قاھارلى جىلدارداعى قوجابەرگەن جىراۋ

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى اق پاراقتان باستاۋ الماعانى بارىمىزگە بەلگىلى. «ءبىزدىڭ زامانىمىز – وتكەن زاماننىڭ بالاسى، كەلەر زاماننىڭ اتاسى»،–دەپ احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقانداي، كەشەگىمىز ەرلىككە تولى. تاريحىن ۇلىقتاماعان، بارىن باعالاماعان جۇرتتىڭ باعى جانىپ، جوعى تۇگەندەلمەيدى. قازاق ءوز تاريحىندا ۇلت رەتىندە تالاي مارتە جويىلىپ كەتە جازداپ، تاعدىردىڭ تالاي اششى زارى مەن تاۋقىمەتىن تارتتى.

تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى ارالىقتا حالقى­مىز­دىڭ سان عاسىرلىق اۋمالى-توكپەلى تاعدىرى، ارمانى مەن اڭسارى، ارپالىسقا تولى كۇرەسى جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – ۇمىتۋعا بولمايتىن ءتول تاريحىمىزدىڭ قاستەرلى بەتتەرى، قاسىرەتتى تاعدىرى.

تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى تورتكۇل دۇنيە تانىپ، تاريحىمىزدى تۇگەندەپ جاتقان كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن بەرەكە-بىرلىگىن الىمساقتان ويلاعان ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى مەن قادىر-قاسيەتكە تولى ءومىر جولدارىن بۇگىنگى جاس بۋىننىڭ ءبىلىپ ءوسۋى پارىز.

بۇل ورايدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنىپ، قىرۋار جۇمىستار اتقارىلعان،ءالى دە بولسا تاعىلىمى مول جارقىن ىستەرى كۇتىپ تۇرعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

عاسىرلار بويى حالقىمىز ارمان ەتكەن ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى تىگىلگەلى ەلىمىز ۇلان-بايتاق جەردىڭ تولىققاندى يەسى اتانىپ، ەجەلدەن قالعان ۇلى ىستەردىڭ، ۇلاعاتتى داستۇرلەردىڭ، ىرگەلى مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇراگەرى بولىپ وتىرعان شاقتا تاريح قويناۋىندا اتى بەيمالىم بولىپ قالىپ بارا جاتقان تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ايگىلەنىپ،تاريحتا الار ورنى زەرتتەلىپ، زەردەلەنۋدە.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولدارىنا تولىعىراق توقتالىپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك جىراۋلىعىمەن عانا اتى اتالىپ كەلگەن بابامىزدىڭ باسقا دا قىرلارىن اشىپ ايتۋدى، «قوجابەرگەن كىم، ونىڭ وتان تاريحىنداعى ورنى قانداي؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋدى ماقسات ەتتىك. قوجابەرگەن – باتىر، ءباھادۇر، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، داۋىلپاز جىراۋ، زامانا ءدۇلد ۇلى. قاسيەتتى بابامىز قازاققا عانا قورعان بوپ، قالماققا قارسى شاپقان كوپ باتىردىڭ ءبىرى ەمەس، ءادىل بيلىگىمەن، حاس باتىرلىعىمەن التى الاشتىڭ ايبىنى بولعان ءىرى تاريحي تۇلعا. قوجابەرگەننىڭ جىرلارىنان وعان قىمبات نارسە جۇرت قامى، جۇرت ءىسى ەكەنىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپايدى. «تۋ ۇستايتىن بولماسام، ۇرانداپ جاۋعا تيمەيىن، مايداندا جاۋدى جەڭبەسەم، قىزىق داۋرەن سۇرمەيىن»، –دەۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن باتىرلىق سيپاتىن كورسەتەدى. ءجۇز جاساعان بابامىز ءومىر سۇرگەن XVIII عاسىردىڭ باسىنان قازاق جەرىنە جان-جاعىنان كوز الارتىپ، قىسپاققا العان قيىن كەزەڭ باستالدى. «قوس بۇيىردەن ەكىگە بولىنگەن جوڭعار قالماق رەسەيدىڭ، ودان قالدى قىتايدىڭ ايداۋىمەن قازاق دالاسىنا 1607-1750 جىلدار اراسىندا ۇزدىكسىز ويران سالدى»،-دەپ جازادى بەلگىلى عالىم،ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىع، مارقۇم ماناش قوزىباەۆ «تاريح زەردەسى» اتتى ەڭبەگىندە. قوجابەرگەن جىراۋ تاپ وسى كەزەڭدى:

