شەكارامىز سىزىلدى دەسەك تە...

قازاق جەرiنiڭ ۇلانعايىر، ءارi استى-ءۇستi تولعان بايلىق ەكەنiن قازiر ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارتقا دەيiن بiلەدi. سونداي-اق، شەكاراسى تولىق انىقتالىپ، iرگەسi قىمتالعان تمد-داعى العاشقى مەملەكەت بiزبiز دەپ بوركiمiزدi اتقانىمىز دا ايدان انىق. دەگەنمەن، دەماركاتسيا اياقتالىپ، دەليميتاتسيا جاسالىنسا دا، كورشi مەملەكەتتەر كوزi تۇسكەن جەرلەرiن قالاپ الىپ، ورنىنا سونداي كولەمدە جەر بەرە الادى ەكەن.

ماسەلە اۋەجايدا ما ەكەن؟

رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكسەي چەرنىشەۆ اقتوبە وبلىسىنان جەر سۇراپ، ءوتiنiش بiلدiرگەنi جايىندا قاۋەسەتتiڭ تاراعانىنا بiراز ۋاقىت بولعان. وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا بۇل ماسەلە ەكi ەلدiڭ توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiلەرi دەڭگەيiندە قاراستىرىلدى. رەسەيدiڭ قازاقستاننان سۇراپ وتىرعانى ور قالاسى اۋەجايىنىڭ قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتەتiن قوندىرعى. شەكارا ءبولiسi كەزiندە قازاقستان اۋماعىندا قالىپ قويىپتى. قازاقستان كوميسسياسىن سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنiڭ ەرەكشە جاعدايلار جونiندەگi ەلشiسi ۆياچەسلاۆ گيززاتوۆ باسقارسا، رەسەي كوميسسياسىن رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنiڭ توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi ۆلاديمير ۆولكوۆ باسقاردى. اقتوبە قالاسىندا وتكەن بۇل جيىنعا وبلىس اكiمiنiڭ I ورىنباسارى Iزباق ومiرزاقوۆ، وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى، اكiمشiلiك پەن كاسiپورىندار وكiلدەرi قاتىستى. رەسەي سىرتقى ۆەدومستۆو وكiلدەرiنiڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ور قالاسىنداعى اۋەجايدىڭ قازاقستان اۋماعىندا قالىپ قويعان 2،5 شاقىرىم بولiگi اۋە كەمەلەرiنiڭ ۇشىپ-قونۋىنا بارىنشا كەدەرگi كەلتiرiپ تۇرعانعا ۇقسايدى. "بۇل ءۇشiن ور قالاسىنان ماماندار ۇنەمi شەكارا قىزمەتكەرلەرiمەن كەلiسسوز جۇرگiزۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇعان كەمiندە 10 ساعات ۋاقىتىمىز شىعىندالادى. ال، قاۋiپسiزدiك تالاپتارى بويىنشا بار بولعانى 30-40 مينۋتتىق ۋاقىت كەرەك بولسا، بiزدiڭ قىزمەتكەرلەر ول تالاپتىڭ ۇدەسiنەن شىعا الماي قالادى" — دەيدi ۆ. ۆولكوۆ.

ورىنبور قالاسىنىڭ گۋبەرناتورى بۇل جەردi سۇراعاننان بەرi بۇل جايىندا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا 5 رەت جيىن وتكiزiلگەن. جيىنداردىڭ قاي-قايسىسى دا جابىق ەسiك جاعدايىندا وتكiزiلiپ، كەيiن ماسەلەنiڭ ءمانi جۋرناليستەرگە جەتكiزiلiپ وتىرعان. بۇل جولعى مالiمەتتەرگە قاراعاندا، ۆولكوۆ رەسەيدiڭ قازاقستان تاراپىنان قانشالىقتى كولەمدەگi جەرگە قۇدا ءتۇسiپ وتىرعاندىعىنىڭ انىقتالماعاندىعىن ايتادى. بiراق، ول جەرلەردە ەلدiمەكەندەر بولمايدى، پايدالى قازبا بايلىقتارى جوق. دەگەنمەن، كوميسسيا مۇشەلەرi مارتوك جانە قارعالى اۋداندارىن ارالاپ، سونداعى حالىقپەن سويلەسiپ، تامىرلارىن باسقان كورiنەدi. دەمەك، كوز سول اۋدانداعى جەرلەرگە ءتۇسiپ وتىر. كەيبiر اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، جەرگiلiكتi تۇرعىندار بۇل مەكەندەردiڭ كورشiگە بەرiلمەۋiن قالايدى. ويتكەنi، ول جەرلەر شۇرايلى، شابىندىقتى، ايتەۋiر، حالىقتىڭ كۇنكورۋiنiڭ نەگiزگi ارقاۋىنا اينالعان جەرلەر. قازاقستان تاراپى تاتۋ كورشiسiنiڭ كوڭiلiن قيماي قالاعانىن بەرۋگە كەلiسiپ تە قويىپتى، ەسەسiنە، ورىنبور وبلىسىنان قازاقتىڭ قالاعان جەرi "ويىلىپ تۇرىپ" بەرiلەتiن بولدى.

