قادIرIن بIلIپ، قاسيەتIن اسپەتتەپ...

قازاق تiلi قازاقستاننان تىس جەردە قالاي دامۋدا؟

قازاقستاندا قازاق تiلiنiڭ ءوز مارتەبەسiنە يە بولۋ ۇدەرiسi باياۋ ءجۇرiپ جاتىر دەسەك، ال ونىڭ شەت ەلدەردە مويىندالۋى كۇن وتكەن سايىن كەڭەيۋدە. بۇل جايت قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي جەتiستiكتەرi مەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ شەتەلدەردە تولايىم تابىستارعا جەتۋلەرiمەن تiكەلەي بايلانىستى. قازاق تiلiنە عالامدىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق، ەلدiڭ الەۋمەتتiك جاعدايى تۇزەلiپ، قازاقستاننىڭ الەمدiك كەڭiستiكتە ورنى بيiكتەگەن سايىن، تiلiنiڭ الەۋەتi دە كۇشەيiپ كەلە جاتقانىن كورەمiز.

قازاقستانداعى قارجى ينستيتۋتتارى مەن مۇناي، تاۋ-كەن كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس iستەيتiن شەتەلدiكتەر بiرتە-بiرتە مەملەكەتتiك تiلدە قۇجات تولتىرىپ، قازاق تiلiندە قىزمەت كورسەتۋگە كوشەتiنi زاڭدىلىق. زاڭدى سىيلاپ ۇيرەنگەن باتىس كاسiپكەرلەرiنiڭ قازاقستانعا كەلمەستەن بۇرىن، قازاق تiلiن ۇيرەنiپ كەلەتiنiن بiرنەشە رەت كوردiك. ورتا ازياداعى كوشباسشى حالىقتىڭ ساياسي-قوعامدىق وزگەرiستەرiن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن شەتەل ۇيىمدارى دا (ماسەلەن، امەريكاداعى ينديانا ۋنيۆەرسيەتەتi) قازاق تiلiن بiلمەيiنشە جۇمىستارى ناتيجە بەرمەيتiنiن جاقسى بiلەدi. سول ءتارiزدi دارىنىن شەتەلدiكتەرگە مويىنداتقىزىپ جاتقان جاستاردىڭ قازاق مادەنيەتiن، ياعني قازاق تiلiن تۋ ەتiپ كوتەرiپ جۇرگەندەرi تاعى راس. ونىڭ سىرتىندا تۋعان ەلدەن جىراقتا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ تiلi مەن دiلiن ساقتاۋدا اتقارىپ جاتقان ازدى-كوپتi شارالارى بار. وزگە مادەنيەتتiڭ ورتاسىندا ءومiر ءسۇرiپ جاتقان اعايىننىڭ قازاق تiلiن ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىستارى — مەملەكەتتiك تiلگە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەندەرگە ۇلگi.

دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مالiمەتتەرiنە سايكەس، قازاقتار الەمنiڭ 40-قا جۋىق ەلدەرiندە ءومiر سۇرۋدە. تەك 32 مەملەكەتتە عانا قازاق مادەني ورتالىقتارى جۇمىس iستەيدi. ال قازاقستاندا قازاق تiلiن دامىتۋعا ارنالعان قانشا قوعامدىق ۇيىمدى بiلەمiز؟..

— بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا شەتەلدەگi قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليوننان اسادى. ونىڭ بiر ميلليونى رەسەيدە، 2 ميلليونعا جۋىعى وزبەكستاندا، 1،5 ميلليونى قىتايدا ءومiر سۇرۋدە. موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا تۇرعان 70 مىڭ اعايىنىمىزدى قازاقستانعا كوشiرiپ الدىق. موڭعوليادا ءالi دە بولسا ەلiنە كەلۋگە ىنتالى 120 مىڭ قازاق بار. ورتا ازيا ەلدەرiنە قاتىستى ايتار بولساق، تۇرiكمەنستانداعى 80 مىڭنان استام قازاقتىڭ جارتىسى قازاقستانعا كوشiپ كەلدi. تاجiكستاندا 10 مىڭنان استام، قىرعىزستاندا 45 مىڭداي قازاق بار. ۋكراينا، بەلورۋسسيا، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiندە 2-3 مىڭ قازاق ءتۇتiن تۇتەتiپ وتىر. سوناۋ كالينينگرادتان ياكۋتياعا دەيiن، ماسكەۋ، سانكت-پەتەربوردا 10-15 مىڭ كولەمiندە. استراحان، ورىنبور، ساراتوۆ، ومبى، سامارا، تۇمەندە دە قازاقتار كوپ، — دەيدi دۇنيەجۇزi قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تالعات ماماشەۆ.

