كوكىرەك كوزى قانىق اقىن

قابىلبەك قازاق دەسە جانى قالمايتىن قايسار مىنەزدى اقىن. اۋزىن اشقاننان كومەيى اقجارقىن.

اينالسا قازاق مازاققا،

جانىڭدى سول جاي تىلەدى.

«قازاق جاۋ دەيدى قازاققا»،

ال دوسى سوندا كىم ەدى؟

قالاي «ءاپ، بارەكەلدى!» دەمەسكە. قاتقىلداۋ ايتىلعان دەرسىز. قالاي دا اعىنان جارىلعان اقىن، مىنە، وسىنداي مىنەزدى كەلسىن. قانداسىڭنان تاپپاعان مەيىرىمدى، دوستىقتى قاي بەيناسىل، قاي بەيدىن كولدەنەڭنەن قانجىعاڭا بايلاپ كەتەسىڭ. قابىلبەك، كومەيىن كوسىپ، تىرشىلىكتىڭ توتە ساۋالىن قويىپ وتىر.

مايەك بوسقا ءۇش ءجۇز جىل شايقاپ ەدىم،

دوس كىم؟ جاۋ كىم؟ باعامداپ بايقاپ ەدىم.

«مالەدەس مالشى، جالشى، شابان» دەسە،

«ءاۋ، ءپىرىم!» دەپ اۋپىلدەر ايتاق ەدىم.

«قوي باققاننان باسقا قولىنان نە كەلەتىن ەل» اتانعانىمىز كۇنى كەشە. قابىلبەك ءھام بىزدەر وسىنى كوپتەۋ ەسىتىپ وستىك. قاسقايىپ ايتقان قابىلبەك اعاما ىرزاشىلىعىم، قۇرمەتىم ءوسىپ بارادى.

قۇرىعاندا وسىلاي باتىل-باتىل سىلكىلەيتىن ءسوز، ىستىق جۇرەك كەرەك-اق. قابىرعاسى قازاعىم دەپ شىن قايىسقان قابىلبەك تورەتاي ۇلىنىڭ «ارىمنىڭ الاۋى» اتتى جىر جيناعىن (2009 ج.) شىن ىقىلاس قويىپ قاراپ شىقتىم. قۇر قاراماي پىكىر تۇيمەككە دەن قويدىق. ويىمىز ورتاقتاس، جانىمىز جاراسىپ كەتكەنىنە الگىندە ءوزىم تەرمەلەگەن قىزۋقاندى جولدارى دايەك-دالەل.

قازاق اتىم ءبىرجولا جوعالماق پا…

قىسقا-نۇسقاسى وسى: ءبىر اقىن ءسوز ەكشەۋدەگى ەرەن شەبەرلىگىمەن، ەكىنشىسى ودان-بۇدان جيناعان بىلىمىمەن، ءۇشىنشىسى قانجارداي وتكىر مىنەزىمەن ەرەكشەلەنە بەرمەك. قايسىسى بولماسىن راقىمى مول اللا تاعالانىڭ فانيدە قۇرداي جورعالاعان ءبىر پەندەسى.

قابىلبەك تە قۇپياسى كەم تارتا قويماعان اقىن. قازاقىلىق – بۇگىنگى ەۋرازيات قوعامىندا ىلۋدە ءبىر قىلاڭعا اينالىپ بارا جاتقانداي. قازاقۋارلىق، قازاقىلىق، قازاقجاندىلىق – ءۇش ءتۇرلى ۇعىم; باسقا-باسقا مادەني كاتەگوريا.