دەگەنمەن، رەسەي اۋەجايدىڭ قالعان بولiگiن سىلتاۋ ەتiپ، ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى جەرلەرگە كوز تiگiپ وتىر ما ەكەن؟ ەسiمiزدە بولسا، 2005 جىلى رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا دەليميتاتسيا جۇرگiزiلiپ جاتقان كەزدە قوستاناي وبلىسىنداعى وگنەۋپورنىي اۋىلىن ماگنيتوگورسكiدەگi كiرپiش زاۋىتىنا شيكiزات دايارلاپ بەرۋi ءۇشiن ونىڭ ورنىنا ستراتەگيالىق ماڭىزى شامالى جەرلەرمەن ايىرباستاعان ەدiك. رەسەي قاشاندا ءوزiنiڭ مۇددەسi ءۇشiن وزگەنiڭ ۇلتتىق مۇددەسiنە اسقاق قاراپ ۇيرەنگەنi بەلگiلi. دەمەك، بۇل جەردە ماسەلە تەك اۋەجايدا عانا بولماسا كەرەك. كورشiمiزدiڭ كوزدە¬گەنi ودان ارى جاتپاسىنا كiم كەپiل.

قىرعىزعا دا ەسەمIز كەتتI مە؟

وتكەن اپتادا رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا ات باسىن بۇرعان قۇرمانبەك باكيەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆ اراسىنداعى كەلiسسوزدەردiڭ اسا جەمiستi بولعاندىعىن بۇكiل اقپارات قۇرالدارى شۋلاسا ايتىپ جاتتى. بۇل ساپاردىڭ جەمiستi بولۋىنا قىرعىز پارلامەنتiنiڭ قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا 2001 جىلى كەلiسiلگەن شەكارا سىزىعىن دەليميتاتسيالاۋدى اياقتاۋى سەبەپ بولىپ وتىر. اقپارات قۇرالدارى، اسiرەسە، قازاقستاننىڭ ىستىقكول جاعالاۋىنداعى پانسيوناتتارعا يەلiك ەتەتiندiگiن ماقتانىشپەن الەمگە جار سالىپ جاريالاستى. قىرعىز جوعارى كەڭەسi "قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ىستىقكول وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كۋرورتتىق-رەكرەاتسيالىق شارۋاشىلىق نىساندارىنا مەنشiك قۇقىقتارىن رەتتەۋ تۋرالى" زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. بۇل زاڭ ارقىلى قىرعىزدار ىستىقكولدەگi ءتورت پانسيونات قازاقتىڭ مەنشiگi ەكەنiن مويىندادى. زاڭ تالابىنا ساي ول جەردەگi دەمالىس نىساندارىنىڭ قىزمەتi ءتورت جۇلدىزدى قوناق ۇيلەردiڭ دارەجەسiنە ساي كەلۋi تيiس، جانە جۇمىسشىلاردىڭ سەكسەن پايىزى قىرعىز ازاماتتارى بولۋى كەرەك.

قازاقستاننىڭ وزگە ەمەس، تۋعان باۋىرىنداي قىرعىزستانمەن اراداعى شەكاراسىنىڭ وسى كۇنگە دەيiن اياقتالماۋىنا وسىدان 3 جىل بۇرىن تۇتانعان بەيبiت رەۆوليۋتسيا كiنالi. ودان كەيiن قىرعىزستاندا ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كۇنi الىستاپ كەتiپ ەدi. ماسەلە بيىل عانا ءوز ارناسىن تاۋىپ، رەتتەلە باستادى. سونداي-اق، نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستانمەن اراداعى قارىم-قاتىناستىڭ العا جۇرۋiنە ءالi كۇنگە اياقتالماعان شەكارا دەليميتاتسياسى كەدەرگi بولاتىندىعىن اشىق ايتقانى دا بار. قىرعىز بەن قازاق اراسىنداعى شەكارا 1050 شاقىرىمعا سوزىلادى ەكەن. شەكارا دەليميتاتسياسى راتيفيكاتسيالانعانعا دەيiن ەكi ەل اراسىنداعى تالاستى اۋماقتاردىڭ سانى 12-گە جەتكەن.

تالاس وبلىسىنداعى كولەمi 79 گەكتار بولاتىن ءمارمار كەنi 1980 جىلعى قىرعىز كسر-iنiڭ مينيسترلەر كەڭەسiنiڭ قاۋلىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ پايدالانۋىنا بەرiلگەن بولاتىن. 2003 جىلى قىرعىز دەپۋتاتتارى بۇل كەن ورنىن وزدەرiنە قايتارۋدى تالاپ ەتتi. ناتيجەسiندە قازاقستان اۋماعى ءمارمار كارەرiنە ساي كەلەتiن جەرمەن الماساتىن بولدى. تۋيۋپ اۋدانىنان قازاقستانعا 620 گەكتار جايىلىم جەرلەر بەرiلiپ، قازاقستان ورنىنا سانتاش اۋىلىنان 1100 گەكتار جەر بەردi.

