شىڭداعى «جۇماق» — شىمبۇلاق

اسقاق الاتاۋدىڭ قولتىعىندا ورنالاسقان «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى بۇگiن ادام تانىماستاي وزگەرiسكە ءتۇسiپ جاتىر. الەمنiڭ ەڭ مىقتى كۋرورتتارىن، تاۋ شاڭعىسى جولدارىن سالۋمەن، ولاردى وزىق تەحنيكامەن جابدىقتاۋمەن اينالىساتىن دۇنيەجۇزiنiڭ ەڭ ۇزدiك كومپانيالارى جۇمىلا iسكە كiرiسكەلi دە بiراز ۋاقىت بولدى. تاۋ شاتقالىنداعى سانسىز تەحنيكانىڭ ءدۇرiلi مەن گۇرiلi الماتىعا جەتپەسە دە، دۇڭق-دۇڭك ەتكەن جەلدەي جىلدام جاڭالىقتى كۇندە ەستiپ جاتىرمىز. سول جۇرەككە دە، قۇلاققا دا جايلى جاڭالىقپەن وقىرماندى تانىستىرۋ ماقساتىمەن شاتقال تورiندەگi شىمبۇلاققا كوتەرiلiپ تەحنيكالىق ديرەكتور ۆلاديمير يۋندi اڭگiمەگە تارتتىق.

– شىمبۇلاقتا بولىپ جاتقان وزگەرiستەرگە حالىق ۇلكەن ىقىلاسپەن قۇلاق ءتۇرiپ وتىر. تاۋ شاڭعىسى جولىنىڭ بiرنەشە ەسە ۇزارتىلاتىنى، ەنiنiڭ كەڭەيتiلەتiنi ايتىلىپ ءجۇر. تاۋ شاڭعىسى جولىنىڭ وتە ەنسiز جەرلەرiن قالاي كەڭەيتتiڭiزدەر؟ تاۋ القىمىنىڭ كەيبiر تۇستارى ويقى-شويقى، قيا، بiر قاپتالى تەرەڭ جار عوي.

– بۇل iسپەن تاۋ شاڭعىسى جولىن سالىپ جۇرگەن بەلگiلi كومپانيا اينالىسادى. بiز اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ جوسپاردا كورسەتiلگەندەي ورىندالۋىن قاداعالايمىز. جاڭا سiز ايتقان ويقى-شويقى، سىرعاناۋعا وتە قولايسىز جەرلەردi تەحنيكانىڭ كۇشiمەن تەگiستەيمiز. وتە قيا، قاۋiپتi جەرلەردi توپىراقپەن تولتىردىق. ول جەرلەرگە 100 ماشيناداي توپىراق اپارىپ توكتiك. شاڭعى جولىنىڭ تومەنگi قيا جاعىن 5 مەتردەي كوتەردiك. ەنi 4 مەتر بiر جەرiن 30 مەترگە دەيiن كەڭەيتتiك. تومەڭiرەك ورنالاسقان ەكiنشi قىلتانىڭ ەنiن 190 مەترگە جەتكiزدiك. تاعى بiر قولايسىز جەردiڭ ەنi قازiر – 40 مەتر. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارi كاسiپقوي سپورتشىلارعا دا، دەمالۋشىلارعا دا جاسالىپ جاتقان جايلى جاعداي دەپ تۇسiنگەن دۇرىس. جۇمىس كۇردەلi دە جاۋاپتى.

