Еліміздің тәуелсіз ел ретінде өркениетті даму жолына түскеніне отыз жылдан астам уақыт өтті. Осы уақыт аралығында еліміз экономикалық, саяси және әлеуметтік тұрғыдан айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Дегенмен мемлекеттің дамуы тек экономикалық көрсеткіштермен ғана өлшенбейтіні белгілі. Қоғамның ең белсенді әрі серпінді бөлігі – жастардың рөлі ерекше маңызға ие. Сондықтан жастар мәселесі күн тәртібінен түспейтін өзекті тақырыпқа айналды.
Жастар саясатының қалыптасу кезеңі
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап елімізде жастар саясатын қалыптастыру мен дамытуға ерекше көңіл бөлінді. 1991 жылы құрылған Жастар ісі, дене шынықтыру және спорт жөніндегі мемлекеттік комитет кейіннен Қазақстан Республикасының Жастар ісі жөніндегі мемлекеттік комитеті болып қайта құрылды. Сол жылдың маусым айында қабылданған «Қазақ ССР-індегі мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң жастар саясаты саласындағы маңызды тарихи шешімдердің бірі болды. Ал 1993 жылы Жастар ісі жөніндегі мемлекеттік комитет пен туризм, дене шынықтыру және спорт министрлігі таратылып, олардың орнына Қазақстан Республикасының Жастар ісі, туризм және спорт министрлігі құрылды. Кейіннен 1996 жылы Мемлекет басшысының өкімімен жастар туралы жаңа заң жобасын әзірлеу тапсырылып, оны Парламент қарауына ұсыну мәселесі көтерілді.
1999 жылдың тамыз айында мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдама қабылданды. Уақыт талабына сай жастар саясаты да жаңарып отырды. 2013 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі 2020 жылға дейінгі мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасын қабылдады. Бұл құжаттың басты мақсаты – жастардың қабілеті мен қызығушылығына сәйкес еркін дамуына жағдай жасау, олардың шығармашылық бастамаларын қолдау және қоғам өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік беру болды.
Жастар саясаты саласындағы маңызды оқиғалардың бірі – 2023-2029 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының мемлекеттік жастар саясаты тұжырымдамасының Мемлекет басшысы тарапынан бекітілуі болды. Бұл құжат – жастармен жұмыстың стратегиялық басымдықтары мен жаңа тәсілдерін айқындаған жүйелі бағдарлама. Тұжырымдаманың басты қағидасы – «жастар үшін емес, жастармен бірге». Яғни, жастар енді мемлекеттің қамқорлық нысаны ғана емес, шешім қабылдау үдерісіне тікелей қатысатын серіктеске айналды. Олар өзекті мәселелерді белгілеп, басымдықтарды айқындап, мемлекеттік саясатты қалыптастыруға тікелей атсалысады.
Бұл тәсілдің тиімділігін Президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңес пен Президенттік жастар кадрлық резерві дәлелдеп отыр. Аталған бастамалар жас басқарушылардың жаңа буынын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Қазір резервке алынған қатысушылардың 80 пайызы мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор ұйымдарында жемісті еңбек етуде. Бүгінде өңірлер бұл тәжірибені белсенді түрде енгізіп жатыр. Облыстарда жастар кеңестері құрылып, кейбір аймақтарда жергілікті жастар кадрлық резервтері жасақталды.
Жұмыспен қамтуға жәрдемдесу және кәсіпкерлік бастамаларды қолдау да жастар саясатының басым бағыттары. ейінгі үш жылда мемлекеттік қолдау шараларының нәтижесінде жас кәсіпкерлердің саны 12,1 пайызға артты.