تورعاۋىت، جوڭعار، ويرات ءبارى قالماق،

ورىستار مەن قىتايلار قويعان جالداپ،–دەپ «ەلىم-اي» جىرىنا قوسسا، تاعى ءبىر جەرىندە:

جولىعىپ كوپ مىلتىقتى دۇلەي كۇشكە،

اينالدى جاقسى تۇرمىس كورگەن تۇسكە.

رەسەي، قىتاي، قالماق اقىلداسىپ،

الماقشى قازاق جەرىن ءبولىپ ۇشكە، – دەيدى.

ول: «شابۋىلى جاۋ قالماقتىڭ كۇشتى ەكەن»، كەتپەڭدەر جاۋدان قورقىپ تاراپ ءبارىڭ»، – دەپ جۇرتتى بىرلىككە شاقىرسا، «كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر، جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن»، – دەپ نامىسقا شاقىرا بىلگەن.

داۋىلپاز قوجابەرگەن – ءدۇلدۇل تاريحشى. ونى تاريحشى دەۋگە نەگىز دە جوق ەمەس. ول تەك «ەلىم-اي» داستانىندا عانا بۇكىل ءداۋىردى سۋرەتتەيدى. جوڭعار يمپەرياسىنىڭ داۋىرلەپ كۇشەيۋ سەبەپتەرىن اشادى. «كورشى ەكى ەل كومەك بەرمەي تۇپكە جەتتى، قالماققا مىلتىق ساتىپ، كۇشتى ەتتى»، – دەيدى.

سىرتتان كەلگەن جاۋدىڭ ورىستار مەن قىتايلارعا ارقا سۇيەگەنىن بايانداي وتىرىپ، بۇل ەكى كورشىنىڭ قازاق ساربازدارىنا قارسى سوعىسپاعانىن، ولار ءۇشىن بۇل ءىستى حالحيلار اتقارعانىن دا جىر جولدارىندا انىق باياندايدى.

ءاز تاۋكە قانشا دوستىق ىقىلاس تانىتقا­نى­مەن قوس يمپەريانىڭ قازاقتارعا بۇيرەگى بۇ­رىلماعاندىعىن، جوڭعارلار قورعاسىن وق بورات­قان كەزدە ولارعا قارسى نايزا ۇستاپ، ساداق اسىپ شىققاندىقتارىن ايتادى. جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» تاريحي ەپوپەيالىق داستانىندا ەلىن ەرلىككە ۇندەگەن قايسار جاننىڭ حاس باتىرعا اينالۋىنا سول تۇستاعى ساياسي احۋال، جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى جاۋ كۇشىنىڭ باسىمدىعى، قوس بۇيىردەن قىسقان ەكى الىپ يمپەريانىڭ قىساستىعى، اتا قونىستىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ جاۋ قولىندا قالۋى، ەسىل ەردىڭ نامىسىن قايراپ، سوڭىنان ەرگەن قالىڭ قولدى جەڭىسكە شاقىرۋىنا، قول باستاپ،ەلىن ازات ەتۋىنە سەبەپ بولعانىن اڭعاراسىڭ. سول كەزدەگى جاعدايدى قوجابەرگەن:

جوڭعارلار ءداۋ مىلتىقتى قولدانعان سوڭ،

كەرەيدىڭ ءبىراز جەرى قولدان كەتتى.

سان رەت ءداۋ مىلتىقتان اتىلدى دوپ،

وعان قايرات قىلارلىق بىزدە تۇك جوق.

