قازاق ءباسپاسوزIنIڭ “قالجاسى”

قۇربىم ەكەۋمiز قازاق ەلiنiڭ الەۋمەتتiك احۋالى تۋرالى "ماقالا جازامىز" دەپ، دەرەكتەر مەن دايەكتەردi، ساندار مەن سالىستىرۋلاردى ناقتىلاۋ ءۇشiن ينتەرنەتكە يەك ارتتىق. قۇربىم مىرس ەتiپ كۇلدi دە:

— قازاقستاندا 1593 گازەت پەن 650-گە جۋىق جۋرنال ءوز ونiمدەرiن بۇقاراعا ۇسىنادى ەكەن،— دەدi. مەن iلە-شالا:

— جامان ەمەس. وندا وقۋ بiتiرگەسiن وسى گازەت-جۋرنالداردىڭ ەڭ مىقتىلارىنىڭ بiرiنە تiلشi بولىپ ورنالاساتىن بولامىز،— دەسەم:

— سەن مىناعان قارا: قازاق تiلiندەگi قاي گازەت-جۋرنالدى اشساڭ دا، پروبلەمامەن شاقشاداي باسىڭ شاراداي بولادى. زار يلەپ جازىلىپ جاتقان پروبلەمالاردىڭ ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتiنiنە زىعىردانىم قاينايدى. قازاق باسىلىمدارى "تiلiم، دiلiم، دiنiم" دەپ ۇلتىمىزدى iرiلiككە، رۋحىمىزدى وياتۋعا تالپىنعان سايىن، كەجەگەي تامىرىمىز كەيiن تارتىپ بارادى، — دەپ كوكەيدەگi شەرiن تارقاتا ءتۇستi.

ويلانسام — قازاق باسىلىمدارىنىڭ جاعدايى كەتiگi كوپ، كۇرمەۋلi ماسەلە ەكەن. كەيدە قازاق وقىرماندارىن ايايسىڭ، ونسىز دا شارشاپ جۇرگەن حالىق گازەت-جۋرنالدارداعى جازىلىپ جۇرگەن قازاقستانداعى "قازاق ماسەلەسiنiڭ" شەشiلمەيتiندiگiنە كۇيزەلەدi. مەنiڭشە، قازاق جۋرناليستيكاسى باياعىدان قانىنا سiڭگەن رومانتيكا مەن ەموتسيادان ءالi ايىعا الماعان. دۇرىسى، اقپاراتتىق تەحنولوگياسى دامىعان ححI عاسىردا سۋىق زەردە، اششى شىندىق كەرەك. ابىزشا اقىل ايتىپ، قوبىز تارتاتىن زامان الشاقتاعان سياقتى. ماماندار اقپارات ءوزiنiڭ مازمۇندىق-تاقىرىپتىق جاعىنان ايعاقتىق، جالپىلاما، باعا بەرۋ، كونتسەپتۋالدىق، ديرەكتيۆتiك تۇرلەرگە بولiنەدi دەيدi. ولاي بولسا، بiزدiڭ بۇگiنگi قازاق جۋرناليستيكاسى جالپىلامالىلىققا بويۇسىنعان. ياكي، بiزدە ناقتى ايعاقپەن جۋرناليستiك زەرتتەۋ جۇرگiزۋ كەنجە قالىپ كەلەدi. مۇنىڭ ءوزi قازاق جۋرناليستيكاسىندا ورنى تولماس بiر ولقىلىق. سونداي-اق، ەكونوميكانىڭ دياگنوزىن ءدوپ تاۋىپ، سالماقتى ساياسي ساراپتاۋ جۇرگiزەتiن مامان-جۋرناليستەر جوقتىڭ قاسى. تiپتi جۋرناليستەرiمiز اقپارات الۋدا ءوز قۇقىقتارىن اياق استى ەتiپ جۇرگەن جايى بار.

ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلiمiزدەگi ايگiلi تابيعات جاناشىرى ءوزiنiڭ كەزەكتi داۋلى ماسەلەسiنە بايلانىستى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكiزگەن-دi. وندiرiستiك تاجiريبەدەن رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە ءوتiپ جۇرگەن بiز دە ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنا قاتىستىق. ادەتتە ءباسپاسوز رەليزi مەملەكەتتiك جانە رەسمي تiلدiڭ نەگiزiندە جازىلادى. بiراق، بۇل جولى ءباسپاسوز رەليزi تەك رەسمي تiلدە عانا جۋرناليستەردiڭ قولىنا تاپسىرىلدى. بiزدiڭ قازاق تiلiندەگi ءباسپاسوز رەليزiن سۇراعان وتiنiشiمiزگە جاۋاپ بولمادى. سوندا الگi اعامىز قاي ەلدiڭ جۋرناليستەرiنiڭ كومەگiنە جۇگiنگiسi كەلدi ەكەن؟ جوق، الدە قازاقتiلدi جۋرناليستەر ءباسپاسوز رەليزiنە دەيiن اۋدارما جاساپ وتىرۋى كەرەك پە؟ قر-نىڭ كونستيتۋتسياسىندا دا جانە باسقا دا زاڭ نەگiزدەرiندە بۇل جاعداي ورەسكەلدiك بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن، كوپشiلiك بۇعان ءمان بەرە بەرمەيدi. ويتكەنi، يمپەرياليستiك قۇلدىق سانانىڭ جەتەگiندەگi قوعام مۇندايدى قايدان بايقاسىن؟ كiم بiلەدi، اسىرا سiلتەمەيiك، جۋرناليستەر قازاققا قاجەتiن بايقاپ تا، ونىمەن وي مايدانىندا شايقاسىپ تا جۇرگەن بولار. بiراق، بiزدەگi بiر iشكi داۋىس كوپتەگەن "ساۋىسقاننان ساق، تازىدان ەپتi" رەداكتورلاردىڭ تسەنزۋراسىنان جۋرناليستەردiڭ ءسوز ەركiندiگi تاپتالۋدا دەيدi. وسىعان قاراپ، جۋرناليستەر ەرiكتi قوعامنىڭ ەرiكسiز قىزمەتكەرلەرi مە دەرسiڭ.