– بۇرىن تاۋ شاڭعىسىنىڭ جولى تەڭiز دەڭگەيiنەن 3163 مەتر بيiكتiكتە ورنالاسقان تالعار اسۋىنان باستالاتىن. قازiر قانداي جاڭا باعىتتار قاراستىرىلىپ جاتىر؟

– وسى ۋاقىتقا دەيiن تەك تالعار اسۋىنا دەيiنگi ارالىق قانا تاۋ شاڭعىسىنىڭ جولى بولىپ كەلدi. ەندi اسۋدىڭ ارعى جاعىنداعى قويناۋدى دا پايدالانباقپىز. اسۋعا اسپالى كرەسلو، كابينالارمەن جەتiپ العان شاڭعىشىلار ارعى باعىتقا قاراي دا سىرعاناي بەرەدi. وسىعان دەيiن پايدالانىلماي كەلگەن اسۋدىڭ ارعى جاعىنداعى قويناۋ تاۋ شاڭعىسىنا وتە قولايلى. سىرعانايتىن جولدىڭ ەنi بiر شاقىرىم، ۇزىندىعى بiر شاقىرىم جەتi ءجۇز مەترگە دەيiن سوزىلماق. اماندىق بولسا، ول جاققا دا اسپالى جول تارتىلادى، ەلەكتر قۋاتىنىڭ كوزi جەتكiزiلەدi.

– قالا اكiمi يمانعالي تاسماعامبەتوۆ: «تاۋ شاڭعىسى جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعىن 65 شاقىرىمعا دەيiن جەتكiزەمiز»، — دەگەن ەدi.

– الداعى ۋاقىتتا بۇعان دا قول جەتكiزەمiز دەپ ويلايمىن.

– ءدال قازiر قانشا قاشىقتىققا قول جەتكiزiپ وتىرسىزدار؟

– بۇرىن ۇلكەن جىلدامدىقپەن تۇسەتiن شاڭعى جولىنىڭ ۇزىندىعى –3500 مەتر بولاتىن. بۇعان تاعى وسىنداي ءتورت قاشىقتىق قوسىلدى.

– اسۋدىڭ وزiنە دە تەحنيكانىڭ تiسi تيگەن شىعار؟

– ءدال سولاي. اسۋدىڭ اۋزىن دا كەڭەيتتiك. ۇلكەن-ۇلكەن تاستاردان تازارتتىق.

– شاتقالدىڭ تاعى قاي جەرلەرiندە جول سالماقسىزدار؟

– تەك سنوۋبوردشىلارعا عانا ارنالعان جاڭا جول سالماقپىز. ول جەردە سنوۋبوردپاركتەر جۇمىس جاسايتىن بولادى.

– سنوۋبوردشىلارعا ارنالعان ارنايى جول بولماعاندىقتان، ولار شاڭعىشىلار جولىندا سىرعاناپ ءجۇردi. سنوۋبوردشىلار – جاستار. ەلiرگەن، ەسiرگەن كەيبiرەۋلەرi شاڭعىشىلار ءۇشiن قاۋiپتi دە قولايسىز جاعدايلار تۋعىزىپ جۇرەتiن. كۇتپەگەن بۇرىلىستان شىعا كەلەدi، قاۋiپتi جەردەن جولىن قيىپ وتەدi.

– بiز سونىڭ ءبارiن كورiپ ءجۇرمiز. سوندىقتان دا وسىنداي شەشiمگە كەلدiك. ەندi شاڭعىشىلارعا كەدەرگi جاساماي، بوكتەردiڭ ەكiنشi بەتiندە سىرعانايتىن بولادى.

– ال بۇرىنعى اسپالى جولدارعا وزگەرiس ەنگiزiلە مە؟

– ارينە. بۇرىن ەڭ بيiكتەگi شاڭعى جولىنىڭ باسىنا جەتۋ ءۇشiن جولدا ەكi جەردەن اۋىسىپ وتىرۋ قاجەت ەدi. ەندi تۇتاس شاڭعى جولىنىڭ بويىندا بiر عانا بەكەت بولادى. قۇداي قالاسا، ەرتە كوكتەمدە بۇل iستi قولعا الامىز. بۇل اسپالى جولدا 8 ادامدىق كiشكەنە ۆاگوندار مەن 4 ادامدىق كرەسلولار قىزمەت ەتەدi. اسپالى جولداعى جىلدامدىق وتە جوعارى. ءا دەگەنشە شىڭنىڭ القىمىنا جەتەسiز.