تانىتىپ ساردارلارعا وڭ مەن سولىن،

باسقاردىم كەرەي-ۋاق، تاتار قولىن، – دەپ كۇيزەلە سۋرەتتەيدى.

قايران قازاققا ءدال قوجابەرگەندەي باعدارلاما جاساعان ەل داناسى سول كەزدە كەمدە-كەم. قوجابەرگەن بابا تەك جەڭىس باعدارلاماسىن جاساپ قويمادى، «بولدى عوي اياق استى وتانىمىز» دەپ، «ەر ەمەس جاۋدىڭ تۋىن قۇلاتپاعان» دەپ، حالىق نامىسىن جانىپ، ۇلى وتان سوعىسىن جاريالادى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا قانشا قيىندىق تۇسسە دە، قايسارلىعىنان تايىنباي، ءدىنىن، ءتىلىن، اتا سالتىن ساقتاي بىلگەندىگىن دە ءوزىنىڭ جىرىنا قوسادى، «قورقامىن قالماقتىڭ ءداۋ مىلتىعىنان، ءۇش ءجۇزدىڭ بۇزا ما دەپ ەلدىك قالپىن»،–دەپ ەلىنىڭ بىرلىگىنە دە الاڭدايتىنىن بىلدىرەدى. قازاق حالقى بابامىزدىڭ بۇل ەرلىگىن ەشقاشان ۇمىتۋعا ءتيىس ەمەس.

«قوجابەرگەن بابامىز 1688-1710 جىلدارى قازاق، نوعاي، قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان سارداربەك، ورداباسى، ورتالىق ازيا دەڭگەيىندەگى اسكەري قايراتكەر!»، – دەپ اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باعا بەرسە، ول جايلى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءوزى:

باسقارىپ ءۇش ءجۇز قولىن جيىرما ءۇش جىل،

ورنىمدى بوگەنبايعا بەردىم بيىل، – دەيدى.

قوجابەرگەن بۇل جەردە ءاز تاۋكە حانعا ءوزىن ورداباسىلىقتان بوساتىپ، ورنىنا تالاي ۇرىستاردا ەرجۇرەكتىگىمەن، باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن قانجىعالى بوگەنباي اقشا ۇلىن ۇسىنىپ، سايلاتقانىن ايتىپ وتىر.

ول جايىندا بۇقار جىراۋدىڭ دا جىرلارىندا ايتىلادى.

قوجابەرگەن عادىل ەر،

قادىرىن بىلگەن قالىڭ ەل.

بوگەنبايداي باتىرعا،

بيلىگىن بەرگەن ارداگەر.

قوجا-ەكەمە بوگەنباي

شاكىرت بولعان جان ەدى، – دەيدى.

داۋىلپاز قوجابەرگەن جىراۋ – ۇلى ۇستاز. XVIII عاسىردا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ قالعان باتىرلاردىڭ بارلىعى دەرلىك قوجابەرگەننىڭ، ونىڭ شاكىرتى بوگەنبايدىڭ، بۇقار مەن بوگەنبايدىڭ شاكىرتى ابىلاي حاننىڭ مەكتەبىنەن وتكەنى حاق. اتاقتى ابىلايدىڭ ءوزى قوجابەرگەن بابادان باتا الۋدى مارتەبە تۇتقان.

الاشقا اقىندىعىمەن اتى ايگىلى بۇقار جىراۋ قوجابەرگەننىڭ سۇيىكتى شاكىرتىنىڭ ءبىرى: «شاكىرتىم، قايدا ەكەن بۇقار جىرشى؟

ول بۇقار ءارى اقىن، ءارى سىنشى.