قازاق جانىنا اراشاشى كەرەك. قازاقۋار دا پەندە; الدەنەدەن شالىس باسادى، اقىندىققا ارىنداپ اسىپ-تاسىپ جاتادى، بۋىنعا قارامايدى، ءوزىن كۇشتەۋگە ەرىنەدى، ويىپ-ويىپ ايتىپ تاستاسام بولدى دەپ توقمەيىلسىمەك. قابىل اقىن دا قۋ: كوزىمشە شىڭعىس قاعاندى ماقتايدى، ولەڭىندە «وتىراردى ويرانداپ كەتتىڭ» دەپ ءمىن تاعادى. قازاقتىڭ مۇنداي-مۇنداي ەپتىلىگىنە ىشتەي كەشىرىممەن قاراماسقا تاعى بولماس; «دوس تاپپاي قالامىز عوي» ءوزى ايتپاقشى. قانشا جەردەن ءمىنى بايقالىپ قالا بەرگەنىمەن قاراشاڭىراق، قازاقجاندى اۋىل اقىنىنا ءتان مىنەز.

قايناربۇلاق – قازاقتىڭ ءبىر شالعايى، اقىننىڭ اۋىلعا ماحابباتى قازاقتانۋدىڭ الىپپەسى. قابىلبەك بۇل ماسەلەدە ءمىنسىز جورعا; جۇمەكەننىڭ ايگىلى ولەڭىن ءسال-ءپال باسقاشا قيىستىرساق: مۇندا دا سول ءبىر دالا، سول ءبىر شولەيت، سول ءبىر ەل قونعان وزەنشە، سول ءبىر قۇمداق، سول جيدەتال، سول توراڭعىل، سونادايدان كولبەڭدەگەن تاۋ قاراسى.

ۇلتىم دەگەن ۇلداردىڭ،

حالقىم دەگەن قىزداردىڭ

رۋحىمەن ءبۇر جاردىم،

ىزاسىن سەزبەي ىزعاردىڭ.

قاپىسىز شالقىعانعا قوي دەمەلىك. قۇرىسىن جازىپ كەڭگە كوسىلسىن. قايتۋ بەرە قويماس ءھام دوڭەس-دوڭەس دامەسى دۇرىستىققا دوڭبەكشىسە نەسى ايىپ. قازاق جانىن ماڭگىلىك تاقىرىپقا اينالدىرعان قابىلبەك اقىنعا دەم بەردىك. قىرتتىڭ مىسىن باسىپ، بەتىن قايتارعانعا قالاي اللا رازى بولسىن دەمەسكە. قازاقستانعا، استاناعا قايتا-قايتا ولەڭ ارناعانىمەن جان جىلۋىنىڭ جىلتىن، قۇشتار قۇنتىن قاپىسىز جەتەلەسە عانا جاراستى. الايدا قابىلبەكتىڭ جەكە ادامدارعا كوپ ولەڭ ارنايتىنىن ءوز باسىم قۇپتامايمىن.

ۇلىقتاماي ۇلتىمدى،

جارىلقاماي جۇرتىمدى.

قاراپايىم دەسەك تە كۇندە اۋزىنا قۇيىلىپ تۇسە قويمايتىن ۇسىناقتى تىركەس، ناقىلعا جاقىن ماقام. قازاق جىراۋلارى قيسساگويلىك جاپپاي ەتەك العاندا بولەك سونارعا تارتىپ، ۇلتىنىڭ مادەني مايەگىن ساقتاپ قالدى. قايماناعا قىرعي قابىلبەك مىنە وسىنى ۇلگى تۇتقان، ءداستۇر دايەكتەگەن. قىلتاناقسىز مادەنيەت ارعى-بەرگىمنەن ۇلتتىڭ ۇلپاسىنا ۇشىنباق. قوندىرما بوياما (كۋلتراگەرلىك) ءارى-سارىگە قالباقتاپ قونباق. قۇلاق كۇيىن باپتاعان قابىل اقىن ەشكىمنەن قالىسپاي قوڭىر دومبىرانى سابالاسپاق:

ەركەك كىندىك ەزدەرىڭدى كەشىڭدەر،

تاعدىرىڭدى ويلاپ-تولعاپ شەشىڭدەر.

