الەمدIك نارىقتى جاۋلاعان "NOKIA"

«Nokia»-نىڭ نەگiزi 1865 جىلى قۇرىلدى. ينجەنەر فريدريح يدەستام سول جىلى 12 مامىردا فينليانديانىڭ وڭتۇستiك-باتىسىنداعى نوكيا وزەنi بويىنان تسەلليۋلوزدى-قاعاز فابريكاسىن اشىپ، قاعاز ونiمدەرiن وندiرە باستايدى. بۇل كەزدە ەلدە قاعاز-كارتونعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى ەدi. وندiرiلگەن قاعازدىڭ تۇتىنۋشىلارى الدىمەن فينلانديانىڭ ءوز حالقى بولدى. سودان كەيiن پاتشالىق رەسەي ساتىپ الا باستاعان. كەيiندەۋ قاعاز ساپاسى جاقسارا تۇسكەن سوڭ انگليا، فرانتسيا جانە قىتاي iرi كولەمدە تاپسىرىستار بەرەدi دە ءوندiرiس كولەمi ۇلعايىپ، 1871 جىلى «Nokia corporation»-عا اينالادى. از عانا جىلداردان كەيiن بۇل كورپوراتسيا الەمگە تانىلدى.

دەگەنمەن 1898 جىلى ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى رەزينادان جاسالعان بۇيىمدار شىعاراتىن iرi «Finnsھ Rubber Works» كومپانياسى «Nokia AB»-نى ءوز قۇرامىنا قوسىپ، بiرلەسiپ كۇن كەشەدi. بۇلارعا 1912 جىلى ەلەكتر جەلiسiن (كابەل) وندiرەتiن «Finnisھ Coble Works» كومپانياسى دا قوسىلىپ، ءوندiرiس كولەمiن بارىنشا ۇلعايتقان. بiراق بۇل ۇشەۋi فيندەردiڭ زاڭى بويىنشا تۇتاس بiر كومپانيا اتاۋىنا كوشۋ كەرەك بولعاندىقتان ولار 1967 جىلى «Nokiا-group» دەپ اتالىنىپ، رەسمي تۇردە قايتا تiركەلدi. بۇل توپ ءتورت باعىتتا جۇمىس iستەيدi. اعاش، رەزينا، ەلەكتر جەلiسi جانە ەلەكتروندى-تەحنيكا وندiرiستەرiن دامىتادى. سول كەزدiڭ وزiندە كومپانيا ەلەكتروندى-تەحنيكا باعىتىندا iزدەنiستەر جاساپ، تەلەفون جۇيەسiنە تسيفرلىق كوممۋتاتوردى ويلاپ تاۋىپ، بايلانىستىڭ ساندىق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ستاندارت تۇرiنە وتۋiنە مۇمكiندiكتەر اشادى. سونداي-اق اۆتوكولiكتەرگە موبيلدi تەلەفوندار ورناتىپ، بايلانىس جۇيەسiنە قوسقان. مۇنداي بايلانىس سول كەزدە شۆەتسيادا دا بار ەدi. ەكi ەل 1981 جىلى ءوزارا كەلiسiپ، «Nokdic mobile teleponu» (NMT) دەپ اتالعان قالتا بايلانىس جۇيەسiن جاساپ، يگiلiگiن بiرگە كورە باستايدى. كوپ ۇزاماي ولاردىڭ سول بايلانىس جۇيەسiنە ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرi دە قوسىلعان. بۇل جۇيە «Nokia» تەحنولوگياسىنا نەگiزدەلiنiپ جاسالىندى. قالتا تەلەفونىنىڭ يندۋستريالىق دامۋى وسى كەزدەن باستاۋ العانىن ەۋروپالىقتار جاقسى بiلەدi جانە بۇل جالپىعا تاراعان بايلانىستىڭ جاڭاشا ستاندارتى ەدi.

