ءتۇبI – بIر، دIنI مەن دIلI – بIر

دۇيسەنبi كۇنi تۇركيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە ءارi وكiلەتتi ەلشiسi اتيللا گۇناي قر پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سەنiم گراموتاسىن تاپسىردى. وسىدان ون جەتi جىل بۇرىن قازاقستان تاۋەلسiزدiگiن العاش تانىعان باۋىرلاس تۇرiك حالقىنىڭ قازاقتار ءۇشiن ورنى بولەك.

"قازاقستاندى باۋىرلاس ەل دەپ سانايمىز. بiزدiڭ پiكiرiمiزشە، قازاقستان – ورتالىق ازيادا عانا ەمەس، سونداي-اق، ەۋرازيالىق كەڭiستiكتەگi جەتەكشi مەملەكەت. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ساياسي شەشiمi بۇكiل ايماققا اسەر ەتەتiنiن جاقسى بiلەمiز" دەپ اعىنان جارىلعان اتيللا گۇناي ەكi ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارi تەرەڭدەتە تۇسۋگە مۇددەلiلiگiن جەتكiزدi. جاڭا ەلشi ماۋسىم ايىندا ەلشiلiك عيماراتىنىڭ الماتىدان استاناعا كوشiرiلەتiنiن مالiمدەدi. قۇرىلىس نىسانى قولدانۋعا جۋىق ارادا بەرiلەتiن كورiنەدi.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2006 جىلى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 906،6 ملن. دوللار بولسا، 2007 جىلى 2 ملرد. 364 ملن. دوللارعا وسكەن. ەكi ەلدiڭ باسشىلارى 2010 جىلعا دەيiن تاۋار اينالىمىن 5 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكiزۋدi كوزدەپ وتىر. دەمەك، ەكi ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق، ساۋدا، مادەني-گۋمانيتارلىق، ۇكiمەتارالىق جانە پارلامەنتارالىق بايلانىستار، شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر وڭتايلى شەشiمiن تاۋىپ وتىر.

1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تاۋەلسiزدiگiن جاريالاعان قازاقستاندى ەگەمەن ەل رەتiندە العاش تانىعان – تۇركيا. دiنi مەن دiلi، مادەنيەتi مەن تiلi، ءتۇبi بiر تۇرiكتەردiڭ ەكi بiردەي باسشىسى تۇرعۇت ءوزال مەن سۇلەيمان دەميرەل قازاقستانمەن ارادعى بايلانىستاردىڭ جۇيەلi دە تەرەڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرiپ، قىرۋار شارانى اتقارۋعا ىقپال ەتتi. تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارى تۇركيا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستا قازاقستاننىڭ ەڭ نەگiزگi سەرiكتەسi بولاتىن. تۇرiك كاسiپكەرلەرi قازاقستاندىق قۇرىلىس، ۇليالى بايلانىس جەلiسi، ساۋدا ، قارجى نارىعىدا بەلسەنە ارالاستى. دەمەك، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا باۋىرلاس تۇرiك حالقى سiڭiرگەن ەڭبەك وراسان زور. ونىڭ ۇستiنە، كسرو كۇيرەگەن كەزدە داعدارىپ قالعان ءارi دەربەس ارەكەت ەتۋدi بiلمەگەن تمد اۋماعى ءۇشiن تۇركيا تاپتىرماس سەرiكتەس ەدi. 1995 جىلى تمد ەلدەرiنە ەكسپورتتالعان تاۋاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇركيا ەنشiسiندە ەدi. الايدا، تۇركياعا ايتارلىقتاي كەرi اسەرiن تيگiزگەن 2001 جىلعى قارجىلىق داعدارىستىڭ كەسiرiنەن قازاقتار مەن تۇرiكتەر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ەداۋiر باسەڭدەپ قالدى. بۇعان سول كەزدە ەتەك-جەڭiن جيناپ العان قازاقستاننىڭ الەمدiك دەڭگەيدەگi سەرiكتەستەردi iزدەۋگە كوشۋi دە سەبەپ بولعان.

تۇركيا ەكونوميكانى القىمنان العان داعدارىسپەن كۇرەسiپ جاتقاندا، الدىنان جاڭا كوكجيەكتەر اشىلعان قازاقستان تمد اۋماعى مەن ورتالىقازيالىق ايماقتاعى جەتەكشi ورىندى يەمدەنۋگە تالپىنىپ جاتقان ەدi. كەزiندە قازاقتارعا قولداۋ كورسەتكەن تۇرiكتەر بۇگiندە قازاقتاردىڭ قولداۋىنا مۇددەلi. جۋىردا قازاقستانعا iسساپاردا بولىپ قايتقان تۇركيا پرەزيدەنتi ابدۋللا گۇل تۇركيادا قازاقستاندىق كاسiپكەرلەرگە اسا تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بار ەكەندiگiن تiلگە تيەك ەتتi. قازiرگi كەزدە باۋىرلاس ەكi ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا ەنەرگەتيكا، مۇناي-گاز سالاسى مەن كولiك سالاسىنا دەن قويىلعان.

ورىس يمپەرياسىنىڭ قۇرساۋىندا عاسىرلار بويى بۇعاۋدا بولعان قازاقستاندى العاش تاۋەلسiز دە تەرەزەسi تەڭ مەملەكەت رەتiندە تانىعان تۇرiكتەر بۇگiندە تەك ەكونوميكالىق نە كاسiپكەرلiكتە عانا ەمەس، ساياسي ماسەلەلەردە دە قولىنان كەلگەنشە دەمەۋگە دايار. مىسالى، قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋiن دە قوس قولىن كوتەرە قولداعان – تۇركيا.

بۇگiندە ەلiمiزدە 600-دەن استام تۇرiك كومپانياسى، تۇركيادا 180 قازاق كومپانياسى جۇمىس iستەيدi. بيىل انكارادا وتكiزiلەتiن ۇكiمەتارالىق كوميسسيانىڭ 5-وتىرىسىندا ەنەرگەتيكا، گاز بەن مۇنايعا قاتىستى ياسەلەلەر تالقىعا سالىنباق. گۇل مەن نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى كەزدەسۋiندە جەيحان پورتىنان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرiلگەن. قازاقستان تاراپىنان جاسالعان بۇل ۇسىنىستى تۇركيا جاعى قۋانا قۇپ الدى. ويتكەنi، ەۋروپالىق نارىققا باعىتتالاتىن مۇناي مەن گازدىڭ باسىم بولiگi تۇرiكتەردiڭ ەنشiسiندە. ال تابيعي رەسۋرستارعا اسا باي قازاقستان سەرiكەتستiكتi ودان ءارi تەرەڭدەتۋ جولىندا ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە. سونىمەن قاتار ساۋدا قاتىناسىن جاقسارتۋ ءۇشiن كارس-تبيليسي-احالكالاكي تەمiرجول قۇرىلىسىن باستاۋ دا اسا ماڭىزدى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button