كۇنى ەرتەڭ-اق ەكشەلەنىپ ەسىمدەر،

ناقا ايتىلار العىس-قارعىس، كەسىمدەر.

قارعىس-العىسى جوق، بۇل نە سوندا؟ قابىل اقىن تاقۋاعا دا، پايلاسۋفقا دا، تاۋاريحشىعا دا، ەستەتكە دە ءسىرا كونبەيتىن: اربىرىنەن شىم-شىمداپ شوكىپ سىڭىرەتىن قازاقى ولەرمەن. قارعىس الماۋ قاراپايىم يماندىنىڭ جان سىرى، ىشكى مازمۇنى، پايىم-پاراساتىنىڭ شىرقاۋ بيىگى، قادىر-قاسيەتى ۇلتىن جوعالتپاۋدا دەپ ءتۇسىنۋ – بۇل اتاقتى-ابىرويلى دەگەنىمىزدىڭ كەيبىرىنە جەتە بەرمەيتىن كەمەلدىك.

كوش-كوش بادىك، مەكەنىمنەن كوش ەندى،

ىپىلاستان تازارتامىن كوشەمدى…

قولىمىزعا سىپىرتقى ۇستاپ كوشەگە شىعا قويماسپىز; ءبىزدىڭ كوشە – كوشەلى كوشپەلىنىڭ كوسەگەسىنە كومەك جان دۇنيەنىڭ تازالىعى. قادالا بەرەتىنىمىز، قاسىمىز تۇيىلە بەرەتىنىمىز دە وسى. قادار يەمىز راقىمىن سىيلاعان پەندەسىنە ءومىردى دە، مىنەزدى دە، اقىل-ەستى دە ولشەپ تارتقان. قالعانى ءوز ەڭبەگىمىزدىڭ ەسەسى. قۇرى بادىك ساپىرماۋ، ەندەشە پەندەگە پارىز; ويلاپ-تولعاپ تاۋان تارتقانىن جەتكەرمەك ءسوز ونەرىندە، ءىس-قارەكەتتە ءھام كىشىلىك كىسىلىكتە. قابىلبەكتىڭ قارعىس المايتىنى ار-ۇياتىن سىعىمداعان جانى تازا داۋسىز مىنەزىندە.

ءومىر شىركىن وتۋدە وزگەرمەلى،

نەلەر سۇمدىق سۇرقايدى كوز كورمەدى؟

قايدان بەي-جاي قاراپ تۇرا قويسىن اقىننىڭ جانى. قۇلقىنىن كوزدەمەگەن. قاس بۇلدىرگىنى كورىپ، سەزىپ-ءبىلىپ تۇرا ۇندەمەۋ جارامسىز قىلىق.

قۇلشىنعانى جاقسى مەن جاماننىڭ، ياعني العىس پەن قارعىستىڭ ايىرماسى – ماعىنالى عۇمىر. قارىن تويدىرىپ اياق بوساتۋ فانيگە كەلگەن ەكەنسىڭ مەحانيكالىق ياكي فيزيكالىق زاڭدىلىق.

ءتىلىم، ءتىلىم: جۇرەگىم ءتىلىم-ءتىلىم…

قازاقى بەكزاتتىق انا تىلىنە قۇرمەتتەن. قانشا مايىن تامىزعانمەن ءدىن دە، ءدىل دە ءتىلسىز وڭالمايدى. قوڭ جاماي المايتىن ءبىر جەتىمەك. قۇدىرەتتىڭ كىلتى، ەندەشە، ءتىلدىڭ قولىندا. قابىل اقىننىڭ تولقۇجاتىنداعى تاۋسىلماس ءتىننىڭ ۇشتىعى وسىندا.

قانىبەك سارىباەۆتى ءپىر تۇتاتىندار كۇنگەيدە بارشىلىق; ءتىلىن تارتپايتىن اقىنعا قابىلبەك بىردەن ءبىر ءھام بىرەگەي ءمۇريد; اعا سىيلاعان، ءداستۇر تانىعان بيىك كوڭىل.

