АТТИЛАНЫҢ ЕЛ БАСҚАРУ ӨНЕРІ

 Орталық Азия жерлерінен қазіргі Германияға дейін, Қара теңізден Балтық теңізіне дейінгі кең-байтақ аумақты бағындырып, Еуропа тарихында «Тәңір қамшысы» деген атпен қалған Батыс Ғұн империясының ұлы көсемі Аттила туралы аз жазылған жоқ. Алайда оның көпшілігінде оны «қанішер», «жауыз», «варвар», «басқыншы» ретінде суреттеу басым. V ғасырда өмір сүрген ғұн билеушісі Аттила (Еділ) бүкіл Еуропа халықтары мен патшаларының үрейін ұшырды. Ол Еуропаның ортасында құрылған көшпенділердің Ұлы Ғұн империясын одан әрі күшейтіп, елді кеңейту мақсатында құдіретті Рим империясына қарсы күресті. Сонымен, Аттила бабамыздың өз басына тоқталайық.

«Аттила есімі адамзат тарихындағы ұлы адамдар – Александр Македонский мен Юлий Цезарьдың қатарынан орын алады»

А.ТВЕРРИ. «Аттила тарихы»

Аттила Батыс Ғұн империясының аты аңызға айналған әйгілі билеушісі, адамзат тарихында өзіндік орны бар тарихи ірі тұлға. Оны Еуропа тарихшылары «Атилла», «Атил», «Эттли», «Этцел» деп те атайды. Яғни Еуропаны мекендеген халықтар өз тілінде әртүрлі атаған. Оның есімі ұзақ уақыт кәрі құрлықта үрей туғызғаны сонша, оны құдайдың бізге жіберген жазасы – «Тәңір қамшысы» деп атаған. Ол туралы Византияның атақты жылнамашысы, V ғ. өмір сүрген 448 жылы Атилланың қабылдауында болған елші Прийск Панийский «Византия тарихы» еңбегінде былай деп жазады: «Ол бүкіл халықтарды сілкіндіру үшін жаратылған ер еді. Бүкіл елдерге сұмдық болып тиді, бәрін де қалтыратып жіберді, ол туралы хабардың өзі қорқынышты еді. Оның жүрген жүрісі маңызды, көзқарасы мен қимыл қозғалысы аса тектілікті көрсетеді. Соғысты жақсы көргенімен тонаушылығы аз болды, ой қабілеті өте жоғары еді, сұраушыға қайырымды, сенген адамына өте мейірімді». Бұл сипаттама Аттиланың ірі тарихи тұлға, дана билеуші, әділетті патша болғандығын білдіреді.
Германдықтардың белгілі эпикалық шығармасы болып табылатын «Нибелунгтар туралы жырда» және өзге де герман эпосының шығармаларында, скандинав сагаларында Аттила Рим империясының қоластындағы халықтарды азат етуші ретінде сипатталады. Аттила туралы тарихи дерек көздері біршама бар. Бірақ, өкінішке қарай, ұлы ғұн көсемі Аттила жайында Еуропа тарихнамасында қайшылықты шығармалар да жетерлік. Атап айтқанда оны «тағы», «қанішер», «жауыз», «варвар», «басқыншы» ретінде суреттеу басым.
Ал латын тарихнамасында «дінсіз» және «қиратушы» Аттилаға христиандық Рим империясын қарсы қойып, хроникаларда ұлы көсем халықты римдіктерден қорғаушы ретінде бейнеленеді. Сондай-ақ, кейінірек француз жазушысы Жан-Жак Руссо да: «Әділетті Аттиланы қанішер деп бүкіл әлемге жалған сөз тарата, көпе-көрінеу бұра сөйлеп, жала жапқан тағы кім?» деп баға берсе, Александр Дюма өз еңбегінде: «Құдіретті тәңірім, мені әрқашан қолтығымнан демеп, әр кез алға жетелейді деген екен Аттила» деп, ұлы ғұн билеушісі туралы өз ой-пікірін білдіреді.
Адамзат тарихында өз орнын тапқан ғұн билеушісі туралы қазақ топырағында ең алғаш қалам тербеген ғалым Шоқан Уәлиханов болса, ғұн мәселесі туралы тұңғыш зерттеген ғалымдардың бірі – тарихшы Самат Өтенияз. Ол өзінің «Аттила» деген кітабында былай деп жазады: «Аттиланың өз басына Еуропада (Түркия мен Венгриядан басқа елдерде) екі түрлі көзқарас бар. Бірі хун короліне христиан діні әсерімен неше түрлі жауыздықты жамаса, екіншілері Аттиланың Еуропа тарихындағы өз орнына әділ бағасын бергендер».
Аттила бейнесі көптеген жазушылардың, комозиторлар мен суретшілердің назарын өзіне аудартты. Олардың ішінде Рафаэлдің Ватикандағы «Аттила мен қасиетті Лев папаның кездесуі», П.Корнелдің «Аттиланың трагедиясы», итальян композиторы Джузеппе Вердидің «Аттила» операсы, З.Вернердің «Аттиланың романтикалық трагедиясы» және т.б. белгілі. Қазақ мәдениетінің тарихында өзіндік орын алатын туынды Италияның атақты композиторы Джузеппе Вердидің «Аттила» операсы. Верди Ғұн императорын Италияны Рим қыспағынан азат еткен даңқты қолбасшы бейнесінде дәріптейді. Құлдық қоғамды жойған, Еуропаға дала демократиясын дарытып, дамудың жаңа кезеңіне ғұмыр берген өз дәуірінің көрнекті реформаторы еді дейді. Ержүрек қолбасшы ретіндегі дара қасиеттерін ашып көрсетумен бірге өз заманының дана дипломаты болғанын да дәлелдеген.
Еуропа мемлекеттері мойындап, Рим папасының өзі тізесін бүгіп, шапанының шалғайын сүйген Аттила бабамыздың ерлігі неліктен біздің жадымызда сақталмай жүр? Бабамыздың бүкіл дүниеге аты шыққан атақты Шыңғысханмен қатар тұрған тарихи тұлға екендігін халқымыз қашан толық мойындайды? Қынжылтатын тағы бір жағдай: барлық оқу орындарында оқытылып жүрген Қазақстан тарихы оқулықтарында ұлы ғұн көсемі Аттила туралы ақпараттар бес-алты сөйлеммен шектеліп қалған. Бүкіл халық болып Аттиланың адамзат тарихы мен өркениетіне қосқан үлесін мойындап, оның ерліктерін паш етіп, үлгі тұтатын уақыт әлдеқашан жеткен секілді.
Бұрын-соңды көшпелілер империясының тарихында, оның ішінде Ғұн мемлекетінің ғұмырында әлемді аузына қаратып, дүние тарихында аңыз ретінде қалған адамдардың саны үшеу ғана. Шығыста – Мөде, түркі қағанатында – Естеми, Батыс Ғұн ордасында – Аттила (Еділ). Алайда осы үшеудің арасында бүкіл бір қоғамдық құрылысты жойып, құлдықтың құруына себепкер болған және бүгінгі Италия, Грекия, Франция, Германия, Румыния, Венгрия іспетті мемлекеттердің бытыраңқы кінәздіктерінің басын қосып, олардың тұтас ұлт есебінде қалыптасуына ұйытқы жасаған Аттиланың жөні мүлдем бөлек.
Өз кезегінде «Тәңір қамшысы» (Бич Божий) деген ат алған Аттила патшаның туы­луы әр деректе әртүрлі жазылып келеді. Мысалы, отандық аттилатанушының бірі М.Базарбаев 392 жылы десе, Морис-Буво Ажан мен Е.Омаров еңбектерінде 395 жыл, ал Ұлттық энциклопедияларда 400 жыл – Қара теңіздің солтүстігі деп берілген. Кейбір тілшілердің Аттила туралы жазған мақалаларында 403 бен 406 жылдар айтылады. Яғни, Еуропаны дүр сілкіндірген Ұлы ғұн билеушісінің туған жері мен жылын көрсететін нақты тарихи құжаттың болмауына байланысты әлі нақтыланбаған. 
Аттиланың шығу тегін жазушы ғалым Тұрсын Жұртбай өз еңбегінде былайша таратады. 374 жылы Батыс (Еуропа) Ғұн императорлығының негізін салған Балаәмір (Баламбер, Баламер) 400-жылға дейін басқарған. Ол қайтыс болған соң, таққа оның ұлы Жұлдыз (Улдуз хан), одан кейін билік Жұлдыздың ұлы Қаратүнге (Каратон) көшеді. Оның атақты үш ұлы – Руғила (Ругила, Рула, Руас), Ақтар (Октар) және Мыңзық (Мундзук) болды. Руғила шамамен 412 жылы таққа отырып, 434 жылы қайтыс болғанға дейін билігін жүргізіп, Батыс (Еуропа) Ғұн империясын одан әрі күшейтті. 434 жылы Руғила қайтыс болып, жастайынан жетім қалған Мыңзықтың ұлдары Бледа (Бледе) мен Аттила (Еділ) билікті өзара бөліскен. 
Ал гот тарихшысы Иорданның айтуынша, Бледа мен Аттила бір әке-шешеден тарамаған. Руғила үш ағайынды болса (Руғила, Ақтар, Мыңзық), Бледа – Ақтардың, ал Аттила – Мыңзықтың ұлы болған. Сол себепті ағайындылар арасында билік үшін өзара қарама-қарсылық болған. 433-434 жылдары Аттила Бледаны өлтіріп, бүкіл билікті өз қолына алады. Деректерде Батыс (Еуропа) Ғұн ордасының негізін салған Баламер (Баламбер) патшаның б.з.б. 209 жылы Ғұн мемлекетінің негізін салған Мөде қағанның (Маодунь шаньюй) 15-ші ұрпағы екені айтылады.
Сонымен, Аттила ғұн көсемі, император әрі әлемнің ұлы қолбасшысы болды. Елі үшін еңіреп туған Аттила Батыс Ғұн ордасының тағында 19 жыл отырды. 434 жылы Руғила қайтыс болып, елге Бледа билік жүргізгенде орданың ынтымағы бұзылып, бірнеше бөлікке бөлініп кету қаупі туады. Сондай-ақ, жаңа жорықтар кезінде де Аттила мен Бледа арасында келіспеушіліктер орын алады. Мұның ақыры 445 жылы Аттиланың Бледаны өлтіріп, билікті өз қолына толық алуымен аяқталады. Тақ үшін күрес ханзадалар үшін таңсық дүние емес. Бірақ та Аттиланың мұндай қастандыққа баруының үлкен мемлекеттік маңызы болды. Бледаның кезінде Ғұн ордасы ыдырауға айналды. Бледа қызғаншақ әрі өзімшіл, елден гөрі өз басын жоғары қоятын. Бұл – анталаған дұшпанның ортасында тұрған ғұндардың тұқымы құрып кетеді деген сөз. Оның үстіне Рим империясынан ығысқан остготтар (шығыс готтары) мен вестготтар (батыс готтары) Дунай өзеніне тығылып, бүйірден қанжардай қадалып тұрған. Аттила еріксіз туысына қол жұмсады. Оның бұл қастандығын батыс тарихшылары ақтап жазады. Қалай болған күнде де Аттила ғұн патшалығының тағына күшпен отырды .