— وزبەكستاننىڭ 9 وبلىسى، 25 اۋدانىندا قازاقتار كوپتەپ شوعىرلانعان. كەڭەس وداعى تۇسىندا 600-دەن استام قازاق مەكتەپتەرi بولاتىن. قازiر سول 600 قازاق مەكتەبiنiڭ جارتىسىنان كوبi جابىلدى. قازاقتاردىڭ وزبەكتەنiپ بارا جاتقان جايى بار. سول سياقتى قىتايداعى قازاق مەكتەپتەرiندە دە قىتاي پاندەرi كوبiرەك جۇرەتiن بولعاندىقتان، قازاقتار قىتايلانىپ بارا جاتىر، — دەيدi تاعى دا سول تالعات ماماشەۆ.

وكiنiشكە قاراي، قازiردiڭ وزiندە قازاقى بولمىسىنان اجىراپ، ءوسiپ-ونگەن جەردiڭ توپىراعىنا سۋداي سiڭiپ كەتكەندەر كەزدەسۋدە. ماسەلەن، اۋعانستاندا قالعان 300-دەي قازاق وتباسىنىڭ باسىم كوپشiلiگi وزدەرiنiڭ رۋلارىن بiلiپ، "قازاقپىز" دەپ ساناعانىمەن انا تiلiن ۇمىتىپ، پۋشتۋن، پارسى تiلدەرiندە سويلەۋگە كوشتi. تiلiنەن ايىرىلعان جۇرتتىڭ بiرتە-بiرتە ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتاتىنى — اكسيوما.

شەتەلدەگi باۋىرلارىمىزدىڭ قازاق تiلiن ساقتاپ قالۋ مۇمكiنشiلiگi تۇرىپ جاتقان ەلدەرiندەگi ساياسي-ەكونوميكالىق ەرەجەلەرگە، دەموكراتيالىق ۇستىنداردىڭ مويىندالۋىنا قاتىستى ءارتۇرلi. كارi قۇرلىق ەۋروپا جانە ەركiن امەريكا ەلدەرiندە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ اۋعانستان مەن وزبەكستاندا جانە قىتايدا تۇرىپ جاتقان قازاقتارعا قاراعاندا ۇلتتىق ەرەكشەلiكتەرiن: تiلiن، دiنiن، سالت ءداستۇرi مەن تاريحىن ساقتاپ، دامىتۋعا ارنالعان قولايلى زاڭ تەتiكتەرi بار. وسى ماسەلەگە جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەك.

رەسەيدە "قازاق تiلi" قوعامى جۇمىس iستەۋدە. قوعامعا قازاقستاننان بiرنەشە باسىلىمدار جولدانىپ تۇرادى. سونداي-اق "قازاق تiلi" اتتى جەكە گازەتتەرi دە جارىق كورۋدە. رەسەيدە قازاق تiلiنiڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاپ جۇرگەن جانداردىڭ بiرi — جارقىن قوڭىربايقىزى. ول جىل سايىن رەسەيدەگi قازاق وقۋشىلارىن قازاقستاندا وتەتiن قازاق تiلi مەن ادەبيەتi ءپانiنiڭ وليمپياداسىنا الىپ كەلۋدi يگi داستۇرگە اينالدىرعان.

— ءتورت جىل قاتار قازاق تiلi مەن ادەبيەتi ءپانi بويىنشا قازاقستاندا وتەتiن حالىقارالىق وليمپياداعا دايىندىق كەزiندە ماسكەۋلiك قازاق بالالارىنىڭ تاريحي وتانىمىز – قازاقستاننىڭ جاعدايىن (مادەنيەتi، ادەبيەتi، سالت-ءداستۇرi، جاعراپيالىق ەرەكشەلiكتەرi، ساياساتى، ەكونوميكاسى ت.ب.)، قازاقتىڭ تiلiن، ابايىن، مۇحتارىن بiلمەيتiنiن بiلگەنiمدە جۇرەگiم اۋىردى. باباسىن بiلمەگەن بالا، باسقانى نە قىلسىن؟ ەلiنiڭ جايىن، جەرiنiڭ جاعدايىن بiلمەگەن بالا ونى قالاي ءسۇيسiن؟ وسى وليمپياداعا دايىندىق كەزiندە بۇكiل قازاق ەلi، مادەنيەتi تۋرالى مالiمەت العان، ارتىنان ەلگە بارىپ ەلدi-جەردi كورiپ قايتقان بالالار "بiز وسكەندە ەلگە كەلەمiز، وقۋ-بiلiم الىپ سول بiلiمiمiزدi ەلدi كوركەيتۋگە جۇمسايمىز" دەپ قۋانتادى، — دەيدi جارقىن.

