Шындықтың шабандозы

Сондай-ақ!

Америкалық дипломаттар бауырсақ пісіріп, алғыс айту күнін атап өтті

Америкалық дипломаттар қазақстандықтарды алғыс айту күнімен құттықтады мерекені бауырсақ және Алматы апортымен атап өтті.  Қазақстандағы АҚШ елшілігінің қызметкерлері қазақ тілінде құттықтап, бейнежазба түсірген. Бейнеқұттықтау @usinkz...

Ислам Жеменей: Елбасы өтінішімізді екі етпей қабыл алды

Ислам ЖЕМЕНЕЙ, Шығыстанушы ғалым, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Тұран-Иран» ғылыми-зерттеу орталығының директоры, филология ғылымдарының  докторы, профессор: – 1991 жылғы 18 қарашада «Басқа республикалардан жəне шетелдерден Қазақстанның...

Зиябек Қабылдинов: Елбасыға хат жазғаным бар

Зиябек ҚАБЫЛДИНОВ, Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры, тарих ғылымының докторы, профессор: – 1991 жылы 16 желтоқсанда қазақ елі тәуелсіздігін алғаннан кейін Тұңғыш...

Тұрсынхан Зәкенұлы: Көңілге медеу, көшке демеу болған – Тұңғыш Президент

Тұрсынхан ЗӘКЕНҰЛЫ, жазушы, тарихшы, Л.Гумилев атындағы ЕҰУ Халықаралық қатынастар факультетінің профессоры: – Қазақстанның Тәуелсіздік алуы – бұл дүниежүзіндегі қазақтардың арманы еді. Осы арманымыз 1991 жылы...

(Қабылқақ Күлмесханұлы туралы толғау)

 Жер әлем қаншалықты кең болса, қазақ халқына тиесілі тағдырлы әдебиеттің ауқымы соншалықты өрісті секілді. Сонау Моңғолияның Қобда аймағынан Қытайға өтіп, ақыр түбі атажұрт – Алматыға келіп мәңгілік дамыл тапқан ақын-жазушы Қабылқақ Күлмесханұлының шымшытырық ғұмырнамасы – ақын Жәркен Бөдештің «мен ақын емеспін, тағдырым ақын» деген сөзін еріксіз еске түсіреді. Қабылқақ Күлмесханұлының есімі әуелі атақты Елісхан батыр мекен еткен, Қытайдағы үш аймаққа кірмейтін Ақсай қазақтарына етене таныс. Ақсай қазақтары дегенде ең бірінші еске оралатын есім – Қабылқақ Күлмесханұлы.

Шындықтың шабандозыҚабылқақ Күлмесханұлы – 1944 жылы Моңғолияның Қобда аймағында туған. 1947 жылдың қысында Моңғолиядан Қытай еліне көшіп барады. 1948 жылы Түркелдің (ҚХР Шыңжаң) жағасында отырған ағайындарына қауышып, 1951 жылы Баркөлдің Саха деген жерінен, Гансу өлкесінің Қайыз деген жеріне жетеді. 1955 жылы ауылда бірінші рет ашылған бастауыш мектепте оқып, 1956 жылы Қытайдың Ланжоу қаласындағы Батыс Ұлттар мектебіне оқуға түседі. Ақсай-Чиңхай жерінде жүргізілген қуғын-сүргінге байланысты 1961 жылы оқудан шығып, мал шаруашылығымен айналысады. 1963 жылы мал дәіргері болып қызымет істеген, ол 1964 жылы дәрігерліктен ысырылып қайта мал соңына жегіледі. Осы жылдары ішкі Моңғолияға барып мал шаруашылығының жаңа қырларын үйренеді (қой жүнін электоронды станокпен қырқуды қазақтар арасына алып келеді). 1970 жылы наурыз айында «солақай саясат» салдарынан себепсіз тұтқындалады. 1977 жылы абақтыдан шыққан соң да саясат орнықты болмады. Біраз жылдар мал шаруашылығымен айналысады. 1980 жылы жазда емтиханнан өтіп, Ақсай автономиялық ауданы Бейбіт ауылының мекетебінде мұғалімдік қызметіне кіріседі. 1987 жылы күзде аудандық қазақ ұлттық мекетебіне ауысып, 1987-1989 жылдары Үрімжі қаласындағы Педагогикалық институнда оқиды. Кейін Гансу өлкесіндегі Ақсай Қазақ автономиялық ауданындағы аз санды қазаққа ағартушылық қызымет қылады.