قارايلاس اعالارىمنىڭ – بىزدەن الدىڭ­عى بۋىننىڭ – ءبىر تاماشا مىنەزى بار; ول – قازاقۋارلىق. قابىلباي، قابىلبەك، كوپەن، ورازحان، حاناپام – ءحانبيبى ءھام باسقالارى. قاعىنىڭقىراپ تۋعان ءبىزدىڭ بۋىن انامەن دە، مىنامەن دە امپەي-جامپەي – ورىسشا سويلەيمىز، ارابپەن ىمداسامىز. قاھارىنا مىنگەن حاناپامىز ۇرسا جونەلسە نارعاسقا، مارعاسقا اعالاردى ساعالاپ جىلىستاي قاشامىز.

قازاقتا تەتە دەگەن قيىن جاس ەكەن.

قابىل اعام دا ءدوڭ ايبات جاسادى بىرەر مارتە.

قۇيرىعىمدى ۇستاتپاي جوعالدىم. قىم-قۋات تىرشىلىكتە ءجۇز كورىسپەي تۇرا المايسىڭ. قاشاعان پەندەنىڭ دە تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى – شىمقالا عوي. قاس-قاباقپەن ۇعىستىق. «قاڭعي بەرگەنشە ءبىزدىڭ مۇراعاتقا دا باس سۇعىپ تۇر، ساعان كەرەگى تابىلىپ تا قالار» دەيدى. قالاي تاتۋلاسپاسقا.

ءجۇردىم جىردىڭ جىلىنىپ ەلەسىنە …

قاراما-قايشىلىقتىڭ سىعىندى-سىرقىندى شىرى وسىنداي. قالاي دا بىرەۋ ولەڭگە ونەردەن، بىرەۋ قايناعان ومىردەن، بىرەۋ ھيكامياتتان، بىرەۋ ھاكيمياتتان كەلىپ جاتسا ول ادەبيەتتىڭ ءمان-ماعىنالى ميىعى ءھام باسىرەلى باعى. قاراعايداي سوستيىپ شەتتە قالا المايسىڭ ياكي جۇمىسشىنىڭ يىنىنە، شارۋانىڭ قامىنا، اكىمدىكتىڭ شامىنا بۇراپ جىعا المايسىڭ.

قازاققا باعىشلانعان ءومىر دە، ولەڭ دە ونەگەلى ءھام عۇمىرشاڭ. قىستا توڭدىم دەپ بەزەكتەمەيتىن، قاردا سەكىرگەن قاراتورعايدىڭ ءبىرى ءوزىڭىز، قابىل اقىن!

عۇمىر بويى ارمان بولعان اتاقتىڭ،

ءوزى ناعىز مايەگى ەكەن شاتاقتىڭ.

تورگە تارتتىڭ كوز سالسا دەپ تورتكۇل ەل،

موسقال تارتتىڭ، كانى سودان نە تاپتىڭ؟

قازاقى بەكزاتتىڭ ءبىر ەرلىگى، ەستىلىككە ەرتە باس بۇراتىن ىقتياتى. قابىل اقىن ەركە دە ءوزى، ەستى دە ءوزى. قۇرى اتاققا قىزىنعاننىڭ ورتا جولدا شوڭقايارىنا ءدوپ تۇستەپسىز، ەندەشە، بارەكەلدى. قاتقان قارا شالدىڭ ءبىرى بولۋعا دايىن سەكىلدىسىز.

وتكەرەم دە ءومىردى،

پەشەنەگە بۇيىرعان.

قىز-قىرقىنعا مۇنى بەكەر ارناپسىز. قالەۋمەتكە دە قاسقايىپ ايتار شىنايىڭىز وسى بولسا كەرەك. قامشىلاماق ءلازىم ءوزىڭدى. قاناعات، البەتتە، ءمۇسىلىم مارتەبەسى. قابىل اقىنمەن سەپتەسىپ وي مەن قىردى تۇگەل شارلاپ بارامىز. قازاقى ورەنى قارابايىر دەگەن كىم ءوزى؟!