434 жылы Аттила Византия империясымен келіссөз жүргізіп, Шығыс Рим оған жылына 700 литр (230 кг) алтын төлем төлеуге келіскен соң, ол шығыс аймақтағы жерлердің мәселесімен айналыса бастады. Константинопольмен жасалған келісімшарт 7 жылға созылып, бұл уақыт аралығында Аттила Солтүстік Кавказды Ғұн империясының бақылауына алуды көздеді. Сонымен бірге Орталық Азия мен Қара теңіздің солтүстігінде орналасқан тайпаларды өзіне бағындырып, билік ету аймағын кеңейтті. Алайда Аттиланың осы мәселемен Кавказда жүргенін пайдаланған Византия императоры жылдық төлемді кешіктіріп, төлемей бастайды. Міне, осы уақытта Аттила бастаған ғұн армиясы Кавказдан оралып, Дунай жағалауына шығады. Осы жерден Аттила Шығыс Рим мәселесін біржола шешуді ойлап, жаңа жорыққа дайындала бастады.
440-441 жылдары Аттиланың Византияға алғашқы жорығы басталып, Балқан түбегіне бірнеше бағытпен басып кіреді. Паннонияның (Венгрия) бұрынғы орталығы болған Сингидунум (қаз.Белград), Виминациум, Сирмиум және басқа да бірнеше қалаларды бағындырды. Осылайша, 441 жылы Византия тарапынан қатты қарсылық көрмеген Аттила бүкіл Балқан түбегіне өз бақылауын орнатады. Арада 5 жыл өтіп, 446 жылы Византияға жаңа жорық басталады да, екі рим армиясы талқандалып, 70-ке жуық қала бағындырылды. Аттила оңтүстікте – Фермопильге (Грекия), шығыста – Галлиполиге дейінгі жерді басып алып, Константинополь қабырғасына келіп жетеді. Ғұн билеушісі Византия билеушілерінің зәресін кетіріп, астананы қиратып, жермен-жексен ететінін мәлімдейді. Аттилаға бағынып, салық төлеуден басқа амалы қалмаған Византия императоры Феодосий масқара келісімшартқа қол қояды. Бұл келісім бойынша ол Аттилаға бір мезетте 6000 фунт алтын беріп, жылдық төлемді 2000 фунтқа жеткізіп, уақтында төлеуге уәде береді.
Осылайша, Аттиланың Византияға (Шығыс Рим) қарсы соғысы сәтті бас­талып, нәтижелі аяқталды. Шығыс Рим империясының Дунайға дейінгі қалаларын бірінен соң бірін басып алып, Балқанға келер жол бойындағы бекіністердің бәрін талқандады. Алғашқы шайқастың өзінде Рим әскерін біржола қиратты. Аттила Византия­мен келісімге келіп, Паннони мен Фракия арасындағы көп жерді өзіне қаратып Византия тарапына өтіп кеткен қашқын ғұндарды қайтаруды талап етті. Ғұн билеушісі Константинопольге үш рет елші жібереді. Византия билігі ғұн елшілерінің бәрін сыйлап, қойын-қонышын алтынға толтырып отырған. Бірде Константинопольге елші болып Аттиланың кеңесшісі Эдикон (Едіге) келеді. Аттила өзіне ұнаған адамдарының бәрін Византияға елші етіп жіберіп отырды, себебі онда барған адам алтынға қарық болып қайтатын. 
448 жылы Аттила сарайына Византиядан елшілік келіп, оның құрамында грек тарихшысы Прийск Панийский мен ғұн тілін білетін бірнеше адам болған. Елшілік екі мақсатпен келген. Біріншісі, ғұндармен ұзақ мерзімді бітімге келу, оларға алым-салықты уақтында төлеу. Екіншісі, мүмкіншілігі болса, Аттилаға қастандық жасап, ғұн билеушісін өлтіру. Прийсктің жазуына қарағанда, олар Аттилаға у беріп өлтіруге оның ұстазы Эдиконды (Едіге) азғырады. Қарияны бұған көндіру үшін 50 фунт алтын жұмсап, Аттиланы Византия елшілерін қабылдау кезінде өлтіруді жоспарлайды. Бірақ Эдикон сатқындыққа бармай, византиялықтардың жоспарын Аттилаға бүге-шігесіне дейін айтып береді. Аттила бұл зымияндыққа қатты ашуланып, қалай да Византиямен қақтығысуға себеп іздейді. 
«Ғұндар дипломатия күшсіз болғанда ғана соғысқа кірісуі керек, алайда соғыс жаңа дипломатияның басталуына да түрткі болады!» деген қанатты сөзді Аттила айтқан деседі. 1989 жылы АҚШ-та Уэсс Робертстің «Аттила ханның басқарушылық өнері» деген кітабы жарық көріп, сол жылы жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде зиялылар мен кәсіпкерлер арасында ең көп оқылған туынды ретінде танылған. Аталмыш кітап одан кейін де үш мәрте сан мыңдаған таралыммен қайтадан басылып шыққан. Ешбір жарнаманы қажет етпей-ақ іскер жандардың «үстелдік кітабына» айналған шығарманы оқығандар «кітаптағы ұстанымдар ешқашан ескірмейді», «дамудың, көшбасшылықтың шеберлігін Аттиладан үйренуге болады», «егер Аттила бүгінде ортамызда болса, әйгілі дипломат, нағыз реформатор, әлемді аузына қаратқан саясаткер болар еді» деген мағынада бірнеше ондаған мақалалар жарық көреді.
Ендігі кезекте құдіретті Ғұн билеушісінің мемлекетті қалай басқару, ел басқаратын адамдарды қалай таңдап дайындау керектігі туралы саясатына тоқталсақ. Қазір әлемде Шыңғысханды ұлықтап, оның адамзат тарихында қалдырған орнына жаңа көзқараспен қарап, оның іс-әрекеттеріне оң баға беру кең өріс алуда. Алайда біздің сөз етіп отырған Ғұн билеушісі Аттиланы да құдіретті монғол қағанымен тең дәрежеде ұлықтауға құқымыз бар деп есептеймін. Себебі, Аттила кезінде батыс зерттеушілері жазғандай тек ғана «варвар», «басқыншы», «жабайы», «қатыгез» болған жоқ. Аттила адамзат тарихында көптеген оңды істерімен де қалды.
Аталған кітапта батыс тарихшыларының ертеректе Аттиланы қатыгез, соғысқұмар қолбасшы, мәдениет пен өркениеттің күлін көкке ұшырған жауыз ретінде сипаттаған кейбір сыңаржақ тұжырымдары осылайша жоққа шығарылған. Аттила заманында ғұн халқы қырықпышақ болып қырқысып жатқан еді. Сондай бей-берекет ауыр кезеңде әлемді жаулап алу түгіл өз халқының басын біріктіру қиын болатын. Ал Аттила билікке келгеннен бастап қоластындағы халықты бір орталыққа бағындырып, ғұндарды Еуропаға үстемдік жүргізуге дейін көтерген даңқты билеуші болды. Көптеген тайпалар мен халықтар Аттиланың жорықтары арқасында сан ғасырдан бері келе жатқан Рим құл иеленушілік қоғамының тұтқынынан босап, қазіргі іргелі елдердің құрылуына себеп болды.
Ғұн билеушісі Руғиланың кезінде Рим империясымен жасалған шартқа негізделе отырып, 12 жасар Аттила Римге кепіл ретінде жіберіліп, Ғұн ордасына Аэций есімді бала кепілдікке беріледі. Кейінірек тағдыр бұл екі баланы 451 жылы Каталаун даласында бір-біріне жау етіп кездестірді. Аттила Римде жүре келе оның ішкі-сыртқы саясатын, армиясының артықшылықтары мен кемшіліктерін жіті зерттейді. Сонымен қатар елшілер мен өкілдер арасындағы келіссөздерді, кездесулерді, көшбасшылықтың қыр-сырын, жазу-сызу мен іс қағаз жұмыстарын үйренеді. Шын мәнінде, Римнің ар-намыс сотында жүрген кезінде Аттиланың көкейіне бүкіл әлемді жаулап алудың стратегиялық мотиві туған.
434 жылы Руғила қайтыс болып, билікті ағалы-інілі Бледа мен Аттила өзара бөліседі. Бледа ештеңеге қызықпай, уақтын көңіл көтеру, саятшылықпен өткізсе, ал Аттила керісінше көрші тайпаларды бағындырып өз иелігін кеңейте түседі. Бледаның кезінде ғұндардың ауызбіршілігі кетіп, олар өзара қырқыса бастайды. Аттила Ғұн ордасының болашағы үшін тумасын өлтіріп, билікті жеке-дара өз қолына алды. Ол кезде ғұндар патшаны мойындағанмен негізінен ғұн қоғамына ақсақалдар үстемдік жүргізетін. Аттила аймақ басшылары болған ақсақалдармен тығыз қарым-қатынас орнатып, тез тіл табысып, біртіндеп олардың сеніміне кіреді және оларды өзіне тарта білді. Оның қабылдаған әр шешімі орнықты, әділ де таза өміршең болғандықтан Аттиланың абыройы халық арасында тез асқақтады.
Шыңғысхан сияқты Аттила да ел басқаратын адамдарды шыққан тегі мен әлеуметтік жағдайына қарап емес, олардың ақылы мен данышпандығына, сөз тапқырлығы мен айласына, әсіресе адалдығына қарай отырып іріктеп, билікке әкелді. Көптеген ғалымдар Аттиланың көмекшілері болған Эдикон (скиф), Орест (гот), Оногез (алан) сияқты тұлғалардың ғұн болмағандығына қарамастан олар билеушіге адал болып, оған ешқашан қиянат жасамағанын айтады. 
Батыс зерттеушілері Аттиланы қанша жек көрсе де, оның керемет шешен, айлакер саясатшы, мәмілегер дипломат, ұлы қолбасшы, дарынды ел басшысы екенін мойындайды. Аттила өз еркімен қақпасын ашқан қаланы қиратуға жол бермей, тек салық алумен шектелген. Ал қарсылық көрсетіп, ғұн сарбаздарының қаны көп төгілген қалалар сөз жоқ талқандалды. Аттиланың бұл әрекетін біз кейінірек ұлы қаған Шыңғысханнан да көреміз. Аттила алдап-арбау, озбырлық, уәдені орындамау, қастандық деген нәрселерге көз жұмып қарамайтын. Сондықтан да көптеген басқа тайпаның басшылары «Римнің сыйлы азаматы болғанша, Ғұн билеушісінің қызметкері болуды» артық санаған. Көптеген Еуропа корольдері Аттила сарайына өз балаларын жіберіп, оның ел басқару өнерін үйренуді насихаттаған.