Жаңа Қазақстандағы жастар мәселесі
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауында жастарды «қолдауға мұқтаж топ» деп емес, ұлттық дамудың стратегиялық ресурсы деп атады. «Біз білімге талпынған, еліміздің өркендеуін ойлайтын жастарды әрқашан қолдайтын боламыз», – деді Президент. Кейінгі жылдары Қазақстандағы жастар саясаты институционалдық сипатқа ие болып, жүйелі әрі нәтижелі қадамдарға негізделді. Атап айтсақ, 2024-2025 оқу жылында бакалавриатқа 79 мың, магистратураға 13 мыңнан астам, докторантураға 2 мың грант бөлінді. 2025-2026 оқу жылына 77 мыңнан астам грант қарастырылған, оның 60%-ы техникалық және инженерлік мамандықтарға бағытталған.
Әлеуметтік қолдау жағына келер болсақ, «Жас Отбасы» жеңілдетілген ипотекалық бағдарламасы жас отбасыларға 5 пайыздық жылдық мөлшерлемемен баспана алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар еліміздің 17 өңірінде жас мамандарға арналған арнайы ипотекалық бағдарламалар іске қосылып, оларды өңірлерде бекітуге септігін тигізеді. Бұл тәжірибе Германия мен Францияда да бар. Мысалы, Германияда жастарға арналған әлеуметтік тұрғын үй бағдарламасы жұмысқа орналасу мен экономикалық тұрақтылыққа тікелей әсер етеді.
Жастарды қоғамға тартудың маңызды жолы – волонтерлік және әлеуметтік бастамалар. Бүгінде елімізде 250 мыңнан астам жас волонтер бар. «Taza Qazaqstan» кампаниясы аясында 2024-2025 жылдары 6,9 мың іс-шара өткізілді, шамамен 1 миллион адам қамтылды.
Талантты жастарды қолдаудың маңызды тетігі ретінде Мемлекет басшысының бастамасымен 2021 жылы «Тәуелсіздік ұрпақтары» гранты енгізілді. Бұл грантқа 123 жас қазақстандық ие болды, жалпы қаржы көлемі 369 миллион теңгені құрады. Аталған бастама өңірлер тарапынан да қолдау тауып, 2024 жылы 308 миллион теңге сомасына 216 өңірлік грант берілсе, өткен жылы «Тәуелсіздік ұрпақтары» республикалық байқауы аясында 3 млн теңгеден 30 грант бөлінген, өңірлік деңгейде қосымша 277 грант қарастырылған. Қаражат бизнес, мәдениет, спорт, ақпараттық технологиялар, волонтерлік және ғылым саласындағы жобаларды жүзеге асыруға бағытталды.
Сонымен қатар 2022 жылы сайлау партиялық тізімдерінде және депутаттық мандаттарды бөлу барысында әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар азаматтарға арналған 30 пайыздық квота енгізілді.
2023 жылы Қазақстанда жастар жасына қатысты шекті межелер ресми түрде қайта қаралып, 14-тен 35 жасқа дейінгі аралық ретінде белгіленді. Осы өзгеріс жастарға мемлекеттік қолдаудың жеңілдіктеріне кеңірек қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Түйін:
Бүгінде еліміздегі жастар саны республика халқының шамамен үштен бірін құрайды, яғни 5 817 339 адам. Жоғарыдағы көрсеткіштерге қарап Қазақстандағы жастар саясаты кемелдену кезеңіне қадам басты деп айтсақ болады. Мемлекет сандық көрсеткіштерден сапалық нәтижелерге көшуде. Білім беру, жұмыспен қамту, әлеуметтік қолдау, азаматтық белсенділік пен таланттарды қолдау – бұл жас ұрпаққа арналған стратегиялық инвестиция. Егер осы бағдарламалар дәйекті жүзеге асырылса, Қазақстанның экономикасының қарқыны мен жаһандық бәсекеге қабілеттілігі артатыны анық. Елдің
болашағы – жастардың қолында, ал мемлекет
олардың әрбір мүмкіндігін жүзеге асыруға жан-жақты қолдау көрсетуде.
Наурызбек БАҚЫТҰЛЫ