Ол осынау алағай-бұлағай жылдарда тек ағарту ісімен ғана шектеліп қалмай, «Тұманды дала», «Ұрпақ», «Иенде», «Керсағым», «Домалақ сел», «Шытырман жылдар» повесттерін жазады. Шығармаларының негізгі мазмұны Қытайдағы қазақтардың тұрмыс жағдайы, қиын кезеңдердегі қазақ көштерінің аянышты тағдырын баяндайды. Жазушы – коммунизм қылышынан қан тамып тұрған кезде қазақтар арасындағы озбырлықты, әділетсіздікті, опасыздықты ашық сынайды. Алтайдан ауған қазақ көшінің тарихы туралы алғаш рет қалам тербеген авторлардың бірі деуге де болады. Көп оқиғаның куәсі болған ақсақалдардан жинастырған деректер мен естіген әңгімелерді көркем шығармаға арқау етіп, болашақ зерттеушілерге үлкен мұра қалдырады. 1930-1968 жылдар аралығындағы Қытайдың Гансу-Чиңхай және Шыңжаң өлкелерінде болған «ақтабан-шұбырындыны» жазды. 1987-1988 жылдары «Тұманды дала» повесін жазуды бастап, 1990 наурыз айында шығарма алғаш рет «Шыңжаң жастар» баспасынан басылып шықты. 2010 жылыға дейін «Тұманды дала» повесі 7 рет басылып, ел ішіндегі ең көп оқылған шығарма ретінде жоғары бағаланды. Шағын романда 1940 жылы Елісхан бастаған елдің Мабуфаң әскерімен болған атақты «Зуңжа» көтерілісін астар етіп шығысқа көшкен қазақтардың қанды тарихын баяндаған.

«Үйретуден естелік жинақ», «Оқу жоспары 1991-1992 жылдары «Екінші маусым», «Тапсырма жайлы аз сөз», «Оқытуды зерттеу», «Сабақ мінбесінде», «Қазіргі заман әдебиетімен сұрақ-жауаптар», «Әдебиет теориясы туралы», «Шығарма құралының нақты мазмұны», т.б. педагогика және әдебиет саласындағы бірқатар ғылыми еңбектер де жазды.

Қабылқақ Күлмесханұлы тарихи Отаны Қазақстанға келгеннен кейін «Тұманды дала» повесі «Жұлдыз» журналының 1996 жылғы 12-13 сандарында жарияланды.

«Иенде» повесінде Гансу-Чиңхай ауған қазақтардың дүңген әскерімен жанжалдасуы жайында жазды. «Шытырман жылдар» повесінде өз өмірінің белестері, көрген қиындықтары, жастық шағы туралы айтылады. Мұндағы шығарманың ерекшелігі мысқыл аралас әзіл арқылы қоғам өмірінің әділетсіз тұстарын сынау, жүргізіліп отырған теріс саясатты айыптау көрініс табады. Оқиғалар мен ондағы образдар арқылы коммунизіміндегі тәртіпсіздікті, қатыгез саясаттың құрбаны болған асыл азаматтардың аянышты тағдырын суреттейді. Сонымен қатар ол «Ойландырар ойықтар», «Қолға қарға қонғанда», «Шектесу», «Адал еңбек – игілік қайнары», «Бәсеке», «Он сом», «Тамырдың таңбасы», «Оқушыда болатын «Айбар», «Менің ханзу атам», «Қойшының түні», «Құбылмалы есім», «Жұмекең», «Ақ қозы мен көк қозы», «Таңау мен таңқай» т.б әзіл-мысқылы аралас әңгімелері оқырманға етене таныс. «Дастарқан басында» деген әңгімесінде Ақсай қазақтарының жағдайы жазылған. Қаламгердің шығармалары көбінде «Алтай аясы», «Шұғыла» журналдарында басылып шығып тұрған.