Ұлы билеуші көшбасшылық жайында мынадай өсиеттер қалдырыпты:
• Біз, ғұндар – басқарудың әр сатыларының бәрінде дарын қабілеті мен шеберлігі жағынан өзгелерден асып туған басшыларды ғана тағайындауымыз керек;
• Әр ғұн өзін өмір бойы шәкірт санап, барлық білім бұлақтарынан үздіксіз сусындасын;
• Біздің ұлт өмірлік дағдымен машық болып қалыптасатын шеберлікті меңгеру үшін адалдық пен батылдықты қастерлеуге тиіс;
• Мықты басшы бір күнде пайда болмайды;
• Әділетсіздікті түп-тамырымен жойып отырмаса, ол үнемі жамандықты шақырумен болады;
• Басшы біреуге ұнауға емес, мойындалуы тиіс және өзгенің жайын жақсы түсінетін, терең сезінетін болуы керек;
• Жат жұрттың мәдениетін, наным-сенімін, салт-дәстүрін сезініп, түсінетін, бағалайтын адамгершіліктің болғаны абзал;
• Қашан қозғалуды, қашан бөгелуді, ахуалдың барлық қырларын сезе отырып тез әрі дұрыс шешімді дер кезінде қабылдай білу. Күмәнданып, өзіне сенбей істі кейінге қалдыру артынан ергендерді адастырады және жауға жем етеді;
• Көшбасшы парызын, міндетін орындағанда өзіне сенімі аз болса, кейінгілерге оның әлсіздігі дереу байқалады;
• Елге сүйеу болу үшін сенімнен өзің де шыға біл, өзгеге оны жүктей біл;
• Жұртты артыңа ерту үшін оларды аялай біл. Өзіңе бағынышты қарапайым жандарды ешқашан қорлама, қатесі болса кешіре біл, жасып жүрсе жігерлендір. Жазалауға асықпа;
• Уақыттың құнын білу – басшы үшін алтынмен тең. Шешім кешікпей, озбай, дәл мерзімінде қабылдануы керек;
• Басшы өзінің де, қоластындағы жандардың да іс-әрекетін кім болса да түсіндіре алатын болуы тиіс;
• Әрдайым қолыңмен жасағанды мойныңмен көтер. Сөзің мен ісің досқа да, дұшпанға да сенім ұялата білсін. Сенімсіз басшыда ықпал болмайды;
• Мақсатқа жететін күш пен тұрақты табандылық болсын. Сақ сындыруға, алданып-арбануға жол берме;
• Басшы ешқашан отбасы, ошақ қасының деңгейіндегі ұсақ-түйек іспен айналыспауы керек;
• Басқарушы тұлға ұстамды, өзіне сенімі нық, игіліктен үмітін үзбейтін көреген болса, жеңілсе де мойымайды, бар мүмкіндікті пайдалана білгеніне дән риза қалпында қала береді;
• Жеңімпаз болу үшін елден оқшауланудың қажеті жоқ, керісінше сенімге селкеу түсіретін дүлей күштерге тосқауыл болатын әлеуетті қуаттың, қажымас қайраттың, айнымас арманның, жасымас жігердің, қайтпас сенім мен қайсарлықтың орны айрықша;
• Өз мүмкіндігін толық пайда­ланбаған адамды ешқашан ынталандырма, оған сый-сияпат жасама. Сен өзің жауаптанған ісің үшін өзгені жазғырма. Ал жан аямай еңбек етіп, елге мол табыс әкелген адамға өзіне лайықты ақысын дер кезінде беріп, топ алдында мадақта. 
Аттила өз тұсында ел басқарушыларды оқытатын мектеп қалыптастырғанын америкалық ғалым, доктор В.Роберт өзінің ғылыми мақаласында ерекше атап көрсетеді. Сонымен қатар ғұндардың ұлылығы өз халқының мүддесі үшін жеке бастарын құрбандыққа шала алатындықтары болғандығын Аттила қалыптастырған мектептің жемісі дейді. Осылай деп артында өзінің өнегелі ісі мен өшпес өсиетін қалдырған Аттиланың басқарушылық өнерін жіті зерттеген қазіргі америкалық ғалымдар мынадай тұжырымға келеді:
– Хан ретінде Аттила әлемдік деңгейде ойлайтын тұлға болған;
– Ұлыс-тайпалармен тығыз байланыс орната отырып, басқарушылық ілімін халықпен жіті сабақтастыруы сол кездің өзінде демократиялық ұстанымдардың болғандығын аңғартады;
– Аттила туа біткен психолог іспетті халықты өз маңына топтастыра білген;
– Қара қылды қақ жарған әділ тұлға болды;
– Шешім қабылдағанда асықпай жан-жақты зерделеп, ой елегінен өткізетін, ақыл салатын шебер басшы болды;
– Бұл дүниеге ғұн болып келгендігін мақтан тұтатын, оны өзгелерге мойындататын шынайы ұлтжанды патриот ретінде танылады.
Аттила дәуіріндегі ең басты идея – Бостандық, Рим империясынан тәуелсіздік алу болатын. Аттила ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпқа үлкен мән берді. 
Ол былай дейтін:
* Барлық ғұндар, әсіресе бізге қосылғысы келетіндер біздің дәстүрімізді үйренуге, бейімделуге және сақтауға міндетті. Егер олар ғұн болмаса, римдік немесе Рим империясының одақтасы ретінде күмәндана отырып, біз оларға ескертулер жасауымыз керек;
* Әрбір ғұн бізді біріктіріп және күшті етіп тұрған дәстүрмен қарулануы тиіс. Біз бір мақсат жолында бірігуіміз керек;
* Ғұн үшін «жақсы» болған нәрсе, ұлт пен тайпа үшін де «жақсы» болуы тиіс. Керісінше, ұлт пен тайпа үшін «жақсы» болған нәрсе, ғұн үшін де «жақсы» болуы міндетті, әйтпесе ол Римге қашқын болып кетуі мүмкін.
Ортағасырлық өлеңдер мен аңыздарда «Тәңір қамшысы» атанған талантты және құдіретті билеуші туралы естеліктер әлі күнге дейін сақталған. Бұның өзіндік себептері де бар. Біріншіден, ол Рим қақпасының алдында тұрып, Лев папаның өтінішімен қаланы қиратпады. Ол дінді құрметтеп, Римді қасиетті орын ретінде санаған. Бұл нағыз өркениетті адамның әрекеті. Екіншіден, Аттила өз халқы мен бағыныштыларына кішіпейілді және әділетті болды. Ол өте қарапайым болды, жорық кезінде жауынгерлерімен алау басында бірге тамақтанатын. Қонақтарды сыйлап, қонақжайлылық танытатын. Үшіншіден, Аттила ұлы қолбасшы болып қана қоймастан, мәдениетті жоғары бағалап, өзі де ақылды және білімді болатын. Әрқашан қасына білімді және дана кеңесшілерді жинады. Осындай адамдарды жолықтырғанда оларды өзіне жақын тартатын. Қалаларды бағындырған кезде мәдени ескерткіштерді қиратпауға тырысатын. Барлық уақытта жанында жазушылар мен ғалымдарды ұстады. Византиялықтар табанды түрде Аттиланы басқыншы ретінде қараласа да, ол әрқашан өзінің халқының «варвар» еместігін дәлелдеуге тырысты және онысын дәлелдеді де. Көшпелілердің тарихын жаңа көзқараспен зерттеп жүрген Мұрат Аджидің айтуынша: «ғұндар Еуропаға аяқ басқан кезде жергілікті тайпаларды өздерінің қарапайымдылығымен, әсем жібек және аң терісінен тігілген киімдерімен, өкшелі былғары етіктерімен, әрине қарабайыр жылқыларымен таңқалдырған».
Аттиланың сыртқы келбетін жан-жақты суреттеген елші Приск пен гот тарихшысы Иордан былайша сипаттайды: «Ол халықтарды тітірентіп, елдердің барлығына үрей үймелетіп, барлық жерде өзі туралы өте кең ұғым таратқан еңіреген ер еді. Оның қадамдары паң, қарағанда жанары ұшқындап, дене қозғалыстарының өзімен аспандаған өз қуатын айғақтап тұратын. Соғысты сүйетін ол тіршілікте қайырымды, бір рет сенгенге мейірбан болатын. Сырттай қарағанда тапал, кең кеуделі, кішкентай көзі сығырайған, бурыл тарта бастаған сирек сақал, тәмпіш мұрын, терісінің түрі адам жиіркенгендей ол өз тегінің бар белгілерін паш еткендей». 