ەستىسە جاۋ تيگەنىن اتتان سالار،

جىرىنا ونىڭ، حالقىم، قۇلاق ءتۇرشى! –دەپ قوجابەرگەن ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە بۇقاردى حالىققا جىرىمەن دەمەۋ بەرۋگە شاقىرسا، حالقىن بۇقاردىڭ ءسوزىن تىڭداپ، ونىڭ سوڭىنان ەرۋگە ۇندەپ، شاكىرتىنىڭ دانالىعىنا سەنەدى. بۇقاردىڭ ءوزى دە قوجابەرگەندى ۇستاز ساناعان. ونى ايگىلى بۇقار جىراۋدىڭ «ۇستازىم» اتتى داستانىنداعى مىنا شۋماقتاردان انىق اڭعارۋعا بولادى:

جالاۋلى نايزا، قوبىزدى،

دومبىراسىن قولعا العان.

قامالعا شابار الدىندا،

شىعارىپ ولەڭ تولعاعان.

قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە

نامىسىن قوزعاپ ولەڭمەن،

باتىر، اقىن ۇستازىم،

قالىڭ قولعا دەم بەرگەن،–دەيدى.

ءار عاسىر، ءاربىر ءداۋىر قازاققا سىنى مەن سىناعىن قاتار جىبەرۋدەن تانبادى. «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» تۇسىندا يمپەريالاردىڭ قىسپاعىنا ءتۇسىپ، حالقىمىز وشاعى مەن وتانىنان ايىرىلىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان شاقتا جۇدەپ-جاداعان ەل توز-توزى شىعىپ، بەتى اۋعان جاققا بوسىپ كەتتى. قازاق جەرى قان ساسىپ جاتتى. بۇل جىلدار ەل ومىرىنە ۇزاق ۋاقىت جازىلمايتىن جارا سالدى.

جىراۋ بابا وسى جويقىن اپاتتى باسىنان وتكەرىپ، كوزىمەن كوردى. قيىن قىستاۋ كەزەڭدە باسىنان وتكەن قايعى-قاسىرەت، شەر-مۇڭدى كۇيشى، ءانشى ءارى اقىن بابامىز «ەلىم-اي» جىرى ارقىلى سىرتقا شىعارادى.

ايبىندى باتىر، دارىندى جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى «قوجابەرگەن جىراۋداي بۇرىن-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق جۇرتى جەرىنىڭ كولەمىن، شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ول كىسىنىڭ «ەلىم-اي» جىرى-اسكەري داستان»! – دەسە، كورنەكتى عىلىم قايراتكەرى، پروفەسسور ەرمۇحان بەكماحانوۆ: «قوجابەرگەن اقىننىڭ «ەلىم-اي» داس­تانى – تاريحي ەپوپەيالىق جىر. ءارى سول «ەلىم-اي» ەرلىك حيسساسىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى – 1723 جىلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» اتانعان ءىرى اپاتتىڭ سۋرەتىن ەل كوزىنە ەلەستەتكەن بىردەن-ءبىر تاريحي قۇجات!» – دەپ باعالاعان.

عالىم، اكادەميك ماناش قوزىباەۆ جىراۋ بابانىڭ «ەلىم-اي» داستانى حاقىندا: «قوجابەرگەن بابامىزدىڭ «ەلىم-اي» داستا­نىنىڭ ورنى ەرەكشە. ونى تەك «داستان» دەۋ از سياقتى. ونىڭ ارناسى كەڭ – جىرعا ۇلتتىڭ بولۋ-بولماۋى، وتان تاعدىرى ارقاۋ بولعان. بۇل ءبىر عاسىرلىق تاريحتى سارالاپ، ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق سالت-ساناسىن، مەملەكەت بيلەۋ جۇيەسىن باعالاپ، جۇزدەگەن مەملەكەت، اسكەري، ساياسي قايراتكەرلەرىن جەكە-جەكە دارالاپ، دۇبىرلەگەن وقيعالار بولعان جەردى ارالاپ جازىلعان ۇلى ەپوپەيالىق تۋىندى. «ەلىم-اي» شىن مانىندە ۇلتتىق سانانىڭ بيىك شىڭى، ۇلتتىڭ سەرگەلدەڭگە دۋشار بولعانداعى مۇڭى، بولاشاققا قۇلاش سىلتەپ، قايسار نامىسشىل قازاقتىڭ ۇلت بولمىسىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىسىنىڭ شانشىلا اتقان قاينار جىرى دا سىرى. «ەلىم-اي» ۇلتىمىزدىڭ يلليادا مەن وديسسەياسىنداي ەپيكالىق ومىرشەڭ تراگەدياسى» دەگەن ەكەن.