قازاق ساياساتكەرلەرi دە، شەنەۋنiكتەرi دە قىرعىزستانمەن اراداعى شەكارا بولiسiندە ۇستەمدiك تانىتىپ، ءوز دەگەندەرiنە قول جەتكiزگەندەرiن ايتىپ، الاقاندارىن ىسقىلاپ ءجۇر. الايدا، "جاس الاش" گازەتiنiڭ 15.ءIۇ. 2008 جىلعى №30 سانىندا "قىرعىزدار 4302 گەكتار جەر بەرiپ، قازاقستاننان 6800 گەكتار جەر الدى. قىرعىز پارلامەنتi حالىقارالىق iستەر جونiندەگi كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ك. قارابەكوۆ سولاي دەدi" دەگەن شاعىن مالiمەت جارىق كوردi. دەمەك، قانشا ەزۋلەسەك تە بiزدiڭ قىرعىزعا دا ەسەمiز كەتكەنi مە سوندا؟

قىتاي مەن ءۇندIستان قازاقستانعا كوز الارتا ما؟

ءۇندiستاننىڭ "CALCUTTA TELEGRAPH" اتتى باسىلىمىنداعى 14-ساۋiردە "جەر جەتپەي مە، قازاقستان شاقىرادى" اتتى ماقالانى "ەكونوميكا" گازەتiنiڭ "شەتەل باسىلىمىنا شولۋ" ايدارىندا اۋدارىپ باستى. وندا ء"ۇندiستان شارۋالارى ۇلانعايىر اۋماقتى يەلەنiپ جاتقان قازاقستاندا — 600 000 مىڭ تەكشە شاقىرىم — ءۇندiستاننىڭ بەستەن بiر بولiگiنە جۋىعىندا — تەك ءشوپ پەن پiشەن عانا وسiرiلەتiندiگiن ەستiپ قايران قالعاندىعى تۋرالى جازىلادى. ءۇندiستان ۆيتسە-پرەزيدەنتi حاميد انساريدiڭ قازاقستانعا ساپارى كەزiندە شەنەۋنiكتەردiڭ بiرi "جەردi وڭدەۋ ءۇشiن شەتەلدiكتەرگە 10 جىلعا جالعا بەرەتiندiگi" جونiندە ايتقاندىعى جازىلادى. مۇندا 820 000 مىڭ تەكشە شاقىرىم ەگiندiك بار كورiنەدi. جالپى، ماقالادان اڭعارعانىمىز ءۇندiستان شەنەۋنiكتەرi الاقانداي جەردە، قازاقستاننىڭ تەرريتورياسىنان 5-6 ەسە كiشi ءۇندiستاندا كۇن ساناپ ءوسiپ بارا جاتقان شارۋالارىن جەرi كەڭ، حالقىنىڭ سانى از قازاقستانعا قالاي جونەلتۋدiڭ امالىن iزدەپ شارق ۇرا باستاعان كورiنەدi.

جىل وتكەن سايىن قازاقستانعا زاڭدى، زاڭسىز جولمەن اعىلىپ كەلiپ، قازاق قىزدارىنا ۇيلەنiپ، قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ، iشكi ومiرiمiزگە دەندەي ەنiپ بارا جاتقان قىتاي ولاردىڭ تۇپكi ويى وسى — قازاقستاندا تۇراقتى تۇرۋ. حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ادام قۇقىعى جايىندا ءسوز قوزعاپ، قىتايعا سىيماي جاتقان شارۋالاردى بوس جاتقان ورتا ازيا ەلدەرiنە قاراي ىعىستىرۋ، سول ارقىلى قازاق دالاسىنا اۋىز سالۋدى كوزدەپ وتىرماسىنا كiم كەپiل. مۇنداي اقپاراتتاردى بiز كۇن وتكەن سايىن جولىقتىرىپ وتىرامىز. قازiر قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى جوعارى دەڭگەيدە. قارىم-قاتىناس كۇن وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلەدi. قىتايدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىندا الار ورنى دا سالماقتى. اتاسۋ-الاشاڭقاي قۇبىرى ارقىلى قىتايعا قارا التىنىمىزدى جونەلتە باستادىق. ەڭ باستىسى، ەلiمiزگە كەلگەن قىتايلار ءوز كومپانيالارىنداعى جۇمىسشىلارعا قىتاي ءان ۇرانىن ايتقىزىپ، قىتاي تiلiندە سويلەتۋگە ماجبۇرلەيدi. دەمەك، بۇنىڭ بارلىعى قىتاي ەكسپانسياسىنىڭ باسى بولىپ جۇرمەسە بولعانى.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button