Аттила туралы пікірлер...

«Аттила бытыраңқы көшпелілерді біріктіріп, құдіретті империяға айналдырған әлем жаулаушысы болды».
«Шыңғысхан тәрізді Аттила да тек қана соғыс данышпаны ғана емес, дарынды мемлекеттік қайраткер болды».
«Аттила шайқас кезінде аяусыз болғанымен, табиғатынан жауыз болған емес».
«Константинопольмен келіссөз бастаған Аттила бірінші кезекте соғысқа емес, бейбітшілік орнатуға ұмтылды».
Г.В.Вернадский.

«Константинопольден Аттила штабына дейінгі аралықта бұрын тұтқындықта, қазір бостандықта жүрген тайпа басшыларын (гректер) көрдім. Олар маған Аттила патшалығында өмір сүру әлдеқайда жеңіл екенін айтты. Оларға әсіресе қазынаға салық төлемейтіні ұнайтын. Олар маған Римде ақсүйек асыл бекзада болғанша, Ғұн ордасында қарапайым қызметші болған артық дегенді айтты. Аттила өзіне бағынышты халықтан мүлдем салық жинамайтын. Ол алым-салық жайын ойламайтын, себебі қазына барлық уақыт соғыс олжасы мен Византия алтынына толып тұратын». 
«Ол бүкіл халықтарды сілкіндіру үшін жаратылған ер еді. Бүкіл елдерге сұмдық болып тиді, бәрін де қалтыратып жіберді, ол туралы хабардың өзі қорқынышты еді. Оның жүрген жүрісі маңғаз, көзқарасы мен қимыл қозғалысы аса тектілікті көрсетеді. Соғысты жақсы көргенімен тонаушылығы аз болды, ой қабілеті өте жоғары еді, сұраушыға қайырымды, сенген адамына өте мейірімді».
Приск Паниос, V ғ. өмір сүрген тарихшы және елші, 
«Византия тарихы» еңбегінің авторы.

«Аттила өркениетті қиратушы, ақымақ жаулаушы болған жоқ. Оның саяси басқару мен қоғамдық тәртіпті орнатудағы жетістігі шайқастағы жеңістерінен ешбір кем түспейді».
«421 жылдан бастап Аттила билікке араласып немере ағасы Руғиланың маңызды тапсырмалаларын орындады. Руғила немере інісі Бледаға қарағанда мемлекеттік маңызы бар істерді Аттилаға сеніп тапсыратын. Тек қана күтпеген және тосыннан келген ажал Руғилаға тақты Аттилаға аманаттауға мүмкіншілік бермеді».
Морис – Бувье Ажан.

«Ғұн жорығы Рим империясы еңсесін езіп тастаған тайпалардың үмітін оятты. Ғұндардың батысқа жасаған жорығының дүниежүзілік тарихи мәні осында, Аттиланың әлемдік тарихи ролі де осы».
А.БЕРНШТАМ.

«Аттила есімі адамзат тарихындағы ұлы адамдар – Александр Македонский мен Юлий Цезарьдың қатарынан орын алады».
А.ТВЕРРИ, француз тарихшысы.

«Ол халықтарды тітірентіп, елдердің барлығына үрей үймелетіп, барлық жерде өзі туралы өте кең ұғым таратқан еңіреген ер еді. Оның қадамдары паң, қарағанда жанары ұшқындап, дене қозғалыстарының өзімен аспандаған өз қуатын айғақтап тұратын. Соғысты сүйетін ол тіршілікте қайырымды, бір рет сенгенге мейірбан болатын. Сырттай қарағанда тапал, кең кеуделі, кішкентай көзі сығырайған, бурыл тарта бастаған сирек сақал, тәмпіш мұрын, терісінің түрі адам жиіркенгендей ол өз тегінің бар белгілерін паш еткендей». 
Иордан, гот тарихшысы, 
«Геттер мен олардың іс-әрекеті» еңбегінің авторы.

Бауыржан АЙМАНОВ,
Жаңаөзен қаласы, 
№ 18 орта мектептің тарих пәні мұғалімі

Редакция таңдауы

Анастасия Решетникова: «Москва қазақша» жобасы біздің өмірімізді өзгертті

Әлеуметтік желілерде Мәс­кеу көшелерінің бі­рін­­де жүріп, орыс жазушы­ла­ры­ның өмірін қазақ тілінде си­паттаған мәскеулік екі қыз­дың видеосы көпшілікті таң­ғалдырған болатын. Осыдан кейін «қазақша акценті бар...

Ұлағат

Елімізге белгілі қоғам қайраткері, ғалым, эколог деңгейіне кө­теріл­ген Мұсағали Дуамбековтің қалыптасу жолындағы өмір­дерегіне тоқ­талсақ. Жамбыл облысының Қаратау қаласында дүниеге келген Мұсекең жас­тайынан алғыр, зерек...

