“سۆەت ي تەن” — ق. توقاەۆتىڭ جاڭا كIتابى

ق. توقاەۆ “سۆەت ي تەن” اتتى كiتابىنىڭ تۇساۋكەسەر راسiمiندە: – قازiر ايتىلاتىن شىندىق جانە كەيiن ايتىلاتىن شىندىق بار. قازiر ايتىلاتىن شىندىقتى نەسiنە قارتايعانشا كۇتiپ ءجۇرۋ كەرەك، دەپ قولعا قالام الدىم، – دەدi اعىنان جارىلا.

كiتاپتى وقي وتىرىپ، ەلباسى ن.نازارباەۆتى باسقا قىرىنان تانىپ، كوپ نارسەگە قانىق بولاسىڭ. قازاق ەلiنiڭ تاۋەلسiزدiك العانعا دەيiن، العاننان كەيiنگi بولىپ جاتقان ءاربiر وقيعالارى ەلiمiز ءۇشiن، قازاق تاعدىرىن شەشەتiن، سان-سالالى سوقپاق پەن سارا جولداردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنان وي تۇيگەن، قىراعى ساياساتكەر جiتi باقىلاپ، سانا ەلەگiنەن وتكiزiپ، تارازىلاپ وتىرعان وقيعا جەلiلەرi ءوزiڭدi ەرiكسiز باۋراپ جەتەلەيدi.

1991 جىلى گكچپ-نىڭ ءۇش كۇندiك توڭكەرiس كەزiندە قىزىل الاڭدا حالىققا قارسى كەلگەن اسكەردi، حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان ەلتسين اسكەرلەردi ءوز جاعىنا تارتىپ، گكچپ-نى جەڭiپ الەمدiك بەدەلگە يە بولدى. رەسەي حالقى ونى جاقسى كوردi. بiراق 1993 جىلى سول الاڭدا رەسەي جوعارعى كەڭەسi دەپۋتاتتارى وتىرعان دۋمانى تانكiلەرمەن اتقىلاعانىن حالىق كەشiردi. ويتكەنi از ادام شىعىنمەن الىپ رەسەيدi ازاماتتىق سوعىستان امان الىپ قالدى. كەڭەس وداعىندا ازاماتتىق سوعىس بولماي، ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسiزدiك الۋى دا ەلتسيننiڭ ارقاسى ەكەنiن مويىنداۋعا ءماجبۇرمiز. از ۇلتتارعا وكتەمدiك جۇرگiزە الماي قالعان ورىستىڭ شوۆينيست ساياساتكەرلەرiنiڭ iشتەرi قىج-قىج قايناپ، ەلتسيندi كiنالايدى. سونىڭ دالەلi 2007 جىلى 23 ساۋiردە رەسەي تاريحىندا دەموكراتيالىق سايلاۋ جولىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتi بولعان ەلتسين دۇنيەدەن وتكەندە، رەسەي تەلەارنالارى 2 ساعات وتكەن سوڭ عانا جاڭالىقتارىندا بiراق حابارلاعان.

ارينە، ول كەزدە رەسەيمەن ات قۇيرىعىن كەسiپ كەتۋگە دە بولار ەدi، ورىستار دا سونى قالادى. بiراق، قازاق ءۇشiن مەملەكەتتiگiنەن، ۇلتتىعىنان، تاۋەلسiزدiگiنەن ايىرىلۋىمىز مۇمكiن ەدi.