قورباڭ قۇشاقتان قاشان قۇتىلامىز؟ قاتىن پاتشاعا جاعىمسىعان «ۆەليكي پولكوۆودەتس» ا.سۋۆوروۆ ەلدى قىناداي قىرعانىنا ءماز بولىپ: «قىرىمدا ۇشقان شىبىن، كوستەڭدەگەن نوعاي قالدىرمادىم» دەپ بوسپە راپورت تاپسىرعان. قان توكسە، جازىقسىز ەلدى قىرسا، كورشىنىڭ جەرىنە قىزىعىپ، قۋعىنداسا مۇنىڭ نەسى ۇلىلىق؟!

قالماقتىڭ باس قىلتيتقانى ەر ەسىم حاننىڭ زامانى. قاشقارعا دەيىن قالماقتىڭ ىزىنە تۇسكەن ەر الاتاۋ «حاننىڭ باس باتىرى»، كەيىنگى قابانباي «دارابوز» اتاعىن مىسە تۇتقان، ۇشىنباعان. قالماق تىلگە ەردى. قازاقتىڭ جەلكەسىنە قونجيىپ نوعايدان بوساعان جەرگە جايعاستى. قارجاسۋعا دايىندىق مۇقيات جۇرە بەرگەن. قۇلدىق ۇرا بەرەمىز بە، وگەي ورەنىڭ قوتانىنان ۇرگەنگە قۇيتىرتقى گرەكو-باكتريالىق ديودوحتارىنىڭ (ەسكەندىرگە ەرگەن قولباسىلار، ەڭبەگىنە بيلەۋگە ەل ءبولىپ العان) ءبىرى ءوزىن استامشىلىقپەن تەوس ء(تاڭىرى) دەپ اتاپتى.

قازاقتىڭ ۇلتاراقتاي جەرىن جاتقا قيماعان ەر الاتاۋ (الدابەرگەن) مەن قاراكەرەي قابانباي (ەراسىل) ۇرىنباسقا ۇشىنباسا يماندى ار-نامىسىن ۇلىقتاسا كەرەك.

قازاقى ۇلتجاندىلىق مادەنيەتىنە بۇيدا ۇستاتا بەرەتىنىمىز وسىدان. قىزمەتتە ورگە ولەرمەلەنە، ورشەلەنە ورمەلەۋگە ۇمتىلماسا دا، سۇيرەمەسە دە يمانىنا بەرىك اقىن.

ءبىلىم ارتىق دۇنيە بايلىعىنان،

سونىمەنەن جاينايدى اي-كۇن امان – دەيدى.

قاي ءداۋىردىڭ ءسوز ساپتاۋى; وندا تۇرعان نە بار; بىراق، نەبارى سۇيەگىمىزگە سىڭىسكەن وسيەتشىلدىك. قوعامدى قاشان دا العا باستىراتىن اعارتۋشىلىق. قاۋقارلى ناقىل Xح ياكي XXI عاسىر باسىندا قاسيەتىنەن اينىماس ءھام ويعا وقتىن-وقتىن ورالعان ماقام ناقىشى وتمۇشكە ءىلتيپات.

جارتى – جالعان، شيكى – شىندىق…

قابىلبەكتىڭ بايسال بۋى ومىرمەن بىتە قايناسقان; ءتاتتى دەپ جۇتا سالمايسىڭ، اششى دەپ تۇكىرىپ تاستامايسىڭ.

قارى ەرىگەن دالاداي،

كوڭىل كەيدە الا قات؟

كامپيت بەرگەن بالاداي،

الداۋ – جالعان ماراپات.

قايناربۇلاقتىڭ قابىلبەگى وبرازبەن ويلانا بىلسە اقىندىق مادەنيەتىنىڭ ماڭلاي تەرى.

