تۇركIستاننىڭ "جەتI كەرەمەتI"

تۇركiستان كيەلi جەر. تۇنىپ تۇرعان تاريح. باعزى زامانداردا بۇل قالا ياسسى دەپ اتالىنعان. سول قالادا كۇللi تۇركiلەردiڭ پiرi – قوجا احمەت ياسساۋي ومiرگە كەلگەنiن جۇرت جاقسى بiلەدi.

وسىدان التى ءجۇز جىل بۇرىن اتاقتى ءامiر-تەمiر قوجا احمەتكە ارناپ الىپ كەسەنە سالدىردى. قۇرىلىسى تاڭ قالارلىق. سول كەزدەگi ينجەنەرلiك اقىل-ويدىڭ، وركەنيەتتiڭ بيiك شىڭىنا كۇنi بۇگiنگە دەيiن تامسانىپ، تاڭداي قاعاسىڭ. ونىڭ iشi-سىرتىن ورنەكتەگەن ويۋلارىنىڭ، قۇران اياتتارىنان الىنعان جازۋلارىنىڭ بوياۋلارى ءالi قۇپياسىن اشقان جوق. قۇرامى جۇمباق كۇيiندە قالىپ وتىر. كەسەنە سان عاسىردى، سان زوبالاڭ جاۋگەرشiلiكتi باستان كەشسە دە، ءوزiنiڭ باستاپقى تۇرقىن بەرiكتiگi ارقاسىندا ساقتاپ قالدى. كەسەنەنiڭ قۇدىعىن ايتسايشى. شىڭىراۋ تۇبiندەگi سۋى ءموپ-ءمولدiر. قانشاما قۇدىقتاردىڭ كوزدەرi زامانالار جەلiمەن بiتiپ قالدى. ال بۇل قۇدىق سول قالپىندا تۇر. كەسەنەنiڭ كەرەمەتتەرiنiڭ بiرi وسى ما دەرسiڭ. كەزiندە تاي قازانعا وسى قۇدىقتان قاۋعامەن سۋ تارتىپ قۇيىپ، تالاي پاقىرلاردى تاماقتاندىرعانى انىق.

كەسەنە سالىنىپ بiتكەن سوڭ بارشا تۇركiلەردiڭ نازارى ياسسىعا اۋدى. جان-جاقتان اعىلىپ كەلiپ، ءتاۋ ەتiپ، قۇدايعا قۇلشىلىعىن جاسادى. الەۋەتتiلەر ومiردەن وتكەن قادiرمەندiلەرiن جەردiڭ الىس شالعايلىعىنا قاراماي، وسىندا اكەپ جەرلەگەن. كەسەنەدە ون سەگiز حاننىڭ، ءۇش جۇزگە ايگiلi بيلەر مەن ەل قورعاعان باتىرلاردىڭ بەيiتتەرi بار. ەدەندiك تابان استىنا بەس قابات ەتiپ جەرلەنگەن مايiتتەردiڭ انىقتالماعاندارى قانشاما. مۇندا جەرلەنگەندەردiڭ ءبارi دە ءجاي ادامدار ەمەس ەكەنi بەسەنەدەن بەلگiلi.

ياسسىنىڭ توڭiرەگiندە بiرنەشە قالاشىقتار بولعان. كەسەنە سالىنعاننان كەيiن ولاردىڭ سانى دا كوبەيە ءتۇستi. شەكارالىق شەتتەرi قورعانداپ سالىنعان قاراتوبە-ساۋران، قاراشىق – قارناق، جۇينەك، تورتكۇل – قۇشاتا، شاعا، يقان، مiرتوبە ت.ب. قالاشىقتارى سونىڭ ايعاعى iسپەتتi. قازiر بۇل قالاشىقتاردىڭ ورنى تابىلىپ، جۇرتىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگiزiلiپ جاتىر. قاراتاۋ مەن سىرداريانىڭ بەل ورتاسىنان ورىن تەۋiپ، بەلگiلi بiر كەزەڭگە دەيiن ءوسiپ وركەندەگەن بۇل قورعاندى قالاشىقتار ايماعى تۇركiستان جازيراسى دەپ اتالىنا¬دى. سول قالاشىقتاردان تابىلعان قۇندى جادiگەرلەرگە قاراپ، سول ۋاقىتتاعى وتىرىقشىلىق تۇرمىس تiرشiلiكتiڭ، iلiم مەن بiلiمنiڭ، حالىقتىڭ مادەنيەتi مەن تۇرمىسىنىڭ، قول ونەرiنiڭ، ءوندiرiستiڭ، رۋحاني جان دۇنيەسiنiڭ قانشالىقتى دامىپ جەتiلگەنiن باعىمداۋعا بولادى. تۇركiلەردiڭ ادامزات اقىل ويىنىڭ دامۋىنا دا قوسقان وزiندiك ۇلەسi وسى تاريحي كونە جادiگەرلەردەن دە كورiنiس تابادى. سونىڭ تاعى بiر ايعاعى تۇركiلەردiڭ اۋىل شارۋاشىلىق ماسەلەلەردi شەشۋi دەر ەدiك. اسiرەسە ەلدi مەكەندەردi، باۋ-باقشالاردى سۋلاندىرۋى وزگەلەردەن ەرەكشە. ءار قالاشىقتار جانىنداعى توبەلەردەن بiرنەشە قۇدىقتاردى تiزبەكتەي قازىپ، سولاردان شىققان مال سۋدى ەتەكتەگi ارىقپەن قالاشىققا جەتكiزگەن. قۇدىقتاردىڭ iشi كۇيدiرگەن بالشىقتان شەڭبەرلەپ شەگەندەلگەن. تەرەڭدiگi قىرىق قۇلاش قۇدىقتاردىڭ سۋلارى ارنايى جاسالىنعان كارiزدەرمەن جەر بەتiنە شىعارىلىپتى. بۇل سول كەزدەگiلەر ءۇشiن از تاپقىرلىق پا. جالپى مۇنداعى تەرەڭ قۇدىقتاردىڭ سانى ەكi جۇزدەن اسادى.

تۇركiستان جازيراسى وتىرىقشىلىق پەن كوشپەندiلەر مادەنيەتiنiڭ، وركەنيەتiنiڭ توعىسقان جەرi. كەزiندە بۇل جازيرا "قالالار ەلi" دەپ اتالسا كەرەك. قازiر سول قالاشىقتاردان، iرi ەلدi مەكەندەردەن تابىلعان ون سەگiز مىڭعا جۋىق جادiگەردi ارحەولوگيا عالىمدارى زەرتتەۋ ۇستiندە. جادiگەرلەردiڭ ءالi تالاي تاريح بەتتەرiن اشارى كۇمانسiز.

بيىل "ازiرەت سۇلتان" مەملەكەتتiك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ قۇرىلعانىنا وتىز جىل تولدى. سوعان وراي وتكەن اپتادا مۇراجاي ۇجىمى الماتىداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك ورتالىق مۇراجايىندا "تۇركiستاننىڭ جەتi كەرەمەتi" اتتى كورمە اشىپ، قۇندى جادiگەردi قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ نازارلارىنا ۇسىندى.مۇراجاي ديرەكتورى البەرت سافۋللين مەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر مۇرات تۇياقباي قىسقاشا ماعلۇماتتار بەردi. كورمە ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ ون سەگiز ماۋسىمىنا دەيiن جالعاسادى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button