Қабылқақ Күлмесханұлының әңгіме, повесть, өлең аралас 60-қа жуық шығармалары бар. Ол аз санды Ақсайдағы қазақтың ішінен тұңғыш рет Қазақстанға көш бастаған тұлға. 1960 жылдары Қазақстанға келген ағасы Халық Күлмесханұлының тікелей араласуымен, 1993 жылы жазда 15 отбасы 85 адам алғашқы көш Жамбыл облысы, Шу ауданына келіп қоныстанды.

Жақын араласқан адамдардың айтуына қарағанда, салмақты, орнықты, ойламды, тежемді, терең, айтқанынан қайтпайтын батыл, төзімді адам еді дейді. Жазушының бойындағы білімге құштарлық әкесі Күлмесхан Қабимоллаұлынан дарыған болса керек. Өмір жолына қарасақ шығармашылыққа үлкен бетбұрыс жасаған кезі 1980 жылдардың ортасынан басталғаннын байқауға болады. Оған дейінгі шығармашылық жолы белгісіз. Жастай көрген қуғын-сүргін ақиқат іздеуге, шындықты айтуға бейімдеп, шыңдай түскені анық.

Биыл марқұм ортамызда болса 75 жасқа толар еді. Қазіргі кезде ғалымның мұралары түпнұсқадан (төте жазудан) кириллицаға көшірілуде. Алдағы уақытта шығармаларының толық жинағын басып шығару жоспарланып отыр.

Редакция таңдауы

Генерал Б. Жанасаев: Елбасының сенімінен асқан жауапкершілік жоқ

Құқықтық тәртіп әскерінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сенім артқан сардарлар аз емес. Олардың әр қайсысының өз орны бар. Десе де, өмірлік тәжірибесі бай, Елбасының сенімін...

Көреалмаушылықтың көрігін басу кімге керек?

Қай қоғамда болса да жиі айтылатын, жиі талқыға түсетін нәрсенің бірі − көреалмаушылық, яғни қызғаныш. Содан болар, өмірінде қызғаныштың құрбаны болғанын, көреалмаушылықтың кесірінен көп...

Ұлы көштің ұйытқысы

1 желтоқсан – Қазақстанның Тұңғыш Президенті күні. Ел тарихы үшін елеулі күн болғандықтан, Тәуелсіз мемлекетіміздің буынын бекітіп, қанатын қатайтқан Елбасының ерен еңбегін екшеп айтуымыз...

Бокстан Иран ұлттық құрамасындағы қазақ: Олимпиадаға қазақ елінің атынан қатысқым келеді

Бала кезінен 2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасының чемпионы Данияр Елеусіновке еліктеп өскен қандасымыз Абдулхаким Бектұр бокстан Иран ұлттық құрамасының белді мүшесі. Бүгінде Иранның негізгі құрамасында...

Омбыда қазақ мәдениеті апталығы өтті

Омбы қаласында «Омбы қазақтары» Омбы аймақтық қоғамдық ұйымының ұйымдастыруымен Қазақ мәдениеті апталығы...

ҚР Тұңғыш Президенті күні жаңа деректі фильм көрерменге жол тартады

1 желтоқсан күні сағат 21:40-та "Хабар" телеарнасының эфирінде Айгүл Әділованың "Штрихи к...

Генерал Б. Жанасаев: Елбасының сенімінен асқан жауапкершілік жоқ

Құқықтық тәртіп әскерінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сенім артқан сардарлар аз емес. Олардың...

Жолаушылары бар көлік Үлкен Алматы каналына құлап кетті

Үлкен Алматы каналына жолаушылары бар көлік түсіп кетті. Апат салдарынан жүргізуші мен...

«Жала жабылған»: Оқушы қызды зорлады деген күдікті түрме дәретханасында асылып қалды

Оқушы қызды зорлады деген күдікті Павлодардағы тергеу абақтысының дәретханасында асылып қалды. Бұл...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...