گەرمانياداعى قازاقتاردىڭ ەڭ وزەكتi ماسەلەلەرiنiڭ بiرi — قازاق تiلi بولىپ وتىر. سەبەبi نەمiس قازاقتارىنىڭ دەنi تۇرiك تiلiندە، ال بالالارى نەمiس تiلiندە تۇسiنiسەدi. قازاقستاننان كiتاپ نەمەسە گازەت-جۋرنال جەتكiزiلiپ تۇرسا، بالكiم، بۇل از دا بولسا ماسەلەنiڭ شەشiلۋiنە اتسالىسار ەدi. گەرمانيادا ءوسiپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ اراسىندا مادەني iس-شارالار وتكiزiپ تۇرۋ ءۇشiن ميۋنحەندە جانە كەلندە ەكi قازاق قوعامى قۇرىلعان. الايدا قوعامدىق ۇيىمدارمەن جۇمىس iستەۋ تاجiريبەسiنiڭ جەتكiلiكسiزدiگiنەن، قازاق تiلiنەن ءدارiس بەرەتiن ارنايى مامانداردىڭ جوقتىعىنان بۇل ۇيىمدار گەرمانيادا قازاق تiلiن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان جوق. تەك جەكە ادامدار عانا مۇمكiندiگiنشە بالالارىن جازعى دەمالىستى قازاقستانعا جiبەرiپ نەمەسە ارنايى وقىتۋشى جالداپ وقىتۋدا. گەرمانيادا تۋىپ-وسكەن قازاق قىزى وزگەجان كەسiجi:

— گەرمانيادا قازاق مەكتەبi جوق. ءۇي iشiندە عانا اكە-شەشەممەن قازاق تiلiندە سويلەسەمiز. قازاقشانى اجەمنەن ۇيرەندiم. دەسە دە كوشەگە شىققاندا، يا بولماسا سiڭiلiمiز ەكەۋمiز ءوزارا نەمiسشە سويلەسiپ كەتەتiنiمiز بار. گەرمانيادا وتەتiن قازاقتاردىڭ كiشi قۇرىلتايىنا ۇدايى قاتىسامىن. سول جەردەگi اعالاردىڭ قازاق تiلiندە جاساعان بايانداماسىن قۇربى-قۇرداستارىمنىڭ كوپشiلiگi تۇسiنبەيدi. تiپتi، گەرمانياعا "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن كەلگەن قازاق ستۋدەنتتەرiنiڭ كوبi ورىسشا سويلەيتiندەرi تاڭقالدىرادى. قازاق تiلiندەگi كiتاپتار كوپ بولسا، تiلدi تەز ۇيرەنiپ كەتەر مە ەدiم دەپ ويلايمىن. قازاق تiلiن ساقتاپ قالۋدا دۇنيەجۇزi قازاقتار قاۋىمداستىعى نەمەسە قازاقستاننىڭ ۇكiمەتi تاراپىنان قولداۋ بولعانى ارينە جاقسى.

شۆەتسيادا نەگiزiنەن تۇركيادان كوشiپ بارعان 30 وتباسى تۇرادى. دەنi ستوكگولم، ەۆل، ۆاستەراس، گەتتەربورگتە شوعىرلانعان. شۆەدتەرمەن وتاۋ قۇرعان قازاقستاندىقتار ەسەبiنەن قازiر شۆەتسياداعى قازاقتار سانى بiرتە-بiرتە وسۋدە. شۆەتسياداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكiلi — ساعادات تۇركوز. ساعادات — ءان الەمiندەگi فولكلوردان باستاۋ الاتىن جاڭا جانردى قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان تالانتتى انشiلەردiڭ بiرi.

— قازاقشا تەك اۋىزەكi قاجەتتi سوزدەردi عانا ايتا الامىن. وتە جاقسى دەمەيمiن، بiراق سويلەسiپ تۇسiنiسە الاتىن دەڭگەيدەمiن. مەنiڭ قازاقشام تۇرiك تiلiمەن ارالاسىپ كەتكەن. ءان سالۋ بارىسىندا قازاق تiلi مەن ءۇشiن اسا ماڭىزدى، سول سەبەپتi قازاق تiلiن وقىپ ۇيرەنەتiن مۇمكiندiكتi قالت جiبەرمەۋگە تىرىسامىن. رەپەرتۋارىمدا تۇرiك اندەرiمەن قاتار بiرنەشە قازاق اندەرi دە بار. قازاقستاندا ومiرiمدە ءۇش رەت قانا بولدىم. جۇمىس بابىمەن ءسوزسiز اتا-بابا جەرiنە ءالi تالاي رەت كەلەرمiن، — دەيدi شۆەتسيادا تۇراتىن قازاقتىڭ ءانشi قىزى. قازاقتىڭ قوڭىر ءانiن شۆەتسيانىڭ ساحناسىندا اۋەلەتiپ شىرقالىپ جاتسا، ۇلتتىق قادiر-قاسيەتتiمiزدiڭ وشپەگەنi، قايتا جاندانعانى ەمەس پە؟