جالپى بۇل تىڭنان كەلگەن جاڭالىق ەمەس. مۇنداي بايلانىس قۇرالدارىن جاساۋ وتكەن عاسىردىڭ جەتپiسiنشi جىلدارى امەريكادا قولعا الىنا باستاعان. وندا قالتا تەلەفونى بايلانىسىنىڭ جۇمىس تاسiلدەرi الدىن-الا ويلاستىرىلىپ قويعان ەدi. ەندi تەك ستانتسيا مەن قالتا تەلەفونىنىڭ اراسىن بايلانىستىرۋ عانا قاجەت بولاتىن. بۇل جۇمىسپەن شتاتتاردا «AT&T» كومپانياسى اينالىستى. ال قازiرگi «موtوrوlا» ول كەزدە جاڭا عانا تانىلا باستاعانىنا قاراماستان قالتا تەلەفونىن جاساپ شىعارۋعا تالپىنىستار جاسادى. سول كەزدە كومپانيانى مارتين كۋپەر باسقاراتىن. ول كومپانيا شىعارعان العاشقى تەلەفونمەن باسەكەلەس «AT&T» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتi دجوەل ەنگەلگە قوڭىراۋ شالىپ، وزدەرiنiڭ بۇل جاڭالىقتا تۇڭعىش ەكەندەرiن حابارلايدى. دجوەل جاڭالىقتان كەش قالعاندارىن بiلiپ، ونى قۇتتىقتاۋدان باسقا امالى قالماعان. سول تەلەفون ۇساق 2000 بولشەكتەن تۇرادى ەكەن. ونىڭ بايلانىس قۋاتى جيىرما مينۋتقا عانا جەتسە كەرەك. كولەمi كiسiنiڭ الاقانىنداي، سالماعى بiرشاما اۋىرلاۋ. الايدا ولار جەتiلدiرۋ جۇمىستارىن كەشەۋiلدەتiپ الدى. سونىمەن «موtوrوlا» قالتا تەلەفونىن ەڭ العاش شىعارۋشى بولىپ، تاريح شەجiرەسiنە جازىلدى.

«Nokia group» كومپانياسى بiرنەشە باعىتتا جۇمىس iستەيدi. بiرi رەزينا ونiمدەرiن شىعارسا، بiرi ەلەكتر جەلiلەرi مەن بۇيىمدارىن، ال سوڭعىسى ەلەكتر ەنەرگياسى مەن اعاش وڭدەۋ iستەرiمەن اينالىستى. ولاردىڭ جىل وتكەن سايىن تاجiريبەلەرi ارتىپ، ءونiم تۇرلەرi دە كوبەيە تۇسكەن. جۇمىسشى كۇشi دە كوبەيiپ، كومپانيا ماڭى شاعىن قالاشىققا اينالادى. اسiرەسە كومپانيانىڭ رەزينادان جاسالعان اياق كيiمدەرi، جاۋىن-شاشىنعا كيەتiن سۋلىقتار شەتەلدەردiڭ دە سۇرانىسىنا يە بولادى. سول كەزدە بۇل كومپانيانىڭ كەلەشەكتە قالتا تەلەفونىن شىعاراتىنىن ەشكiم بiلگەن جوق. ولار وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنiنشi جىلدار بەدەرiندە وسى الەمدi ءتانتi ەتكەن جاڭا ءونiمدi شىعارۋعا كiرiسكەن. اۋەلi الەمدە ەڭ جەڭiل ترانسپورتتىق موبيلدi اپپارات جاساپ شىعاردى. سودان كەيiن-اق ەۋروپالىق نارىققا موبيلدi بايلانىستاردىڭ ساندىق ستاندارتتارىن جاساپ شىعارۋ قاجەتتiلiگi تۋىنداعان. سول بايلانىس ستاندارتى DSM دەپ اتالدى. سونىڭ بولاشاعىنىڭ زور ەكەنiنە كوزدەرi جەتكەن «Nokia» باسشىلىعى ونى تەرەڭ زەرتتەۋ مەن دامىتۋعا ۇلكەن قاراجات جۇمسادى. 1988 جىلى ابدەن دامىعان «Nokia» كورپوراتسياسى «Eriسson» كومپانياسىنىڭ مالiمەتتەر بەرۋ بازاسىمەن اينالىساتىن بiر ءبولiمiن ساتىپ الادى. بۇل كومپانيانىڭ الداعى كەزەڭدەگi اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق قۇرىلىمىن دامىتۋعا جول اشتى. قازiر ديرەكتورلار كەڭەسiنiڭ توراعاسى يورما ولليلا سول كەزدە كومپانيا باسشىسى كاري كايرومانىڭ شاقىرتۋىمەن كەلiپ، 1990 جىلى ۇيالى تەلەفونداردى ءوندiرۋ مەن ساتۋ ءبولiمiنiڭ جەتەكشiسi بولىپ تاعايىندالدى. ول سوعان دەيiن سيتي بانكتە جەتi جىلداي ەڭبەك ەتكەن. كاري كايرومانىڭ ارمانى كومپانيانى جوعارى تەحنولوگيامەن اينالىساتىن مەگاكومپانياعا اينالدىرۋ ەدi.