Жамбыл және Сапарғали Бегалин

Жәкеңнің өскен ортасы, ата-ба­ба­сы­нан келе жатқан дәстүрі, өзінің өмір жолы нақты деректер мен естеліктер ар­қы­лы қызықты суреттеледі. Кітап шы­найы­лығымен да тартымды», – деп анық-қа­нық...

Шамалған тұрғындарының шағымы бар…

Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауы­лын­дағы 1976 жылы салынған 4 қабатты үйдің әбден тозығы жеткен. Жауын-шашын күндері төбесінен су сорғалап, үйдің электр жүйесі істен...
aua rayy

Ауа райына байланысты ескерту жарияланды

Қазақстанның бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды. Қазгидромет мамандарының болжамына сүйенсек...
d448df53 2649 42a7 8392 ff2917cc28e8

Қазақстан мен Ресейде өндірілген «Спутник V» вакцинасының айырмашылығы қандай?

Денсаулық сақтау министрлігі Халықты иммундау жөніндегі ұлттық консультативтік комиссиясының мүшесі, медицина ғылымдарының...
20554902 9032 4216 9e05 99a3eb61a9a8

Үржар әуежайы жабылады: Алакөлге қатынайтын пойыз және автобус саны арта ма?

Шығыс Қазақстан облысында Алакөлге баратын туристер үшін теміржол және автобус рейстерінің саны...

Жаңалықтар

Ауа райына байланысты ескерту жарияланды

Қазақстанның бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды. Қазгидромет мамандарының болжамына сүйенсек алдағы бірнеше күн еліміздің 8 бірдей өңірінде ауа райы күрт өзгереді. 23-25 сәуірде...

Қазақстан мен Ресейде өндірілген «Спутник V» вакцинасының айырмашылығы қандай?

Денсаулық сақтау министрлігі Халықты иммундау жөніндегі ұлттық консультативтік комиссиясының мүшесі, медицина ғылымдарының докторы, профессор Жаннат Сатыбалдиева Қазақстанда шығарылған «Спутник V» вакцинасының сапасына күмәндануға еш...

Үржар әуежайы жабылады: Алакөлге қатынайтын пойыз және автобус саны арта ма?

Шығыс Қазақстан облысында Алакөлге баратын туристер үшін теміржол және автобус рейстерінің саны арттырады. 1 мамырдан бастап Үржар әуежайының ұшу-қону жолағын реконструкциялау жұмысын жүргізу мақсатында жабылады....

Miras қоғамдық кеңесі бас қосты

«Nur Otan» партиясы Орталық аппаратында Miras республикалық қоғамдық кеңесінің кезекті отырысы өтті. Басқосуда қазіргі отандық кинематография саласындағы өзекті мәселелері талқыланды. Кеңес барысында «Nur Otan»...

Атышулы Q-рор тобының мүшелері есірткі сатты деген күдікпен ұсталды

Алматыда танымал Q-рор тобының мүшелері есірткі заттарын жасап, сатты деген күдікпен ұсталды. Полицейлер 21-30 жас аралығындағы 10 адамды ұстаған. Топты басқарған – 1994 жылы туған...

«Болашақ» бағдарламасына құжат қабылдау 4 мамырдан басталады

«Болашақ» бағдарламасы бойынша конкурсқа құжаттарды қабылдау 4 мамыр күні басталып, 28 қазанға дейін жалғасады. Білім және ғылым министрінің орынбасары Мирас Дәуленовтың мәліметінше, стипендиялар үш...

Ескендір Хасанғалиев пен жұбайы жансақтау бөлімінде жатыр

Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері, әнші Ескендір Хасанғалиев пен жұбайы Дарико Хасанғалиева коронавирус жұқтырып, жансақтау бөлімінде жатыр. Бұл туралы Sputnik.kz хабарлады. Жайсыз хабар туралы өнер иесінің...

Nur Otan: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі комиссия жұмысы тиімсіз

Халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету үшін айтарлықтай қаражат бөлінгеніне қарамастан, жекелеген елдімекендерде адамдар әлі күнге дейін суды тасып ішуге мәжбүр. «Nur Otan» партиясындағы...

Жаңадан құрылған Сауран ауданының әкімі тағайындалды

Ғани Рысбеков жаңадан құрылған Түркістан облысы Сауран ауданының әкімі болып тағайындалды. Түркістан облысының әкімі Өмірзақ Шөкеев Сауран ауданының активіне жаңа әкімді таныстырды. «Өздеріңізге белгілі, 2018 жылы...

Анастасия Решетникова: «Москва қазақша» жобасы біздің өмірімізді өзгертті

Әлеуметтік желілерде Мәс­кеу көшелерінің бі­рін­­де жүріп, орыс жазушы­ла­ры­ның өмірін қазақ тілінде си­паттаған мәскеулік екі қыз­дың видеосы көпшілікті таң­ғалдырған болатын. Осыдан кейін «қазақша акценті бар...

Президенттің Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзі

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзі Ақорданың ресми сайтында жарияланды. Құрметті кеңеске қатысушылар! Биыл – Егемен ел болғанымызға 30...

«Ахыс­ка» – ағайынға алтын көпір

Қазақстан және онда тұратын барлық этностың тыныс-тіршілігі әлемдік қауымдастықтың көз алдында. Қай елде болмасын, өмір сүріп жатқан әрбір этнос өкілдерінің рухани және мәдени өмірінде...

Ынтымақты елдің баласы бақытты

Биыл ел Тәуелсіздігінің 30 жылдығын тойлап жатырмыз. Қазақстанды мекендеген ұлттар мен ұлыстардың береке-бірлігі, татулығының арқасында шаңырағымыз шай­қалмай, отыз жыл бойы елімізде ұшан-теңіз игі істер...

Ұлағат

Елімізге белгілі қоғам қайраткері, ғалым, эколог деңгейіне кө­теріл­ген Мұсағали Дуамбековтің қалыптасу жолындағы өмір­дерегіне тоқ­талсақ. Жамбыл облысының Қаратау қаласында дүниеге келген Мұсекең жас­тайынан алғыр, зерек...

Жамбыл және Сапарғали Бегалин

Жәкеңнің өскен ортасы, ата-ба­ба­сы­нан келе жатқан дәстүрі, өзінің өмір жолы нақты деректер мен естеліктер ар­қы­лы қызықты суреттеледі. Кітап шы­найы­лығымен да тартымды», – деп анық-қа­нық...

Шамалған тұрғындарының шағымы бар…

Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауы­лын­дағы 1976 жылы салынған 4 қабатты үйдің әбден тозығы жеткен. Жауын-шашын күндері төбесінен су сорғалап, үйдің электр жүйесі істен...

«Бұл айда төрт түрлі қасиетті көбейтіңдер…»

Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алла­ның салауаты мен сәлемі болсын) мұсылман үмбетін қасиетті Рамазан айында ораза ұстауға шақырып, бере­келі айда жасалған әрбір ізгі амалдың сауабы...

Атырау облысында 55 мың адам жұмыстан босайды – Қ.Тоқаев

Алдағы үш жылда Атырау облысында 55 мың адам жұмыстан босайды. Бұл туралы Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Қазіргі...

Дерт пе, әлде не?

Адамзат тарихында жыныс ауыстыру операциясы алғаш рет 1926 жылы Берлин қаласындағы Жыныстық зерттеулер институтында жасалды. ХХ ға­сыр­дың басында өзінің жынысына көңілі толмайтындарға шизофрения диагнозы...

Тағдырым, саған не істейін?

Ерте көктемде тулап ағатын келте өзендер болады. Қара жер­дің бетіне тебіндеп көк шыға бастағанда, тебіреніп тасыған өзен­нің асау толқындары жеткен жері­нің бәрін де суға...

Телеарна рейтингі талғам таразысы ма?

Коронавирус пандемиясына байланысты жария­лан­ған карантин шектеулері телеаудитория ау­қымын ұлғайтты. Бұл құбылыс әлем елдерімен қатар Қа­зақстанда да байқалып отыр. Карантин шектеулері жұртшылықты үйде отыруға, ірі...

Нұрымбет САҚТАҒАНОВ: Абай Семей мен Жидебай арасында жүріп-ақ «Абай» болған

Семей – еліміздегі тарихи маңызы ерекше қаланың бірі. Өткен ғасырдың басында Алаш көсемдері осы шаһарда бас қосып, келелі кеңестер өткізгендіктен сол кезде зиялылар шо­ғырының...

Алматыда көлік кеңесі құрылады

Алматы әкімі Бақытжан Сағынтаев жол қауіпсіздігі мәселелері бойынша жұмыс кеңесін өткізді. Сарапшылар қауымдастығы және белсенді қалалық қауымдастық өкілдерінің қатысуымен өткен кездесуде жол-көлік инфрақұрылымын жаңарту, бірыңғай...