ۇلىبريتانياداعى قازاقتاردىڭ بiر ەرەكشەلiگi، وتباسىن قۇرعاندا قان تازالىعىنا قاتتى ءمان بەرەدi. سول سەبەپتi اعىلشىن قازاقتارى ءۇشiن ۇلتتىق تامىرلارىنان اجىراماي، بالالارىن قازاق رۋحىندا تاربيەلەۋگە كوپ كوڭiل بولەدi. ماسەلەن 1992 جىلى تۇماندى البيون ەلiندە قازاق قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. بۇل قوعام ۇلىبريتانياداعى قازاقتاردىڭ ءوزارا تىعىز ارالاسىپ، تۋعان ەلدەن قول ۇزبەۋ ماقساتىن كوزدەيدi. قازiرگi كۇنi لوندون-قازاقستان كاسiپكەرلەر قاۋىمداستىعى دا ءساتتi جۇمىس iستەۋدە.

اقش-تاعى قازاق دياسپوراسىنىڭ دەنiن امەريكاندىقتارمەن وتاسقان قازاقتار جانە ونەر-عىلىم قۋىپ، امەريكادا قالىپ قويعان قازاقتىڭ دارىندى ازاماتتارى، تۇركيا، رەسەي، ەۋروپا ەلدەرiنەن كوشiپ بارعاندار قۇرايدى. بiر قىزىعى اقش-تا ءالi كۇنگە دەيiن قازاق مادەني ورتالىعى قۇرىلماعان. نيۋ-يوركتە تۇرىپ جاتقانىنا ون بەس جىلدان اسقان ءاليا ءالحان ءوز ەركiمەن برۋكليندە امەريكاندىقتار اسىراپ العان قازاق بالالارىنا قازاق تiلiنەن، ءان-كۇيدەن ساباق بەرۋدە.

— وتكەن جىلى تۇركيادان امەريكاعا كەلگەن قازاق باۋىرلارىمىز ءوز بالالارىنا ارناپ قازاق تiلiن ۇيرەنۋ كۋرسىن اشۋدى ۇسىندى. قۋانا كەلiسiم بەردiم. ءوزiم كاسiبي مۋزىكانت بولعاندىقتان تومەن باعا بويىنشا دومبىرادان، فورتەپيانا، گيتارا ۇيرەتەتiن كۋرستار ۇيىمداستىردىم. ال، ەڭ قىزىعى، كۋرس اشىلعان كۇنi 3-5 جاس اراسىنداعى بالالارىن ەرتiپ، بiر توپ امەريكاندىقتار كەلدi. بۇل امەريكاندىقتار اسىراپ العان قازاق بالالارى بولاتىن. جالپى اقش بويىنشا قازاقستاننان 2000-نان استام بالا اسىراپ الىنىپتى. كوپشiلiگi — قازاقتىڭ بالالارى. "بiز بالالارىمىزدىڭ وزدەرiنiڭ ءتول مادەنيەتتەرiن تانىپ بiلۋگە مۇمكiندiكتەرi تۋعانىنا وتە قۋانىشتىمىز. سiزگە ۇلكەن راحمەت"، — دەپ ولار كەزدەسكەن سايىن العىستارىن بiلدiرiپ جاتادى، — دەيدi ءاليا ءالحان.