– شىمبۇلاقتا جاساندى قاردى پايدالانۋ ارقىلى سىرعاناۋ مەرزiمiن ۇزارتادى دەگەن اڭگiمە بار. بۇل قالاي جۇزەگە اسپاق؟ جاساندى قار تۋرالى تولىعىراق تۇسiندiرە كەتسەڭiز.

– جاساندى قار – الەمنiڭ وسى سالاداعى ۇزدiك جەتiستiگi. يتاليانىڭ دۇنيەجۇزiنە تانىمال كومپانياسىنىڭ 18 زەڭبiرەگiن ساتىپ الدىق. ولاردىڭ تورتەۋi بيiكتە ورناتىلادى. 14-i جىلجىمالى بولماق. ولاردى ارنايى تەحنيكا قاجەتتi جەرگە سۇيرەپ اپارىپ وتىرادى. قار جۇقا تۇسەتiن، تاستارى كورiنiپ جاتاتىن جەرلەرگە زەڭبiرەكتەردiڭ كومەگiمەن جاساندى قار شاشىلادى.

– قاراپايىم جۇرتتىڭ بiلەتiنi – سوعىستا پايدالاناتىن زەڭبiرەك. ال مىنا يتالياندىق زەڭبiرەكتەرiڭiز جۇرتقا تاڭسىق. وسىعان تەرەڭiرەك تۇسiنiك بەرە كەتسەڭiز.

– بۇكiل تاۋ شاڭعىسى جولىنا 37 گيدرانت ورناتىلعان. زەڭبiرەكتەر وسى گيدرانتتارعا قوسىلادى دا، كiشكەنە تامشىلارمەن اتقىلاي بۇرiككەن سۋ اۋادا ۇساق قارعا اينالىپ جاتادى. سىرتتاعى اۋا تەمپەراتۋراسى ءتورت گرادۋس سۋىققا جەتكەندە قوندىرعى جاساندى قار لاقتىرا باستايدى.

– زەڭبiرەكتەرiڭiز قانداي قاشىقتىققا قار اتقىلاي الادى؟

– بiر باعىتتىڭ وزiنە 60 مەترگە دەيiن اتقىلايدى.

– زەڭبiرەك قوندىرعى كومەگiمەن سىرعاناۋ مەرزiمiن دە ۇزارتامىز عوي؟

– قازان ايىندا تاۋدا ءتورت گرادۋس سۋىق بولاتىنى ءسوزسiز. بiزدەگi سىرعاناق مەرزiمi – 15 ساۋiرگە دەيiن. ەندi ءساۋiردiڭ اياعىنا، تiپتەن 10 مامىرعا دەيiن سوزۋعا بولادى.

– شىمبۇلاقتاعى شاڭعى جولدارىن پوليتسيا باقىلايتىن بولىپتى. پوليتسيا دەگەن اتىنان-اق ءتارتiپتi قاداعالايدى-اۋ دەگەن وي تۇيدiك.

– قاتەلەسكەن جوقسىز. تاۋ شاڭعىسىمەن سىرعاناۋشىعا ارنالعان حالىقارالىق ەرەجە بار. ەسiرiپ، قۇتىرىپ سىرعاناۋشىلار دا كەزدەسەدi. سولاردىڭ كەسiرiنەن جازىقسىز بiرەۋ مەرتiگiپ تە جاتادى. ارينە، مۇنداي وقيعالار وتە سيرەك. تاۋداعى پوليتسيا وسىلارعا ەسكەرتۋ جاسايدى، تارتiپكە شاقىرادى، تiپتi بولماسا سىرعاناۋعا تىيىم سالادى. بۇل – دامىعان كۋرورتتى مەملەكەتتەردە باياعىدا قالىپتاسقان. وكiنiشكە وراي، بiزدە ءدال قازiر شارا قولداناتىنداي زاڭ جوق. تاعى بiر قۋانىشتى جاعداي – ساقتاندىرۋ شارالارى قولعا الىندى. نەگiزگi قۇرىلىستى جۇرگiزۋشi «Capital Partners» كومپانياسى ءوزiنiڭ ساقتاندىرۋ پوليۋسiن ەنگiزبەك. ءار سىرعاناۋشىنىڭ قولىنداعى بيلەتi – ساقتاندىرۋ پوليۋسi بولىپ ەسەپتەلەدi. ەگەر بiر ادام جاراقات الاتىن بولسا، اتالعان كومپانيا ەمدەلۋگە 500 مىڭ تەڭگەگە دەيiن اقشا بەرەدi.