حالقىمىزدىڭ ۇلتجاندى دا قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ، كورنەكتى عىلىم قايراتكەرى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ جانە اكادەميك عالىم ماناش قوزىباەۆتىڭ داستانعا بەرگەن باعالارى «ەلىم-اي» داستانىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا الار ورنىن، وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى دەرەك ەكەندىگىن ايقىنداپ بەرىپ وتىر، ويتكەنى داستاننىڭ ءار شۋماعى جاس بۋىن وكىلدەرىن وتانشىلدىققا، ۇلتجاندىلىققا، ادىلدىككە، باۋىرمالدىققا، ادالدىققا، دوستىققا ناسيحاتتايدى.

«ەلىم-اي» ادەبي تۇرعىدان العاندا دا تەڭدەسى جوق تۋىندى. وندا تەك حالىق مۇڭى عانا ەمەس، ونىڭ سىرى، رۋحى بار. اۆتور ەگىلىپ تە، توگىلىپ تە جىرلايدى، بىردە تاريحي تەرەڭدىككە بويلاسا، بىردە بۇگىنگىگە قايعىرىپ، بولاشاقتى ويلايدى، فيلوسوفيالىق پايىمدارمەن وراعىتا تولعايدى. ەندەشە قوجابەرگەن بابامىزدى قول باستاعان باتىردان ءوتىپ، عاسىرلار قويناۋىنا مۇرا ەتىپ الىپ كەلە جاتقان «ەلىم-ايداي» اسىلىمىزدىڭ اۆتورىن – داۋىلپاز جىراۋ دەپ اتاۋ ورىندى»، – دەيدى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ.

وسىناۋ قۇندى «ەلىم-اي» تاريحي داستانى­نىڭ جانە ونىڭ اۆتورى داۋىلپاز بابا قوجا­بەر­گەننىڭ ەسىمىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن اتالماي كەلۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ولاردى ماناش قوزىباەۆ: «بىرىنشىدەن، قوجابەرگەن بابا ورىس يمپەرياسىنا اشىق قارسى شىقتى، ونىڭ «ەلىم-ايى» دا يمپەرياعا قارسى تۋىندى. داس­تاندا ول كورشى مەملەكەتتەردىڭ قالماقتارعا قارۋ ساتقانىن، جاۋدى قولداعانىن اشىق ايتتى. ەكىنشى سەبەپ، جىراۋ بابا «ەلىم-ايدا» قازاق حاندارىنىڭ تورە تۇقىمىنان سايلانۋىنا قارسىلىعىن ءبىلدىردى.

ۇشىنشىدەن، تۇرىكپەن، قوقان، حيۋا، بۇقاردىڭ قازاق ەلىنە دەگەن قاستاندىق ساياساتىن، وزبەك پەن تاجىكتىڭ جاتتىعىن اشكەرەلەدى. تورتىنشىدەن، ءاز تاۋكە حاننان كەيىنگى تۇستا قازاق حاندىعىندا ورىن العان باقتالاستىق، بەرەكەسىزدىكتىڭ بەت پەردەسىن اشادى»،-دەپ بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ نەبىر وجەت، باتىر، دانا بابالارىمىز قول جەتكىزە الماي عاسىرلار بويىنا اڭساپ كەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى پاش ەتكەن شاعىمىزدا تاريحتىڭ تارلان بوزى ماناش قوزىباەۆتىڭ قوجابەرگەن جىراۋدى «داۋىلپاز جىراۋ» دەپ اتاۋىنا ەشكىمنىڭ دە قارسىلىعى جوق. ويتكەنى شىندىقتى ايتىپ شىرىلداپ، شىڭىراۋدا قالعان قوجابەرگەن بابانىڭ ەل تاريحىنداعى الار ورنى مەن تاۋەلسىزدىكتى قان مايداندا قارسى تۇرىپ قورعاعان ەرلىگىن جانە ەل تاريحىن بايان ەتكەن «ەلىم-اي» جىرىن تۋعان حالقىنا پاش ەتىپ، ايگىلەپ، اسپەتتەپ، ءوز تۇعىرىنا قوندىرار ۋاقىت جەتتى. قوجابەرگەن بابامىزدىڭ قانى ءبىر حالقىمەن قاۋىشار ءساتى تۋدى. ەندەشە، سول تاريحي دالەلدەنگەن تۇلعانىڭ قوعامداعى ورنىن دالەلدەي وتىرىپ، بابامىزدىڭ ەسىمىنىڭ ەل ەسىندە ماڭگىلىك قالۋى ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ازاماتتىق كەلبەتىنە سىن.