دارمەنسىز داكەدەي جىرتىپ اپ…

قۋانا وقىپ وتىرعانىمدى ومىرىق ەملەگە سۇزىستىك: قاھان، لاھات – جولاي جابىسقان ساۋاتپازدىق. قاعان – تازا تۇركىلىك لاۋازىم ءھام موڭعول دەسەم موڭكىپ كەتەرسىز، شىعىستىق تۇركى ديالەكتتە «ھ» پروتەزەسى مۇلدەم جوق. قابىلبەككە بۇل قاتىسسىز، الايدا ونىڭ نەگە «لاھات» دەيتىن دۇمشە مولداعا ەلىكتەگەنىن تۇسىنە المادىم…

بايلىق-مايلىق قۋعاندى،

الماس پا ەكەن قۋ لاھات؟

قوس قۇلاش جەر اقىمىڭ-قۋ لاقات ەمەس پە ەدى. قىلپى وزەگىنەن قالاي اينىعان؟ قىزىنسام ءناھۋ اقتارىپ ەجىكتەرمىن. قالت توقتايىن. قوس جۋانتىق «ا» اراسىنا پروتەزە تىقپالاۋدىڭ جازۋ مادەنيەتىمىزگە ارتىعىن ەسكەرتەمىن: جاتتان سىڭىسكەن راھيم، يلاھيم، ھۇكىم، ھيكمەت بولسا ءبىر ءسارى. قاھار، قاھارمان ءجونى بولەك; ويتكەنى ءتۇپ نۇسقاسىندا قاھھار، قاھھارمان! قۋ دۇنيەنىڭ ءىلىمى دە ءبىر قيامەت.

قارىپ قۋالاۋداعى (الليتەراتسيا) قابىلبەكتىڭ ولجاسى ءتاپ-ءتاۋىر، ويناقى عانا ەمەس ويلى-دىيلى:

اق بايانداي ادال جاندى..

سانالاردى سۇلۋ سەزىم سۇزگىلەپ…

كۇلمەڭدەگەن كىندىكتەر،

بۇلكەڭدەگەن بوكسەلەر…

بىرىنشىلىكتى بەرمەيمىز،

كىندىك ازيادا كىندىكتەن…

قۇردىمدارعا قۇريدى،

قارسى كەلگەن قۇدايعا.

قابىلبەك جانىبەك كارمەنوۆكە شاعىنعاندا: «كوكىرەك كوزى جوقتارعا جايداق سۋمىن» دەپ ءتاۋىر دىلمارلىق تاۋىپ كەتكەن.

جاعداي بولدى مىناداي،

كوپشىلىك قالدى ۇعا الماي.

اكەسى ون سوم تاستادى

بالاسى ون مىڭ – بۇل قالاي؟

«بۇل ءوزى تەگىن جاي ەمەس،

اكە مەن بالا ساي ەمەس.

ەسەپسىز تەڭگە شاشاتىن،

اكەم مەنىڭ باي ەمەس».

قيسىنى قىزىق; ءوزى ازىلگە دە، يرونياعا دا يىق بەرمەك. قالتالى اكەنىڭ ءۋاجى دە ءۋالى-اق! قامسىز-مۇڭسىز بالانىڭ سۋداي شاشقانىن ماڭلاي تەرىمەن، اقىل-ويىمەن تاپقان اكەنىڭ ارقاسۇيەرى جوق ەكەن. قيىننان قيىستىرعان بۇل تاپقىرلىق بوياماسىز ءومىردىڭ تاپ وزىنەن. قابىلبەك مىنە وسىلاي وقىس ويلاندىرماق; كۇلەمىز دە قويامىز; ىرزاشىلىقپەن باس يزەيمىز. ءوندىرىپ جازارىڭىز جاھۇتتى، ومىرلىك بازارىڭىز باقىتتى بولا بەرگەي، شايىر اعا!

سارسەن بەك ساحابات

شىمكەنت قالاسى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button