, арнайы автоматтандырылған бағдарлама эмоциялық өзгерістерді талдаған. Осылайша ғалымдар адамның өз бағасын да, сыртқы реакциясын да салыстырған.
Нәтижесінде білімі мен өмірлік тәжірибесі көбірек адамдар эмоцияларын жалпы жақсырақ басқаратыны анықталған. Бұл жағымсыз сезімді азайтуға да, жағымды эмоцияны күшейтуге де қатысты болды.
Зерттеушілер мұны өмірлік тәжірибесі мол адамның эмоциямен күресудің түрлі тәсілін жақсырақ білуімен түсіндіреді. Мысалы, ол жағдайға басқа қырынан қарауды, назарын басқа нәрсеге аударуды немесе сезімін нақты атап, оның себебін түсінуді жеңілірек қолдануы мүмкін.
Ал ақпаратты жылдам өңдеу мен жедел ойлау қабілеті негізінен жағымсыз эмоцияларды азайту кезінде маңызды болған. Бұл көрсеткіші жоғары адамдар қайғы мен жиіркеніш сезімін жақсырақ тежей алған. Бірақ олардың көңілділік немесе жайлылық сияқты жағымды эмоцияларды күшейтуінде айтарлықтай артықшылық байқалмаған.
Ғалымдардың болжамынша, жағымсыз сезімді бәсеңдету миға көбірек күш түсіруі мүмкін. Адамға жағымсыз ақпараттан назарын тез бұру немесе болып жатқан жағдайды санада басқаша түсіндіру қажет. Мұндай әрекеттер жедел ойлау мен жұмыс жадын көбірек талап етеді.
Зерттеуде егде жастағы адамдар мұң мен жиіркеніш сияқты жағымсыз сезімдерді азайтуда жастарға қарағанда көбірек қиналған. Жас ұлғайған сайын бұл эмоцияларды бәсеңдету қабілеті төмендеген.
Бірақ жақсы жаңалық та бар. Егде жастағы қатысушылар жағымды эмоцияларды күшейту немесе сақтап қалу жағынан жастардан кем түспеген. Яғни жас ұлғайған сайын адамның барлық эмоциялық қабілеті бірдей нашарламайды.
Зерттеушілердің пікірінше, егде жастағы адамдар жақсы сәттен ләззат алуға, жағымды ойды жалғастыруға және эмоционалдық жайлылыққа көбірек мән беруі мүмкін. Ал жағымсыз эмоцияны жылдам қайта бағалау күрделірек когнитивтік ресурстарды қажет етеді.
Дегенмен зерттеу «жасы үлкен адамдар эмоциясын басқара алмайды» дегенді білдірмейді. Жеке айырмашылықтар үлкен болған, ал өмір бойы жинаған білім мен тәжірибе кез келген жаста эмоцияны тиімді реттеумен байланысты болған.
Зерттеудің тағы бір маңызды шектеуі бар. Ғалымдар бір адамдарды ондаған жыл бойы бақыламаған, әр жастағы қатысушыларды бір кезеңде салыстырған. Сондықтан адамның эмоцияны басқару қабілеті жас ұлғайған сайын нақты қалай өзгеретінін бұл жұмыс толық дәлелдей алмайды. Сонымен қатар тәжірибе зертханада бейнеролик көру арқылы жүргізілген. Күнделікті өмірдегі жанжал, жоғалту немесе қуанышты оқиға кезіндегі эмоциялар әлдеқайда күрделі болуы мүмкін.
Зерттеудің негізгі тұжырымы мынада: эмоцияны басқару тек мінезге байланысты емес. Оған адамның жедел ойлау қабілеті де, өмір бойы жинаған білімі мен тәжірибесі де ықпал етеді. Жылдам ойлау жағымсыз сезімдерді тежеуге көмектессе, өмірлік тәжірибе эмоцияның бірнеше түрін басқаруда пайдалы болуы мүмкін.