بايتاق قازاق جەرى – وتانىمىز، مەملەكەتتىك ءداستۇرىمىز، سالت-سانامىز، سايىن دالانىڭ ساقشىسى، جەرىنىڭ قۇتىن، تاۋەلسىزدىگىن قورعاعان قايراتكەرلەر، دامىعان ادەبيەتىمىز، قۇلاشىن الەمگە سەرمەگەن مادەنيەتىمىز، ءتىلىمىز، ءدىنىمىز – وسىنىڭ ءبارى حالىق مۇراسى، اتا-بابامىزدان بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن مۇرا. ەندەشە، قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ «ەلىم-اي» داستانى دا عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن اسىل مۇرا. ول جايلى:

ۇرپاققا ءوزىم ولسەم اتىم قالسىن،

جىرىما بارشا جۇرتىم قۇلاق سالسىن.

«بابامنىڭ قوجابەرگەن داستانى» دەپ،

ۇمىتپاي كەيىنگى جاس ەسىنە السىن! – دەپ قوجابەرگەن جىراۋ ءوزى وسيەت ەتىپ كەتكەن.

قوجابەرگەن باتىرلاردىڭ باتىرى، قولباسشى، ءاز تاۋكەدەي دانانىڭ وڭ قولى، قيىن زامانداعى ەل قورعانى. ول ۇرگەنىش مەدرەسەسىن بىتىرگەن، ءوز زامانىنىڭ ءبىلىمدى ادامى. اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلگەن. سوندىقتان ءاز تاۋكە حان قوجابەرگەن ءباھادۇردى ەلشىلىك جۇرگىزۋ ىسىنە دە پايدالانعان. دەمەك، ول ديپلومات، زامانا ساياساتكەرى.

«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» سياقتى تاريحي كونستيتۋتسيالىق پارمەنى بار قۇجاتتاردىڭ ورنىنا تاۋكە حان تۇسىندا ۇلتىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر، ءتالىم-تاربيە زاڭى «جەتى جارعى» دۇنيەگە كەلدى.

«جەتى جارعى» – ەلدىڭ ەلدىگىن، حالىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ، ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانكەشتى كۇرەسكە ۇندەيتىن، اردى شىڭداپ، نامىستى قايرايتىن، ادالدىق پەن ادىلەتكە باستايتىن دالا كونستيتۋتسياسى ەدى» – دەپ باعا بەرىلگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ باس رەداكتورلىق ەتكەن «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» كوپ تومدىق جيناعىندا.

ونى تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك بي، ايتەكە بي، ءاز تاۋكەنىڭ باس ءبيى مايلى بي سەكىلدى ەل بيلەۋدىڭ، بيلىك ايتۋدىڭ داڭعىل جولىنان وتكەن، سايىن ساحارانىڭ سول زامانداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىن، قوعامدىق الەۋمەتتىك جاعدايىن جەتىك بىلەتىن، سۇڭعىلا، ءبىلىمدار بيلەر جازعان. سولاردىڭ قۇرامىندا ءاز تاۋكەنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ، «جەتى جارعىنى» اق بىلعارىعا جازىپ، حانعا تابىس ەتكەن قوجابەرگەن بابامىز دا بار. بۇل جايلى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «جەتى جارعى» ولەڭىندەگى مىنا جولدار دالەل بولا الادى:

«اق بىلعارىعا ءتۇسىرىپ،

مۇقياتتاپ حاتتادىم.

