ءماريام مۇقانكەلIنI: تاعدىرىما ريزامىن

بiرازدان ويدا جۇرگەن شارۋا – ءماريام اپايىمنىڭ كوڭiل-كۇيiن، دەنساۋلىعىن سۇراپ قايتۋ ەدi. ونىڭ ءساتi ءوزiنiڭ تۋعان كۇنi ءتۇستi. ءماريام مۇقانكەلiنi –حالقىمىزدىڭ بiرتۋار ساڭلاق جازۋشىسى، ءسوز زەرگەرi ءسابيت مۇقانوۆتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ قازiرگi يەسi، بiراز جىلداردان بەرi ءوزiم بiلەتiن، جاقسى كورەتiن سىيلاس اپايلارىمنىڭ بiرi ەدi.

قاراپ وتىرسام، باقىتتى ۇرپاق ەكەنمiن. كەشەگi ومiردەن وتكەن سىرباز-سىرشىل سىراعاڭنىڭ (سىرباي ماۋلەنوۆ) بايبiشەسi كۇلجامال، سسسر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ارتيسi، پروفەسسور شولپان اپايلارمەن (جانداربەكوۆا) ون بەس-جيىرما جىلداي سىيلاس، سىرلاس ارالاسىپپىن. سول كۇلجامال اپامىز ارقىلى ءماريام اپايمەن تانىسىپ، تالاي اڭگiمەلەرiن تىڭداپ، باتاسىن العانىما دا قانشاما جىل ءوتتi دەسەڭشi!

اكەمiز ءسابيتتiڭ ۇيiنە مۋزەي قىزمەتكەرi، تاعى بiر سىيلاس كەلiنشەك گۇلنار قۇداباەۆامەن باردىم. كiرە بەرiستەگi كەڭ جارىق بولمە – زالدا اپپاق بولىپ اق انام — ءماريام كۇلiپ قارسى الدى. جۇزiنە قاراپ، بۇگiنگi كۇننiڭ ءساتتi باستالعانىنا قۋاندىم. ويتكەنi، سوڭعى ەكi-ءۇش جىل بۇل كiسiنiڭ كوڭiل-كۇيi اسا بولماي جۇرگەن-تiن. «تۇركiستاندىق¬تاردىڭ» اتىنان اپارعان بiر قۇشاق گۇلiمدi ريزا كوڭiلمەن يiسكەلەپ قويدى.

— وي، اينالايىن، سارىقارىن بايبiشە بول دەپ باتا بەرiپ ەدiم تالدىرماش كەلiنشەك كەزiڭدە. تۋرا بايبiشە بوپ قالىپسىڭ، جاقسىلىقتارىڭ ۇزاعىنان ءسۇيiندiرسiن،— دەپ بەتiمنەن ءسۇيدi.

بiراز جىل كورiسپەدiك، جاسى بولسا جۇزگە تاياپ قالدى، ۇمىتىپ تا قالعان بولار دەگەن كۇدiگiمنiڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. وزiمنەن-ءوزiم الگi ويىما ىڭعايسىزدانا باستادىم، اپايدىڭ كۇتiمi، جاراسىمدى كيiمi، شيراق سوزدەرi كوڭiلiمدi كونشiتiپ تاستادى.ء—وزiڭدi كورiپ قايران كۇلەكەم ەسiمە ءتۇستi عوي. ول كەتكەلi كوڭiلدەن قۋانىش كوشتi، قاتارلاستارىڭنىڭ امان بولعانى دا ادامعا كۇش ەكەن،— دەپ بەتiن بiر سيپاپ ءوتتi.