Ине ұшындағы иммунитет

Былтыр қарашада Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы пандемия әлем халқының шамамен 70 пайызы вирусқа қарсы вакцина алған кезде аяқталуы мүмкін екенін мәлімдеген болатын. Елімізде вирусқа...

Түркістанның құрылғанына 3000 жыл толды

Түркістанның құрылғанына 3000 жыл толды дегеніміз – мақтаныш үшін айтыла салған сөз емес, тарихи шындық! Осы жылдың 20-22 наурызында Түркістан қаласында өткен ме­диа фо­рум­да тарих...

Президент еліміздің батыс өңірін сенімді электр желісімен қамтуды тапсырды

Еліміздің батыс өңірі сенімді электр желісімен қамтылуы тиіс. Бұл туралы бүгін Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Бесінші –...

Мемлекет басшысы көлік қозғалысын басқару мәселесіне тоқталды

Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің өңірлерінде көлік қозғалысын басқарудың бірыңғай орталықтары құру туралы тапсырма берді. «Қалалар ішіндегі автомобиль ағындарын...

 Мархабат Байғұт: қоғамдық кеңестер мол жауапкершілік жүктейді

 «Nur Otan» партиясы орталық аппаратының кестесіне сәйкес, партияның Түркістан облыстық филиалы Саяси кеңесі бюросының мәжілісі өтті. Жиында партияның алдағы жоспарын межелеп, аумақтық филиалдарындағы сайланбалы...

Қазақстандық QazVac вакцинасының алғашқы партиясы жөнелтілді

ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Ералы Тоғжанов Биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты базасында өндірілген QazVac (QazCovid-in) қазақстандық вакцинасының бірінші партиясын жөнелтуге қатысты. «Қазақстандық вакцинаның жасалуы біздің еліміздің...

Pfizer компаниясы өз вакцинасының жалған нұсқалары қолданылғанын анықтады

Pfizer компаниясы өз өнімінің жалған нұсқалары Мексика мен Польшада қолданылғанын анықтады, деп хабарлайды The Wall Street Journal. Екі елдің билігі дәрі-дәрмектің қаптамаларын тәркілеген, ал компания...

Жанжалға байланысты орнынан кеткен Өскеменнің экс-әкімі жаңа қызметке тағайындалды

Үш жыл бұрын болған шулы оқиғаға байланысты лауазымынан айырылған Өскеменнің бұрынғы әкімі Қуат Тұмабаев Қазақстанның сауда және интеграция министрлігінде жаңа лауазымға ие болды, деп...

«Роза Рымбаева да ауырып тұрыпты». Әнші Майра Мұхамедқызы вакцинаның әсерін ауыр өткергені туралы айтты

Опера әншісі, Шымкент қалалық Опера және балет театрының директоры Майра Мұхамедқызы вакцина ектіргеннен кейінгі хал-ахуалы жайлы Instagram-дағы парақшасында жазды.  Әншінің айтуынша, 3 күнге дейін...

Бас прокуратура өлім жазасына қатысты заң жобасын әзірледі

Бас прокуратура елімізде өлім жазасын алып тастауды қарастыратын заң жобасын әзірледі. Бұл туралы Бас Прокурордың бірінші орынбасары Берік Асылов мәлімдеді. "Бас прокуратура өлім жазасы бойынша...

Аудандық мәдениет үйінің құрылысы партияның бақылауында болады

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек өткен жылдың желтоқсан айында Көкшетауға келген ресми сапары барысында өткізген қоғамдық қабылдауында Аршалы ауданында мәдениет үйін...

Ақын Жәркен Бөдешұлы өмірден өтті

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, ақын Жәркен Бөдешұлы 76 жасында өмірден өтті. Ақпаратты Қазақстан Жазушылар одағы растады, деп хабарлайды malim.kz. Жәркен Бөдешұлы 1944 жылы 15 мамырда ҚХР-дың Тарбағатай...

Алматы облысында жантүршігерлік апаттан екі адам қаза тапты

Алматы-Нұр-Сұлтан тас жолында үш көлік соқтығысып, екі адам қаза тапты, деп хабарлайды zakon.kz. Алматы облысының полиция департаменті 2021 жылғы 21 сәуір күні сағат 18:20-да Алматы-Нұр-Cұлтан тас...

Қарағанды облысында 24 сотталушының ата-анасы алғыс хат алды

Қарағанды облысында 24 сотталушының ата-анасы алғыс хат алды, деп хабарлайды Polisia.kz. "Алғаш рет сотталғандардың жақсы тәртібін, өзін-өзі жақсы ұстауын ынталандыру, сондай-ақ "кері байланыс" қағидаты бойынша...

Пәкістандағы терракт: Содырлар қытай елшісін жарып жібермек болған

Пәкістанның Кветта қаласындағы Серена қонақ үйінде терракт болды. Конақ үйдің көлік тұрағында бомба жарылып, кем дегенде төрт адам қаза тапты, 11 адам жарақат алды,-деп...

Өткен тәулікте 2 893 адам індет жұқтырған

Елімізде өткен тәулікте 2893 адамнан коронавирус анықталып, ПТР арқылы расталды. Бұл туралы coronavirus2020 сайтында ресми хабарланды. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 574, Алматы қаласы - 695, Шымкент қаласы...

Марста алғаш рет оттегі алынды

Марс атмосферасынан алғаш рет оттегі алынды. Бұл Қызыл планетаға жіберілген Moxie қондырғысы арқылы орындалды, - деп хабарлайды 24.kz Life.ru-ға сілтеме жасай отырып. “Бұл технологияны таныстыру,...

Тәуелсіздік шежіресі: 22 сәуір күні қандай елеулі оқиғалар болды?

1994 жылы Украинаның Қазақстандағы Елшілігі ашылды. 1997 жылы әкімшілік-аумақтық құрылымды оңтайландыру мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Талдықорған және Торғай облыстары таратылды. 2008 жылы Мемлекет басшысы ҰҚШҰ...

30-жылдардағы ашаршылық зерттеледі

Қазақстан халқы Ассамблеясының облыстық ғылыми-сараптамалық тобы ұйымдастырған экспедиция барысында зерттеушілер тарихи маңызға ие орындарды аралап қайтты деп хабарлайды pavlodarnews.kz. Экспедиция мақсаты – 1930-жылдары болған ашаршылық...

Алматыда тауға шығуға тыйым салынады

Қар көшкінінің жүру қаупіне байланысты тау бөктерлеріне шығуға тыйым салынады. Алматыда ауа райына байланысты ескерту жарияланды деп хабарлайды ҚазАқпарат. Төтенше жағдайлар департаменті таратқан мәліметтерге қарағанда,...

Елімізде алдағы үш күнде күн жылынады

«Алдағы күндері антициклонның әсері еліміздің басым бөлігінде сақталады, сондықтан ауа райы негізінен жауын-шашынсыз болады деп күтілуде. Сонымен қатар, биіктік жотасы республика аумағы арқылы батыстан...

Үндістанда жаңа мутация пайда болды

Коронавирустың жаңа мутациясы Үндістанның Батыс Бенгалия штатында анықталды деп мәлімдеді Геномика және интеграциялық биология институтының қызметкері Винод Скария. Батыс Бенгалияда коронавируспен ауырғандар саны артқан: соңғы...

Елбасы Ахметжан Есімовті жаңа қызметке тағайындады

Елбасының шешімімен Ахметжан Смағұлұлы Есімов Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының штаттан тыс көмекшісі болып тағайындалды. Бұл туралы Elbasy.kz сайтында хабарланды. Айта кетейік, Ахметжан Смағұлұлы...

Вакцина ектірмегендер жауапкершілікке тартыла ма? – Министрлік жауап берді

Денсаулық сақтау министрлігі мәжбүрлі түрде вакцина алу және одан бас тартқандарға айыппұл салынатыны, жауапкершілікке тартылатыны туралы ақпаратты жоққа шығарды. Бұл туралы inform.kz хабарлады. "Бізде мәжбүрлі...

Мәжіліс депутаты жол салуға көбірек ақша жұмсауды ұсынды

Жол салған кезде сапаға баса назар аудару қажет. Депутат Шәміл Осин 21 сәуірде Парламент Мәжілісінің пленарлық отырысында вице-премьер Роман Склярға ұсыныс тастады, - деп...

Жазушы Дулат Исабеков: Кеңес өкіметінің қайта орнағанын аңсай бастадым

Бұл туралы пікір жазушы Stan.kz сайтына берген сұхбатында айтты. Журналистің «90-ншы жылдардан бергі өзгерістерге көңіліңіз тола ма? Теледидардан көрсетіп жатқан жетістіктер ауыз толтырарлықтай ма?» деген сұрағына: «Шынымды айтсам,...