ءاز تاۋكەگە قىزمەت قىپ،

جازدىم «جەتى جارعىنى» – دەسە، تاعى ءبىر شۋماعىندا: «جەتى جارعى» زاڭ جازىپ،

بيلەر مەن حاندى قۋانتتىم.

ءتالىم بەرىپ بارشاعا،

كوڭىلىن جۇرتتىڭ جۇباتتىم، – دەيدى.

كوتەش اقىن راي ۇلىنىڭ «جيەن جىراۋ» داستانىندا:

اقىلداسىپ ءۇش بيمەن،

«جەتى جارعىنى» جازعان ەر.

«كىم» دەسەڭىز ول بەكتى: قوجابەرگەن كەمەڭگەر»، – دەپ جازۋى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «جەتى جارعىنى» جازۋعا تىكەلەي اتسالىسقانىن راستاي تۇسەدى.

قازاق حالقى ەجەلدەن «تەكتىلىككە» زور ءمان بەرىپ، قۇداندالى بولعاندا دا، ءبىر-بىرىمەن تانىسقاندا دا الدىمەن شىققان جەرىن، تەگىن سۇراعانى بارشامىزعا ءمالىم. بۇل تەگىن دە ەمەس، ويتكەنى «تەكتىلىك» ۇرپاقتان-ۇرپاققا قان ارقىلى بەرىلەتىن اسىل قاسيەت. ارعى تەگىن بىلە وتىرىپ، ول ادامنىڭ وزىنە باعا بەرىلگەن. بۇعان دانىشپان اباي قۇنانباەۆتىڭ «سىيلاسارلىق تەكتىنىڭ، كىم تانىماس نۇسقاسىن»، – دەگەن ءسوزى دە دالەل.

قوجابەرگەن جىراۋدىڭ جەتى اتاسىنان بەرى جىلىكتەپ شاعار بولساق، سول جەتى اتانىڭ عاجايىپ تاريحىنىڭ ءوزى ءبىر كوشكە جۇك بولاتىنى انىق. وسى ۇلى اۋلەتتەن تاراعان ءوزى باتىر، ءوزى سال داستەم، شاقشاق بي، جاناق اقىن، جانكىسى جىراۋ، سالقارا، باحرام، سەگىز سەرىلەردىڭ ارقايسىسى الىپ تۇلعالار. جىراۋدىڭ ارعى باباسى تاۋزار، اتاسى داۋلەن باتىر، ءوز اكەسى تولىبايسىنشى دا ءوز زاماندارىندا ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەرباسىلارى جانە ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ ەل بيلەۋشىلەرى بولعان ەكەن. اكەسى تولىباي ءوز تۇسىندا قازاق حاندىعىنداعى اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولۋىمەن قاتار، ادامدى دا جان-جانۋار، قارۋ-جاراق تاعى باسقالاردى دا سىناي بىلگەندىكتەن «سىنشى» دەگەن قادىرمەندى اتاق العان كىسى.

«اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي، وسىنداي قاسيەتتى اۋلەتتەن تاراعان قوجابەرگەن جىراۋ دا اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى جاستايىنان اكە تاربيەسىن الىپ، اقىن، ءانشى، كۇيشى، بالگەر-ەمشى، سىنىقشى، ۇستالىق سياقتى قاسيەتتەردى بويىنا دارىتقان سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى بولعان جان. ەندەشە قوجابەرگەن بابامىزداي بەكزاتتىڭ شىققان جەرىنىڭ تەكتىلىگىنە كىم شەك كەلتىرە الادى؟!