كۇلجامالدىڭ بارىندا ىلعي اقىن-جازۋشىلاردىڭ جەسiرلەرi، باسى مەن بولىپ جيi باس قوسۋشى ەدiك. ءوزiڭنiڭ بiر جازعانىڭ دا بار عوي، «جەسiرلەر ءشايi» دەپ، iشكە جينالعان مۇڭ-شەرiمiزدi بiر كۇلiپ، بiر جىلاپ وتىرىپ، ۇزاق سىرلاسۋشى ەدiك. ونىڭ مەنەن كوپ كiشiلiگi بولسا دا، ۇنەمi حابارلاسىپ، اقىلداسىپ جۇرەتiن. «ءاي، ماكە، بۇگiن تەاترعا بارامىز، جينال نەمەسە پالەنشەنiڭ تۋعان كۇنi، كەلiپ الىپ كەتەمiن» دەپ بiر جاققا باراتىن بولساق تاڭەرتەڭنەن ەسكەرتiپ قوياتىن-دى. جاراتقاننىڭ مۇنىسىنا دا شۇكiر، دەگەنمەن ەل مەن ەلدi، اۋىل مەن اۋىلدى بايلانىستىرىپ، حات-حابار الىپ تۇراتىن وسىنداي اقىلمان بايبiشەلەردiڭ دە سوڭى سول كۇلەكەڭدەر ەكەن عوي. سونىمەن كەتتi قىزىق بiتكەننiڭ ءبارi…

دايىنداپ كەلگەن سۇراقتار جايىنا قالىپ، بiز اڭگiمەنiڭ كوڭiل سەرگiتەتiن جاعىنا كوشتiك.

— ءماريام اپاي، ەرتەڭ تۋعان كۇنiڭiز، ءسابيت اعا نە سىيلىق جاساۋشى ەدi ؟

— تۋعان كۇن دەگەندi دە قولدان جاسادىق قوي، بiز تۋعان كەز سولاي بولدى ما، قۇجاتقا وتە سالاق بوپتى عوي حالقىمىز. كەيiن مەتركەسiز-اق جازدىرىپ الدىق. ول كiسi جەتiم وسكەندiكi مە، ۇنەمi بالالارىمەن، قىزدارىمەن اقىلداسىپ وتىراتىن. قىزدار كiشكەنتاي كەزدەرiندە اكەسiنiڭ مەنەن جاسىرىپ العان سىيلىقتارىن ايتىپ قويىپ، قىران كۇلكiگە باتۋشى ەدiك. سونداعىسى گاۋھار تاستارى بار التىن ساقينا-بiلەزiكتەر. سابەڭ ءاۋ باستان ايەلدiڭ جاقسى كيiنiپ، جارقىراتىپ القا، جۇزiكتەرiن تاعىپ ادەمi بولىپ جۇرگەنiن جاقسى كورۋشi ەدi. اسiرەسە، اشىق-شاشىقتان گورi ەتەك-جەڭi ۇزىن، كيiمدەردi ۇناتاتىن. ءوزi دە كەڭقولتىق مول پiشiلگەن دۇنيەلەر كيەتiن. دۇكەن ارالاۋعا جانى قاس ەدi. ءبارiن ءوزiڭ بiلەسiڭ عوي دەپ وتىراتىن، سوندىقتان دايىن كيiم الۋعا ءوزiم باراتىنمىن. ول كەزدە ۇكiمەتتiڭ ارنايى دۇكەندەرiنە بەكiتiلiپ قويعانبىز. ال كەيدە تاپسىرىسپەن كيiم تiكتiرە قالسام، اينالىپ-تولعانىپ، بەتiنەن ءسۇيiپ بالاشا وبەكتەپ: «مiنە، دايىن كولiكپەن باراسىڭ دا قايتاسىڭ، ولشەپ قانا الادى» دەپ، جالىنىپ-جالبارىنىپ اپارۋشى ەدiم. ودان گورi قالام مەن قاعازدى شيمايلاۋدى جاقسى كوردi. ەڭبەكقور ەدi، جارىقتىق. بالاجان ەدi، مەيرiمدi بولاتىن. ەكەۋمiز بiر ءشاي دەسپەي عۇمىر كەشتiك. وزiمە ساتىپ العان كويلەكتەردi دە قوناققا بارماي تۇرىپ، ءوزi بiرiنشi كورەتiن. «و، قانداي مول جاراسامدى، ءتۇسi دە جاقسى ەكەن، ءوڭi دە جاقسى ەكەن» دەپ بالاشا ءماز بولاتىن-دى. «ايەلدەردە ءساندi كيiمدەر مول بولعانى جاقسى. ەركەكتەرگە بiر-ەكi كاستيۋم-شالبار بولسا، بەس-التى جەيدەسi بولسا جارايدى» دەيدi.