– مىناۋ ادام دەنساۋلىعىن باستى نازاردا ۇستايتىن iزگiلiكتi قادام ەكەن.

– ادام دەنساۋلىعىنا دەگەن مۇنداي الاڭداۋشىلىق شاراسى دامىعان ەلدەردە داعدىلى، قالىپتاسقان جاعداي.

– جوبا جەتەكشiسi مەدەۋدەن شىمبۇلاققا دەيiن جەتكiزەتiن گوندولدى جول ۇستiمiزدەگi جەلتوقسانعا دەيiن iسكە قوسىلاتىنىن حابارلاعان بولاتىن. بۇل حالىق ءۇشiن كوپ جەڭiلدiك تۋعىزار ەدi. نازار اۋداراتىنداي بiر كەدەرگi بولىپ قالدى ما؟

–مەن بۇل iسكە تiكەلەي جاۋاپتى ادام ەمەسپiن. سوندىقتان اسپالى جولدىڭ نەگە iسكە قوسىلماي تۇرعانىن تولىق بiلمەيمiن دە.

– ەكi ارادا قاتىنايتىن گوندولدى كابينانىڭ سانى نەشەۋ؟

– سەگiز ادامدىق 114 كابينا ۇزدiكسiز جۇرەتiن بولادى. مەدەۋدەن شىمبۇلاققا دەيiن بار بولعانى 13،5 مينوتتە جەتەسiز.

– شىمبۇلاقتا الەمدiك تالاپقا ساي قوناق ۇيلەر سالىنىپ، ەڭ وزىق ۇلگiدەگi قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسi جۇمىس جاسايدى. مەدەۋدە سالىنىپ جاتقان جەراستى اۆتوپاركينگi iسكە قوسىلادى. سول كەزدە مەدەۋدەن شىمبۇلاققا قيا جولمەن اعىلعان اۆتوكولiكتەر توقتايدى. وسىنداي وراسان iستەر جۇزەگە اسقاندا تاۋ قويناۋى قۇلپىرىپ شىعا كەلەرi ءسوزسiز. 2011 جىلى قىسقى ازيا ويىندارىن وتكiزگەن سوڭ الماتىداعى بۇل كۋرورت الەم نازارىن اۋداراتىن شىعار؟

– ارينە، كەز-كەلگەن مىقتى كۋرورت ەلگە تابىس اكەلەدi. ونىڭ كiرiس-شىعىسىن قارجى سالاسىنا جاۋاپتى ادامدار ەسەپتەپ تە جۇرگەن بولار.

– ءدال قازiر شاتقالداعى جۇرگiزiلiپ جاتقان قىرۋار شارۋاعا قاراماي شىمبۇلاقتىڭ ەش كەدەرگiسiز جۇمىس iستەپ جاتقانىن وقىرمان قاۋىمعا جەتكiزەمiز عوي.

– شىمبۇلاق بۇرىنعىداي ۇزدiكسiز جۇمىس جاساپ جاتىر. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ وعان ەش كەدەرگiسi جوق. الاڭداماي كەلiپ سىرعاناۋلارىنا، دەمالۋلارىنا بولادى.

– اڭگiمەڭiزگە راقمەت.

سۇحباتتاسقان زەينەل جەكەي ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button