Марат Әзілханов екі бірдей лауазымды қызметке тағайындалды

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасарын тағайындады. Мемлекет басшысының өкімімен Марат Әзілханов Қазақстан халқы ассамблеясы төрағасының орынбасары, Қазақстан Республикасы президенті әкімшілігінің Қазақстан халқы...

АҚШ санкциялары Қазақстанға әсер ете ме?

АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Уильям Мозер Ресейге қарсы санкциялардың Қазақстанға тигізер әсері жайлы айтты. Бұл туралы Tengrinews.kz жеткізді. – Бұл санкциялар Ресейдің әрекетін өзгерту үшін қабылданғанын...

Түркістанда банк қызметкері тұрғындар атынан несие алған

Түркістан облысында полицейлер тұрғынның атынан артығымен несие рәсімдеп, ақша жымқырып, алаяқтық жасаған банк қызметкерін анықтады. Бұл туралы Polisia.kz мәлімдеп отыр. Түлкібас АПБ-не жергілікті тұрғын арызданған....

Студенттер Жапония билігіне шағымданды

Оңтүстік Кореяда студенттер Жапония билігіне қарсы шеруге шықты. Себебі жуырда жапон билігі «Фукусима-1» атом электр станциясының суын мұхитқа төгу туралы шешім шығарған болатын. Наразылық акциясы...

АҚШ елшісі: Қазақстан біздің вакциналарды сатып алса деймін

Енді АҚШ-тың коронавирусқа қарсы вакциналары елімізге жеткізіледі. Бұл туралы АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Уильям Мозер 21 сәуірде өткен брифингте мәлімдеді, - деп хабарлайды regnum. Елші АҚШ-тың...

Қызылордада халыққа жалған ақпарат берілгендіктен 500 адам мемлекеттік орган ғимаратына жиналды (видео)

Қызылорда қалалық Жұмыспен қамту орталығында тұрғындардың жаппай жиналуы бойынша әлеуметтік желіде жарияланған бейнежазбаға байланысты тиісті сала басшылары түсініктеме берді. Жұмыспен қамту орталығында адамдардың көптеп жиналуына...

Шымкентте дәрігерлер өкпесі 80 пайыз істен шыққан науқасты аман алып қалды

Шымкенттік дәрігерлер өкпесі істен шыққан 52 жастағы азаматты аман алып қалды. Бұл туралы қалалық денсаулық сақтау басқармасы мәлімдеді. Исагил Тасимті 4 сәуір күні өте ауыр...

Экс-министр Елжан Біртанов: Эпидемиямен қалай күресу керегін білемін

Денсаулық сақтау экс-министрі Елжан Біртанов сотта өзін босатуды сұрады, деп жазды informburo.kz порталы. "Аса ірі көлемде бюджет қаржысын жымқырды" деп айыпталған бұрынғы Денсаулық сақтау минстрі...

Каспий жағалауында 20 түйенің өлексесі табылды

Ақтауда Каспий теңізі жағалауынан 20 түйенің өлексесі табылды, деп хабарлайды Маңғыстау облысы әкімінің баспасөз қызметі. Каспий теңізінің жағалауынан (Түпқараған ауданына қарасты «Көсе» деген жер...

Израильде маскасыз жүруге рұқсат берілді

Израиль билігі 18 сәуірден бастап далада медициналық маска киюді міндеттеуді тоқтатты, деп жазады The Times of Israel. Жарлыққа елдің денсаулық сақтау министрлігінің басшысы Хези Леви...

Нәсілдер қақтығысы: АҚШ-та митинг басталды

Огайо штатындағы Колумбус қаласында полицей 16 жастағы Макайя Брайант есімді  қара нәсілді қызды атып өлтірді. Осыған байланысты наразылық білдірушілер полиция ғимаратына жинала бастады. Бұл туралы...

Ақпанда жоғалған Атырау облысы тұрғынының денесі контейнерден табылды

Атырау облысында ақпан айының басында хабар-ошарсыз кеткен 29 жастағы Наурыз Әйтекешов өлі күйде табылды, деп хабарлайды azh.kz. Ол қала маңындағы Талғайран ауылының тұрғыны болған. Атырау...

Ағылшын футбол клубтары Суперлигадан шығатынын мәлімдеді

"Манчестер Юнайтед", "Ливерпуль", "Арсенал" және "Тоттенхэм Хотспур" ағылшын футбол клубтары еуропалық Суперлига жобасынан шығатыны туралы ресми түрде мәлімдеді. Бұл туралы футбол клубтарының ресми парақшасында...

400 жаңа мектеп салынады: Білім мен ғылымды дамыту жөніндегі қоғамдық кеңестің алғашқы отырысы өтті

Келесі жылдың соңына дейін 400 жаңа мектеп салынады. Бұл туралы «Nur Otan» партиясының Білім мен ғылымды дамыту жөніндегі республикалық қоғамдық кеңесінің алғашқы ұйымдастыру отырысында...

Айсұлтан Сейітов алғаш рет толықметражды фильм түсірді

Әлемге танымал жұлдыздар - реперлер мен орындаушылардың бейнебаянын  түсіріп жүрген қазақстандық жас режиссер Айсұлтан Сейітов «ҚАШ» атты толықметражды фильмінің түсірілімін аяқтады, - деп хабарлайды...

АҚШ-Қазақстан арасында визасыз режим орнатыла ма?

Америка Құрама Штаттары Қазақстанға визасыз режим беруге әлі дайын емес. Бұл туралы Қазақстандағы АҚШ елшісі Уильям Мозер айтты, деп хабарлайды ҚазАқпарат. «Менің ойымша, біздің ел...

Қоғамдық кеңестер сайлауалды уәделерді қадағалайды

Жақында «Nur Otan» партиясының Шымкент қалалық филиалында алдағы бес жылда қаламыздың болашағы жарқын, экономикалық және саяси жаңғыру, қоғамды елдік мақсатқа ұйыстыру, мықты және келбетті...

9 мамырда мерекелік отшашу ұйымдастырылады

Ташкентте 9 мамыр күні сағат 21: 00-де Еске алу және құрмет тұту күніне арналған мерекелік отшашу болады. Бұл туралы президенттің Жарлығына сілтеме жасап УзА...

Енді нысандар құрылысының сапасын «Халықтық бақылау» қадағалайды

Алматы тұрғындары енді мегаполистегі нысандар құрылысының барысын өздері бақылай алады. Құрылыс процесіне жедел қоғамдық мониторинг жүргізу үшін және қандай да бір бұзушылықтар анықталған жағдайда «Халық бақылаушылары» дереу партиялық бақылау комиссиясына хабарлайды. Жоба «Nur Otan»...

Голливуд жұлдыздары Байденге өтініш жасады

Голливудтың ондаған жұлдызы және басқа да әлемге әйгілі адамдар АҚШ президенті Джо Байденге ашық хат жазып, Бразилия көшбасшысы Жаир Болсонарумен экологиялық келісімдерге қол қоюды...

СҚО-дағы су қоймаларында су деңгейі көтерілді

Солтүстік Қазақстан облысында Есіл өзенінің суы молайып, Долматово елдімекенінің маңында бір тәулікте 113 см дейін көтерілді. «Қазгидромет» РМК СҚО филиалының мәліметінше, Сергеев су қоймасында су...

Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары тағайындалды

Мемлекет басшысының өкімімен Марат Алмасұлы Әзілханов Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Қазақстан халқы Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі лауазымына тағайындалды, деп хабарлайды...

Депутат техникалық қызметкерлердің жалақысын көтеруді ұсынды

Мәжіліс депутаты Мақсат Раманқұлов техникалық қызметкерлердің жалақысын көтеру мәселесін көтерді. Осы орайда ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Ералы Тоғжановтың атына депутаттық сауал жолдады. «Мемлекет әлеуметтік салаға жіті...

Жамбыл облысында басқарма басшысы тергеуге алынды

Пандемиядан пайда көрді деген күдікпен Жамбыл облысы денсаулық сақтау басқармасының басшысы тергеліп жатыр. Әсет Қалиевке қатысты жемқорлыққа қарсы іс-қимыл департаменті қылмыстық іс қозғаған. Бұл...

Маңғыстауда теңіз жағасына шығып қалған итбалықтың баласы құтқарылды

Ақтау қаласындағы Каспий итбалығын зерттеу және оңалту орталығының мәліметінше, кішкентай итбалық орталықта екі аптадай болған. Орталыққа түскен кезде әлсіз, салмағы 4,4 келі ғана болса,...

Мемлекет басшысы Бас прокурор Ғизат Нұрдәулетовті қабылдады

Қасым-Жомарт Тоқаев Бас прокурор Ғизат Нұрдәулетовті қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Мемлекет басшысына еліміздегі заңдылық пен құқық қорғау саласының ахуалы, прокуратура органдарының бірінші жартыжылдықта атқарған...