سول ارۋاقتى بابانىڭ تۋعانىنا بيىل – 2013 جىلى 350 جىل تولادى. ال، حالقىمىز تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭىنىڭ قاسىرەتى مەن قايعىسىن، مۇڭى مەن سىرىن، مۇقالماس ءور رۋحىن شەرتكەن شەجىرە – داستان «ەلىم-ايعا» 290 جىل بولماق. مىنە وسىعان بايلانىستى حالقىنىڭ قورعانى، ەلىنىڭ ايبىنى بولعان ارداقتى بابانىڭ ەرلىگى مەن ءور رۋحىن، ونىڭ ماڭگى جاسار ەپيكالىق تۋىندىسى «ەلىم-اي» داستانىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ، بابانىڭ ءومىر دەرەگىنە، جورىق جولىنا، ەرلىكتەرىنە، شىعارماشىلىعىنا، ساياسي، مەملەكەتتىك قايراتكەرلىگىنە بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر ىزدەستىرىپ، تاۋىپ، ونى ودان ءارى تولىقتىرۋ، جىراۋ بابا مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ، وسى جانە باسقا دا ءىس — شارالاردىڭ باعدارلاماسىن ءتۇزىپ، الدىن-الا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا زيالى ازاماتتاردىڭ قولداۋى مەن «جەتى جارعى» جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قورى قۇرىلىپ، جۇمىس اتقارۋ ۇستىندە.

وتانشىلدىڭ رۋحتىڭ نەگىزى ۇلتتىڭ نامىستا جاتىر. ال، ۇلتتىق نامىس ۇلتتىق سانادان قورەك الادى. تۇمشالانىپ قالعان ۇلتتىق سانامىزدىڭ بوداندىقتىڭ بوداۋىنان بوسانعالى عانا ەندى-ەندى سەرپىلە باستاعانى جاسىرىن ەمەس. جان-دۇنيەمىزدى بويكۇيەزدىك پەن ەنجارلىقتان، وي-سانامىزدى سالعىرتتىقتان تولىق تازارتۋ ءۇشىن تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتقانىمىز ءجون. سوندا عانا ۇلتتىق سانا قالىپتاسىپ، سونىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق نامىس پايدا بولماق.

«جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قورىنىڭ نەگىزگى ۇستانعان ماقسات-مۇراتى دا وسى.

ازاتتىق جولىندا جان بەرىپ، جان الىس­قان باتىر بابامىزدىڭ اتىن اسپەتتەپ، ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتىپ وتىرعان شاقتا ەلورداسى استانانىڭ بەلگىلى ءبىر جەرىنە ەسكەرتكىشى قويىلىپ، سونداي-اق قوجابەرگەن بابامىز اسكەري قولباسشى بولعاندىقتان، ەلىمىزدەگى اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اتى بەرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ءسوزىمىزدى، قورىتا كەلگەندە ايتپاعىمىز، حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى، كيەلى ۇعىمىنىڭ ءبىرى – مۇرا. ال مۇرا دەگەنىمىز نە؟ بۇل – حالىق عاسىرلار بويى قاسيەتتى دەپ ساناعان تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن، كىندىك قانى تامعان كيەلى جەرىن قورعاپ، ساقتاۋدى كەلەسى ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ.

ارى تازا، وتان دەپ شىرىلداپ، جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن حالىق پەرزەنتتەرى – حالىق مۇراسىنىڭ اسىلى، ۇلتتىق ماقتانىشى. ەل تاريحىن زەردەلەپ، ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەۋگە ۇمتىلعان شاقتا داۋىلپاز جىراۋ – قوجابەرگەن ەسىمىنەن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. تاريحتا اتتارى قالعان بۇل باتىر بابالارىمىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ، ولاردىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋ ەركىندىك العان ەلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ قاسيەتتى پارىزى.

بەكەت تۇرعاراەۆ،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك

سىڭىرگەن زاڭگەرى-قۇرمەتتى سۋدياسى،

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button