مىسالعا، وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى بالكان تۇبەگiندەگi بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا. بۇلاردا كەڭەس وداعى سياقتى از ۇلتتار رەسپۋبليكالارىنان قۇرالعان ەدi. بiزدە ورىستار بيلەسە ولاردا ورىستارمەن اعايىن سلاۆيان جۇرتىنان سەربتەر از ۇلتتارعا ۇستەمدiك جاساپ، ءوز دەگەندەرiن iستەتiپ وتىردى. از ۇلتتار تاۋەلسiزدiك الامىز دەگەن ۇمتىلىسىنا سەربتەر قارۋمەن شىقتى دا ازاماتتىق سوعىس ءورتi تۇتاندى. سەربتەردiڭ اسكەري جەندەتتەرi بiر ءتۇننiڭ iشiندە 8 مىڭ مۇسىلماندى كەمپiر-شال، بالا-شاعا دەمەي قىرىپ سالعان كەزدەرi بولدى. رەسەي سەرب اعايىندارىن ماتەريالدى، مورالدi قولداپ قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتiپ وتىردى. بۇل قىرعىن 2 جىلعا سوزىلدى. الەمدiك قاۋىم مۇسىلماندار شۋ شىعارىپ از ۇلتتاردى قورعاعان سوڭ، سول كەزدەگi اقش پرەزيدەنتi ب. كلينتوننىڭ باستاۋىمەن ناتو اسكەرi ورىستاردىڭ ولەردەي جانتالاسىپ قورعاعان سەربتەردiڭ، اسكەري-تەحنيكالىق وبەكتiلەرiن، تەمiر جانە تاس جولدارىن، ستراتەگيالىق زاۋىت-فابريكالارىن بومبالاپ كۇل-تالقانىن شىعارىپ سەربتەردi تiزە بۇكتiردi. رەسەي ب. كلينتوننىڭ بۇل قىلىعىن كەشiرمەدi. اقش-تىڭ بيلiككە تالاسقان “رەسپۋبليكا” پارتياسىنداعى ساياساتكەرلەردiڭ “مونيكا” وقيعاسىمەن كلينتونعا قارسى قۇرىلعان كومپانيانى رەسەي جەردەن جەتi قويان تاپقانداي قۋانا قولدادى. ال، قازاق ەلiنiڭ ەندi عانا ءتاي-ءتاي باسقان قادامىن قولداپ جەبەگەن كلينتوننىڭ ادال ەڭبەگiن دە كiتاپ اۆتورى جاقسى سۋرەتتەي بiلگەن. كلينتوننىڭ الەمدiك ابىرويىنا نۇقسان كەلتiرiپ بيلiكتەن قۋ ءۇشiن پايدالانعان “جاسىرىن “ جiبەرiلگەن مونيكا دا ساۋ سيىردىڭ تەزەگi ەمەس ەدi. شەشەسi دە اكەسiنiڭ كوزiنشە باسقا بiرەۋمەن “ويناستىق” قۇرعان سوڭ اجىراسىپ كەتكەن بولاتىن. كوللەدجدە وقىپ جۇرگەن مونيكا شەشەسiنەن كورگەنiن iستەپ، ۇيلەنگەن ەركەكتەرمەن بiرiنەن سوڭ بiرiمەن “كوڭiلدەس” بولىپ جۇرگەنiندە بiرەۋلەردiڭ “سۇيەمەلدەۋiمەن” كلينتوننىڭ جانىنان بiراق شىققان. كلينتوندى “زورلىقشىل”، “مانياك” دەگەنگە دەيiن بارعان شەتەل، رەسەي جانە بiزدiڭ ورىس تiلدi باق-تارىمىز ايىزدارى قانعانشا جامانداعان بولاتىن.

كلينتوننىڭ جانى نازiك، باسقاعا كومەكتەسكiسi كەلiپ تۇراتىن جايدارى جان، كەشiرiمشiل، اسiرەسە ونىڭ بيلiكتەن كەتكەن سوڭ دا ءوز قورىن اشۋعا اتاقتى وليگارحتار بيلل گەيتس جانە ۋوررەن باففەتتەر دەمەۋشi بولعان. وڭتۇستiك ازياداعى تسۋناميدەن زارداپ شەككەن حالىققا كومەك قولىن سوزعانىن جانە دە سول جاققا اقش پرەزيدەنتi دج. بۋشپەن بiرگە بارعاندا حالىقتىڭ ىقىلاسى كلينتونعا اۋىپ تۇرعانى كوزگە بiردەن تۇسكەنiن، 1992–1999 جىلدارى بيلiك قۇرعان كلينتون اقش-تىڭ ەكونوميكاسىن العا سۇيرەپ، الەمنiڭ جەتەكشi ەلiنە اينالدىرعان. كلينتون قازاق پرەزيدەنتi نازارباەۆتى ۇنەمi “مەنiڭ قادiرلi دوسىم“ دەپ اتاپ ەرەكشە iلتيپات كورسەتiپ جۇرگەنiن، ۇنەمi قاسىندا ءجۇرiپ ساياساتتا جۇيرiك، بiلiم-عىلىمى تولىسقان، تۇلا بويىنا ادامي قاسيەتتەردi جيناعان پارلامەنت سپيكەرi ق. توقاەۆ ماقتانىشپەن جازادى.

 

توعايباي نۇرمۇرات ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button