«Талап етеміз!». Атырау облысында тағы да жер дауы туды

Атырау облысында тағы бір жер дауы туды, Тасқала ауылының 100-ден аса тұрғыны "ЭлитСтрой" ЖШС жеке компаниясының карьер жұмыстарын жүргізуіне қарсы болып, митингіге шықты, -...

Алматыда 380 орындық инфекциялық орталықтың құрылысы басталды

Қала әкімі Бақытжан Сағынтаев жұмыс сапары барысында жаңа медициналық орталықтың құрылысында болды, сондай-ақ велосипед мектебі мен «Ақбұлақ» ықшамауданындағы жаяу жүргіншілер аймағының жобаларымен танысты. Алматы әкімі...

Сарыағашта пайдаланылмай жатқан 766 гектар жер мемлекетке қайтарылды

Сарыағаш ауданында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді пайдаланбай жатқан тұлғаларды анықтау мақсатында мониторинг жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде 765,98 га ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер пайдаланбай жатқандығы белгілі...

Мектепке қабылдау жүріп жатыр: Министрлік өтініштерді электронды форматта қалай тіркеу керектігін ескертті

Білім және ғылым министрлігінің мәліметіне сүйенсек, алты жасар және биыл 6 жасқа толатын балалардың құжаттарын бірінші сыныпқа қабылдау науқаны жалғасып жатыр. 20 күннің ішінде...

Жоңғар Алатауы ұлттық паркінде сібір тау ешкісі фототұзаққа түсіп қалған

Бұл туралы ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің баспасөз хатшысы Самал Ибраева Facebook-тегі парақшасында жариялады. «Достар, біздің ел ерекше жануарларға бай. Солардың бірі...

Марафоншы Заңғар Әлкенов Рекордтар кітабына енді

Марафоншы, ҚР Қарулы Күштерінің әскери қызметшісі Заңғар Әлкенов Қазақстанның Рекордтар кітабына енді. З.Әлкенов 2020 жылдың қыркүйек айында 1,5 тәулік бойы тоқтамастан жүгіріп, 200 шақырымды құрайтын...

Петропавлда эвакуатормен вагон ұрлаған студенттер ұсталды

Петропавлда ұрылар тұрмыстық вагонды эвакуаторға салып әкетіп, бөлшектеп сатып жіберген. Солтүстік Қазақстан облысы Полиция департаментінің мәліметінше, 17 сәуір күні кешке Петропавл тұрғыны полицияға арызданып,...

21 сәуір: тарихтан орын алған маңызды оқиғалар

1925 жылы 21 сәуірде «Қазақ әйелі» және «Теңдік» газеттері негізінде «Қазақстан әйелдері» қоғамдық-саяси журналы шыға бастады. Бастапқыда «Әйел теңдігі», «Сталин жолы» деп аталды. 1955...

Боао азиялық форумы: Елбасы бейнеүндеу жасады

Боао азиялық форумының пленарлық сессиясында Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бейнеүндеуі көрсетілді. ҚР СІМ баспасөз қызметінің мәліметінше, биылғы конференцияның негізгі тақырыбы –...

Жол ақысын төлегісі келмеген жолаушы такси жүргізушінің тамағын пышақпен осып жіберген (видео)

Барнаулда жол ақысын төлегісі келмеген жолаушы такси жүргізушінің тамағын пышақпен осып жіберген, деп хабарлайды Life.ru. Барнаул қаласында такси жүргізуші болып жұмыс істейтін 39 жастағы Михаил...

Асабалықпен айналысқан легионер ойыншы қазақстандық жанкүйерлерді таңғалдырды

Футболдан Қазақстан чемпионатының алтыншы турында «Тұран» командасының шабуылшысы Стенли Нкоби «Каспий» клубына қарсы ойында екі гол соғып, көпшіліктің ыстық ықыласына бөленді. Қазақстанға Нигериядан келген Стенли...

Мемлекет басшысы Аида Балаеваны қабылдады

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ақпарат және қоғамдық даму министрі Аида Балаеваны қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Мемлекет басшысына министрліктің ақпараттық саясат пен азаматтық қоғамды дамыту...

Карантин: ШҚО аумағына кіріп-шығуға шектеу қойылды

Шығыс Қазақстан облысы Бас мемлекеттік санитарлық дәрігерінің жаңа қаулысы жарияланды. Құжатқа сәйкес, өңір бойынша карантин 3 мамырға дейін ұзартылды. Шектеу шараларының мерзімі облыс аумағында COVID-19...

Бауыржан Байбек жылу электр орталықтарының экологияға әсері туралы айтты

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек Тәңірберген Бердіоңғаровқа сұхбат берді. Бұл сұхбатта партия жұмысының жай-жапсары, сонымен қатар Болашақ степендиясы, жер мәселелерімен қатар...

Әуе компаниясы жолаушыларға 20 тілде шығатын 1000-нан астам электронды газет-журнал ұсынады

Air Astana әуе компаниясы MyPress электронды басылым қызметін іске қосты. Жаңа қызмет әлемнің 20 тілінде шығатын 1000-нан астам БАҚ-ты назарға ұсынады. Air Astana-ның Жобалар...

Балалар МӘМС аясында қандай медициналық көмек ала алады? – ТОП-10 сұраққа жауап

- Балаларға міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жарнасын төлеу қажет пе? - 18 жасқа дейінгі балаларға мемлекет МӘМС үшін аударымдар жасайды. Сондықтан медициналық сақтандыру пакетіндегі медициналық...

Ажалы алтыншы рет президенттікке сайланған күні келді

Чад Республикасының президенті Идрис Деби Итно 68 жасында өмірден озды. Бұл туралы Agence France-Presse хабарлады. Президенттікке алтыншы рет қайта сайланған Итноның қазасына 1970-2000 жылдар аралығындағы...

Сайлауалды бағдарламамыз өңірді кешенді дамытуға бағытталған – Марат Сырлыбаев

Жуырда өткен «Nur Otan» партиясы Ақмола облыстық филиалының Саяси Кеңес Бюросының  кезекті отырысында Сайлауалды бағдарламаның орындалуын бақылауға алатын 12 қоғамдық кеңестің құрамы мен төрағалары...

Сайрамдық кәсіпкер тойханасын спорт мектебіне айналдырды

Түркістан облысында карантин кезінде бұрын тойхана бизнесімен айналасатын кәсіпкерлер арасында істерін жаңа бағытқа бұрғандар артты.  Сайрам ауданындағы жергілікті кәсіпкері Өмірхан Оразымбетов үшін де бизнестегі...

СҚО-да 246 бастауыш партия ұйымында есеп беру жиналысы басталды

Бір апта ішінде нұротандықтар партия ұйымдарының 2019-2020 жылдары атқарған жұмысы туралы мәселелерді талқылайды, БПҰ төрағалары мен төрағаларының орынбасарларын, сондай-ақ партияның аумақтық филиалдарының конференциясына делегаттарды...

Биыл докторантурада оқуға қатысты қандай өзгерістер енгізілгені белгілі болды

Докторантураға түсу емтихандары биыл алғаш рет электрондық форматта өтеді. Үміткерлер докторантурада оқуға дайындығын тексеру үшін тест, білім беру бағдарламасының бейіні бойынша емтихан тапсырып, компьютерде...

1 шілдеден бастап халықты құжаттандыруда қандай өзгерістер болатыны белгілі болды

Келесі аптадан бастап ел азаматтары электронды төлқұжаттарын нотариаттық құжаттарын тіркеуде пайдалана алады. Сондай-ақ, нотариальды құжаттар электронды форматқа ауыстырылады, бұл азаматтарға есік қағып жүрмеуге, пошталық...

Шыңғыс Айтматовтың жұбайы дүние салды

Шыңғыс Айтматовтың зайыбы – Мария Айтматова өмірден озды, – деп хабарлайды Кабар агенттігі. «Ұлы жазушы Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматовтың зайыбы Мария Урматқызы Айтматованың өмірден озуын...

Қазақстанда тағы бір мереке пайда болуы мүмкін

Ауыл шаруашылығы министрлігі малшылар күнін бекіту арқылы сала жұмыскерлерінің беделін арттыруды, оларды көтермелеуді көздеп отыр Sputnik.кz сайтының жазуынша, Қазақстанда Малшылар күні пайда болуы мүмкін. Ауыл...

Жамаубаев биыл коронавируспен күреске бюджеттен 265 миллиард теңге бөлінетінін айтты

Қаржы министрі Ерұлан Жамаубаев 2021 жылғы республикалық бюджет шығындары туралы баяндамасында Қазақстанда коронавируспен күрес шараларына 265 миллиард теңге жұмсау жоспарланып отырғанын айтты. Қаржы министрінің айтуынша,...