1991 جىلى 1 شiلدەدە DSM ستاندارتىنداعى كوممەرتسيالىق جۇيە ارقىلى «Nokia» تەلەفونىمەن فينليانديا پرەمەر-مينيسترi العاش رەت بايلانىسقا شىققان. سول جىلى كسرو پرەزيدەنتi ميحايل گورباچەۆ فينليانديادا iس ساپارمەن بولعاندا سول تەلەفونمەن ماسكەۋدەگi كرەملگە قوڭىراۋ شالىپ، تاڭدانىسىن بiلدiرگەنiن جۇرت تەلەارنادان كورگەن ەدi. بiراق بۇل بيزنەستiڭ دامۋىنا كۇمانi بولعان باسشىلار يورما ولليلاعا التى اي ۋاقىت بەرiپ، وسى ۋاقىت iشiندە قالايدا ماركاسىن ساتىپ قۇتىلۋىن نەمەسە تاعى باسقا شارا قولدانۋعا شەشiم قابىلداۋىن سۇرايدى. الايدا ولليلا ءتورت ايدان كەيiن-اق بۇل بيزنەستiڭ بولاشاعى زور ەكەنiن ءتۇسiنiپ، قالاي بولعاندا دا ساتپاۋ كەرەكتiگi جونiندە ديرەكتورلار كەڭەسiندە تاباندىلىق تانىتىپ تۇرىپ الادى. ونىڭ ءسوزi توقسانىنشى جىلداردان كەيiن-اق دالەلiن تاپقان. سەبەبi بارشا ءوندiرiستiڭ قۇلدىراۋىنا اكەپ سوققان داعدارىستان كومپانيانى بانكروتتان ساقتاپ قالعان تەك ەكi دەپارتامەنت بولدى. ونىڭ بiرi – تەلەكوممۋنيكاتسيا دا، ەكiنشiسi – قالتالى تەلەفون بايلانىستارى بولدى.