بۇگiندە ەلiمiزدiڭ جۋرناليستيكاسى قازاق جانە ورىستiلدi بولىپ ەكiگە جارىلعانى بەلگiلi. ورىس تiلدiلەر مىسىقتاي ايبار شەكسە، قازاق تiلiندەگiلەر ءار تەسiكتەن سىعالاعان تىشقانداي جان باعۋ ءۇشiن تىراشتانۋدا. ورىس تiلiندەگiلەر ورىس يدەولوگياسى ءۇشiن جۇدىرىقتاي جۇمىلسا، قازاق تiلiندەگiلەر بەلگiسiز تۇلعالار مەن توپتاردىڭ سويىلدارىن جەكە-جەكە، iشتەي قىزىلشەكە بولىپ سوعۋدا. ەلiمiزدiڭ اقپارات كەڭiستiگi ورتاق يدەولوگياعا بەت بۇرۋى كەرەك. ول قازاق ەلiنiڭ، تiلiنiڭ، دiنiنiڭ بولاشاعى دەگەن ماقساتتا ايقىندالسا قۇبا-قۇپ. ايتپەسە، تۇبiندە ءبولiنۋ جاقسىلىققا اپارمايدى، وپىندىرىپ تىنادى.

ەرتەدە بiر پاتشا ءومiر ءسۇرiپتi. ول ەلدiڭ حال-احۋالىن ءوز كوزiمەن كورۋ ءۇشiن قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىن ديۋانانىڭ كەيپiنە ەنiپ ارالايتىن كورiنەدi. پاتشانىڭ بۇل ارەكەتiن بايقاعان ون قاراقشى ونى وڭاشادا ۇستاپ الىپ:

— سەنiڭ پاتشا ەكەنiڭدi بiلەمiز، قالتاڭداعى التىندارىڭدى ورتاعا سالماساڭ، باسىڭدى الامىز، — دەيدi.

— جارايدى. ايتسە دە، بiر شارتىم بار: ەكi توپ بولىپ شايقاسىڭدار، قاي توپ جەڭسە، سول توپقا ۇستەمەمەن التىن بەرەم،— دەپ پاتشا ايلاعا كوشەدi. ءسويتiپ، ول ءار توپتى ەكiگە بولە وتىرىپ، ەڭ سوڭىندا بiر عانا جەندەتپەن بەتپە-بەت قالادى. پاتشا التىن سالىنعان ءامياندى جەڭiمپاز جەندەتتiڭ الدىنا لاقتىرىپ جiبەرەدi. ءوز-وزiنە ريزا بولعان جەندەت ءامياندى ەڭكەيiپ الا بەرگەندە، پاتشا الداسپانىمەن ونىڭ باسىن شاۋىپ الادى. اقىلمەن قۇرىلعان ايلاسىن iسكە اسىرعان پاتشا ء"بولiپ ال دا، بيلەي بەر" دەپ ءوز جونiمەن كەتە بەرiپتi. قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭiستiگiن ورتاق ۇلتتىق يدەولوگياعا جۇمىلدىرماسا، جاعدايىمىز جوعارىداعى جەندەتتەردiڭ تاع¬دىرىن كەشپەسiنە كiم كەپiل؟

الايدا، سانانى تۇرمىس بيلەيتiن زاماندا قازاق جۋرناليستەرiنە وكپە ارتا بەرۋدiڭ ءوزi ورىنسىز-اۋ. اي سايىن الاتىن ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەنi پاتەر اقىسى مەن جول اقىسىنان ارتىلمايتىن جۋرناليستەر قايدان قۇلشىنىپ جۇمىس اتقارسىن؟! جۋرناليستiك زەرتتەۋدi قالاي جازسىن، ەگەر، قالاماقىسى شىققان شىعىندى وتەمەسە؟! ماسەلەن، تۇركيا ەلiندە بەدەلدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرiنiڭ ەل اۋماعىندا، قوعامدىق كولiكتەردە ءجۇرۋ اقىسى تەگiن كورiنەدi. سوندىقتان، تۇرمىسى جاقسى تۇرiك تiلشiلەرi ء"تورتiنشi بيلiك" ەمەس، نەگiزگi بيلiك وكiلدەرiمەن تەڭ دارەجەگە يە. ولار "توككەن تەر، ەسiل ەڭبەك" دەگەن ۇعىمداردان ادا. ال، بiزدiڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كەيبiر رەداكتسيالارى تەلەفون-فاكس، ينتەرنەت جۇيەسi سەكiلدi اقپارات الۋ قۇرالدارىنىڭ سونى تەحنيكاسىمەن دە جابدىقتالماعان. بەدەلدi دەگەن باسىلىمدارىمىزدىڭ وزiندە بەس-التى جۋرناليستكە بiر كومپيۋتەرگە عانا قوندىرىلعان ينتەرنەت جۇيەسi جۇمىس جاسايدى. مۇندايدا قازاق "قالعا بولار قاراقتىڭ قالجاسىنان ءتۇڭiلدiم" دەمەۋشi مە ەدi…

جادىرا نارماحانوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button