قىتايدا بiر جارىم ميلليوننان استام قازاق تۇرادى. Iلە، تارباعاتاي، التاي ولكەلەرiندە شوعىرلانعان قازاقتار تiل تۇنىعىن ساقتاپ قالعان. سونىمەن قاتار قازاق تiلiندە گازەت-جۋرنال شىعاراتىن رەداكتسيالاردىڭ سانى وتىزعا جۋىق. تاۋلiگiنە 34 ساعات قازاق تiلiندە باعدارلاما بەرەتiن شىڭجاڭ تەلەۆيزياسىندا قازاقتىڭ 250 ۇل-قىزى ەڭبەك ەتەدi. پەكين پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ تۇلەگi، بۇل كۇندە پروفەسسور مەللات رامەت ۇلى:

— قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قىتاي تiلi مەن جازۋىن قولدانۋمەن بiرگە، قازاق تiل-جازۋىن قاتار قولدانىسقا تۇسۋiنە: "قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى" باستاعان زاڭ ەرەجەلەرi كەپiلدiك بەرەدi. قحر-دىڭ اتا زاڭىندا: وتانىمىزدىڭ توپىراعىندا ءوسiپ-ءونiپ وتىرعان "ۇلتتاردىڭ بارلىعىندا وزدەرiنiڭ تiل-جازۋىن قولدانۋ جانە دامىتۋ بوستاندىعى بولادى"، — دەپ بەلگiلەنگەن. شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ تiل جازۋ كوميتەتi قازاق تiلi جاعىنان جۋىقتاعى بiر جىلدىڭ iشiندە "قازاق تiلiنiڭ ەملە سوزدiگiن"، "قازiرگi قازاق تiلiن"، "قىتايشا-قازاقشا ارناعا تۇسiرiلگەن اتاۋلاردىڭ" ەكi جيناعىن ت.ب. قۇراستىرىپ باسپادان شىعاردى، — دەيدi قىتايداعى قازاق تiلiنiڭ جاي-كۇيiنە وراي.

سىرت قازاعىنىڭ ۇلتشىل بولىپ، ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالۋدا جەرگiلiكتi قازاقتارعا قاراعاندا اناعۇرلىم بەلسەندiلiك تانىتۋى تۇسiنiكتi. سەبەبi ءۇشiنشi، ءتورتiنشi ۇرپاعىن ءوسiرiپ، شەتەلگە سiڭiسە باستاعان قازاق وتباسىلارى قازاقستانعا كوشiپ كەلۋدەن گورi، اتا-باباسىنىڭ اسىل مۇراسىن تۇرىپ جاتقان جەرلەرiندە قاستەرلەپ، قادiرلەۋدi ءجون كورەدi. سول ءۇشiن دە اتا-بابا تiلiن ساقتاپ، سول تiلدە سويلەپ، ۇرپاعىنا امانات ەتiپ قالدىرۋدى ويلايدى. بۇل جولداعى قيىندىقتارى مەن قىزىقتارى جايلى جىل سايىن وتكiزiلەتiن قۇرىلتايلاردا شەتەل قازاقتارى اشىق بولiسەدi. قازاق تiلiن ۇيرەنۋدiڭ نەگiزگi قيىندىقتارى رەتiندە ولار: ارنايى تiل ۇيرەتەتiن وقىتۋشىنىڭ تاپشىلىعىن، بiر تiلدە سويلەگەنiمiزبەن توتە، كيريلل، لاتىن ءالiپبيiن قولداناتىندىعىن، ءوز بەتiنشە تiل ۇيرەنۋگە ارنالعان باعدارلامالاردىڭ بولماۋىن اتايدى. ءاربiر قۇرىلتايدا قازاق تiلi ماسەلەسiنiڭ بiرiنشi كەزەكتە كوتەرiلۋi — اعايىندارىمىزدىڭ تiلگە دەگەن قامقورلىعىنىڭ بiردەن بiر كورiنiسi. بiر قۋانتارلىعى، قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنiڭ تiل كوميتەتi شەتەل قازاقتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس iستەپ، قازاقستاننان تىسقارى جەرلەردە دە قازاق تiلiن دامىتۋدى قولعا الدى. قازاق تiلiن ۇيرەنۋدiڭ ەلەكتروندى سوزدiگi مەن "التىن بەسiك"، "تۋعان تiل" الماناحتارى شىعارىلىپ، سىرتقى Iستەر مينيسترلiگiنiڭ جاردەمiمەن تاراتىلۋدا. ارينە قالاي دەسەك تە، شەتەل قازاعىنىڭ تiلدi ساقتاپ قالۋدا بiرiنشi كەزەكتە ۇلتقا دەگەن سۇيiسپەنشiلiگi مەن ماحابباتى، ء"تۇبi تۋعان ەلگە ءوزiم بارماسام دا، بالالارىم بارادى" دەگەن نيەتتەرi ماڭىزدى ءرول ويناپ وتىر. شەتەل قازاقتارىمەن ۇدايى بايلانىستا بولىپ، قازاقستان تۋرالى اقپاراتتارمەن وڭاي تانىسىپ وتىرۋى قازاق تiلiنiڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتەرi ءسوزسiز.

اسحات ەركIمباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button