بiراق ناقتى وزگەرiستەر 1992 جىلدان بەرi ولليلا كومپانيا ديرەكتورلار كەڭەسiنiڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعاننان باستالادى. ولليلا كومپانيانىڭ نەگiزگi ءوندiرiسi رەتiندە موبيلدi تەلەفوندار مەن تەلەكوممۋنيكاتسيالار بولاتىنداي ەتiپ، باسقا بيزنەس تۇرلەرiن جابادى. ولار ءار ەلدەردiڭ تۇتىنۋشىلار اراسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزiپ، اپپاراتتى ساتىپ الۋشىلاردى ءۇش توپقا جiكتەگەن. بiرiنشiسi – ءسان ءۇشiن ۇستايتىندار. ەكiنشiسi – iسكەر جاندار. ءۇشiنشiسi – كۇندەلiكتi بiر-بiرiمەن حابارلاسۋشى قاراپايىم جاندار. بۇل ۇشەۋiنiڭ تالعامدارى دا ءۇش ءتۇرلi ەكەن. كومپانيا سولاردىڭ تالعامدارىنا جۇمىس iستەۋدi جانە ۋاقىت تالابىنا وراي قالتا تەلەفونىنىڭ ءتۇرiن، ساپاسىن، كوپ فۋنكتسيالى قىزمەتiن ءالسiن-ءالi وزگەرتiپ وتىرۋدى ءجون كورگەن. سونىڭ ارقاسىندا ولار ۇلكەن جەتiستiككە جەتiپ، قاي ەلدە دە باسقا كومپانيالارعا قاراعاندا تۇتىنۋشىلار سانىن ەداۋiر ارتتىردى. ءسويتiپ كومپانيانىڭ ساتىلىمىنىڭ 10 پايىز ۇلەسiن عانا الىپ تۇرعان موبيلدi تەلەفوندار مەن تەلەكوممۋنيكاتسيا باعىتى ەندi 2000 جىلدارى ءوندiرiستiڭ 100 پايىز ساتىلىمى ۇلەسiنە يە بولادى. وسىلاي 1995-1999 جىلدارى اراسىندا «Nokia»-عا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋiنiڭ ارقاسىندا كومپانيانىڭ پايداسى 5 ەسەگە ءوستi. ال اكتسيا قۇنى 25 ەسەگە كوتەرiلدi. مۇنداي وزگەرiستەردi «Nokia»-نىڭ ءوزi دە كۇتپەگەن ەدi. 1992 جىلى كومپانيا 1999 جىلعا دەيiن دۇنيەجۇزi بويىنشا 50 ميلليونعا جۋىق قالتا تەلەفوندارىن ساتۋعا جوسپار جاساعان بولاتىن. ال بۇل شىن مانiندە 250 ميلليونعا جەتتi.

2002 جىلى «Nokia» تەلەفونى ارقىلى ينتەرنەتكە قوسۋ مۇمكiندiگiن «WAP» جاساپ شىعاردى. وسىدان باستاپ قالتا تەلەفونى نوۋتبۋكتەرگە باسەكە بولا باستادى. كەشەگi كۇنگە دەيiن موبيلدi قارىم-قاتىناستار قۇرىلىمى جاعىنان الەمدە الدىڭعى ورىنداردا ەۋروپالىق كومپانيالار، تۇرمىس تەحنيكاسى قۇرىلىمىندا جاپوندىقتار، ال ينتەرنەت تەحنولوگيا جۇيەسiندە امەريكاندىق كومپانيالار الدا بولاتىن. ەندi وسى كومپانيالاردىڭ iشiنەن «Nokia» دا ويىپ ءوز ورنىن الدى.

«Nokia»-نىڭ مۇنداي ەرەن جەتiستiككە جەتۋiنە يورما ولليلانىڭ سiڭiرگەن ەڭبەگi وتە زور. سەبەبi ول كومپانيانىڭ بيزنەس باعىتىنا جاڭادان جول سالدى. بۇل وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى بولاتىن. الايدا كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ قۇلاۋى كومپانيانىڭ ەداۋiر السiرەۋiنە اكەپ سوقتى. ويتكەنi كەڭەستەر وداعى كومپانيانىڭ نەگiزگi تۇتىنۋشىلارىنىڭ بiرi بولادى دەپ جوسپارلانعان ەدi. ءدال سول كەزدە باسقا كومپانيالار بيزنەستە جاڭا باعىت ۇستانۋ تۇگiلi، وزدەرiن بانكروتتان قالاي قۇتقارىپ قالۋ جاعىن ويلاپ، باس قاتىرىپ جاتقان ەدi. داعدارىستىڭ بەلەڭ العانىنا قاراماي ولليلا ءوز كومپانياسىنىڭ بيزنەس جوسپارىنا كۇردەلi ءارi باتىل قادام جاساپ، وزگەرiستەر ەنگiزدi. سونىڭ ارقاسىندا كومپانيا ەڭ iرi قالتا تەلەفوندارىن وندiرۋشiگە اينالدى.

«Nokia»-نىڭ قالتا تەلەفوندار نارىعىنداعى الدىڭعى ورىنداردى الۋ سەبەبi ونىڭ ۇنەمi دامۋ، ءوسۋ، ياعني ونiمدەرiنiڭ كەزەڭ سايىن جاڭارىپ، دامىپ وتىرۋىندا. وسىعان وراي كومپانيانىڭ مىنانداي جەتiستiكتەرi بار. 1992 جىلى ەڭ العاش GSM ستاندارتىنداعى «Nokia-1011» تەلەفونىنىڭ شىعۋى، «Nokia-3210» العاشقى قابى قالاعان تۇسكە اۋىستىرىلاتىن پانەلدi تەلەفون، «Nokia-7110 WAP» براۋزەرلi ينتەرنەتكە جالعاناتىن العاشقى تەلەفونى، «Nokia-5140» العاشقى سۋرەتكە ءتۇسiرۋ فۋنكتسياسى بار «Pusھ-To-Talk» تەحنولوگيالى GSM تەلەفونى، «Nokia-7600» العاشقى WCDMA تەلەفونى، «Nokia 7610» مەگاپيكسەلدiك كامەراسى بار تەلەفون شىعاردى. ءونiم تۇرلەرiن وسىلاي جاڭارتۋدىڭ ارقاسىندا ولار باسقا كومپانيالاردى باسەكەدە نارىقتان ىعىستىرىپ كەلەدi. سولاردىڭ اراسىنان قازiر ەڭ قىمبات تۇراتىنى «Vertu da Nokia»-نىڭ برەندi بولىپ تابىلادى.

«Nokia» 2010 جىل بارىسىندا الەمدiك موبيلدi بايلانىس بۇيىمدارىنىڭ 32 پايىزىن ءوندiردi. ەندi جاقىن ارادا نەتبۋكتاردىڭ جاڭا ءتۇرiن شىعارۋمەن اينالىسپاقشى. قازiرگi كەزدە «Nokia»-نىڭ 123 مىڭ جۇمىسشى كۇشi جانە 15 فابريكاسى، 16 ەلدە زەرتتەۋ ورتالىقتارى بار. 2006 جىلى «Fortune» جۋرنالىنىڭ تۇزگەن الەمدەگi ەڭ كۇشتi كومپانيالار تiزiمiندە «Nokia» جيىرماسىنشى ورىن الادى.

«Nokia»-نىڭ دامۋ جولىنداعى جەتiستiكتەرiنiڭ بiرi دەپ – كومپانياداعى جۇمىس جۇرگiزۋ ءتاسiلi، ياعني دەموكراتيالىق قارىم-قاتىناستى ايتۋعا بولادى. كومپانيا كوشباسشىلىق پەن يننوۆاتسيانىڭ نەگiزi بولىپ تابىلاتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزۋدiڭ كەي باعىتتارى ساتسiزدiككە ۇشىراپ تۇراتىنىن، ونسىز كومپانيا جۇمىسى العا باسپايتىنىن تولىعىمەن تۇسiنەدi. سول سەبەپتi كوپتەگەن جوبالار قولعا الىنعان. ەگەر قايبiر جوبانىڭ نارىقتا بولاشاعى بولمايتىنداي كورiنiس بەرسە، بiردەن جابىلىپ جاتادى. سول ءۇشiن جوبا اۆتورلارىن جۇمىستى جۇرگiزە المادىڭ دەپ، جازالاۋ شارالارى قولدانىلمايدى. كەرiسiنشە، ولارعا باسقا جوبانى جەتiلدiرۋمەن اينالىسۋىنا مۇمكiندiكتەر تۋعىزادى. قىسقاسى، «Nokia» كومپانياسى تۇتىنۋشىلارمەن ۇنەمi قارىم-قاتىناس جاساي وتىرىپ، ولاردىڭ قاجەتتiلiگi مەن قالاۋلارىن دەر كەزiندە ەسكەرۋدiڭ ارقاسىندا باسقالاردان كوش بويىنا وزىق كەلەدi.

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button