— نەمەنە جالاڭاش جۇرەسiڭدەر مە؟—دەپ كۇلۋشi ەدiم. – مەن دە كيەم، سەن دە كيiنەسiڭ،— دەپ، ساتىپ اكەلگەن كيiمدەردi قاراپ شىعىپ:

— ءاي، ماكە، سەن وسى مەنiڭ رازمەرiمدi قالاي بiلەسiڭ، ءداپ-ءدال عوي مىناۋىڭ،— دەيتiن كادiمگiدەي تاڭىرقاپ.

— وسى ۋاقىتقا دەيiن سەنiڭ تالعام-تالابىڭدى، دەنە-بiتiمiڭدi بiلمەي نە بiتiرiپ ءجۇرمiن،—دەيتiنمiن. — وتە ەڭبەكقور ەدi. قاعاز-قالامىن قاسىنان تاستاعان ەمەس. وسى جەتپiسكە تولعاندا عوي دەيمiن، دەمالىسقا كەتەتiن بولدىق تا:

— سابە، سەن ەندi بەرەرiڭدi بەرگەن ادامسىڭ، ءوزiڭ ءۇشiن بiر دەمالىس بولسىن، مەن سومكەڭە قاعاز-قالام سالمايمىن،— دەدiم. قينالىڭقىراپ بارىپ باسىن يزەدi. سودان ۇشىپ كەتتiك، ماسكەۋ تۇبiندە جازۋشىلاردىڭ دەمالىس ورنى بار. ورنالاستىق. سەرۋەندەپ، كينو-كونتسەرت كورiپ بiر جۇماداي ۋاقىت ءوتتi. بايقايمىن، تىقىرشىپ ارەڭ ءجۇر. اۋزى جىبىرلاپ، كۇبiرلەپ قويادى. بiر كۇنi تۇندە ويانىپ كەتكەن ەكەنمiن. بولمەگە بولار-بولماس شامنىڭ جارىعى ءتۇسiپ تۇر. ۇيقىلى-وياۋ جاتىپ اسا ءمان بەرە قويمادىم. بiراق سەرگەك ەدiم، كوزiمدi اشىپ قاراسام، توسەگiندە سابەڭ جوق. دىبىسىمدى بiلدiرمەي، جان-جاعىما جايلاپ قاراي باستادىم. سويتسەم… جۇقا ءشالiم بار ەدi، سونى كولەگەيلەپ ۇستەل ۇستiندەگi شامنىڭ جارىعىمەن جازىپ وتىر. ويىن بۇزعىم كەلمەدi. ەرتەڭiنە تۇك بولماعانداي تاڭەرتەڭگi استان سوڭ، سەرۋەندەپ ءجۇرمiز.

– كەشە جاڭادان كiسiلەر ءتۇستi عوي دەيمiن، بiراز ۋاقىتقا دەيiن شامنىڭ ساۋلەسi ءتۇسiپ تۇردى. تۇسكi استا كورەرمiز، كiمدەر ەكەن،— دەپ الاڭسىز اڭگiمە باستادىم.

سابەڭ العاشىندا ۇندەمەي قالدى دا، ارتىنان سەلكiلدەي كۇلدi.

— ءاي، ماكە، ناعىز قۋسىڭ-اۋ،— دەيدi. بالاشا ءماز.

— وي-ءبۇي، جازعان-اۋ، قۋ بوپ نەعىلدىم، كورگەنiمدi ايتقانىم عوي..

— ءاي-ءاي-ءاي، قۋسىڭ، سەن ءبارiن بiلگەنسiڭ. مەن عوي تۇندە قولىم قىشىپ جۇمىس iستەگەن،— دەيدi جاۋتاڭ-جاۋتاڭ قاراپ، سول جولى «ءتورت تاعاندى» جازىپ قايتتى. وسىنداي دا جاعدايلار بولعان.

— وتە سىيلاستىقتا عۇمىر كەشتiك دەدiڭiز، جازۋشىلار ەلدiڭ، حالىقتىڭ ادامى دەپ جاتامىز. قىزعانعان كەزiڭiز بولدى ما؟

— ويباي، قىزعانباعاندا. نەگە قىزعانبايىن، ماڭدايى جارقىراعان ونداي كiسiنi قىزعانباعاندا كiمدi قىزعانامىن. ول ءوزi مەنiڭ قىزعانشاق ەكەنiمدi بiلەتiن. بiلەتiن دە ەشكiمگە جولاماي، مەنiڭ كوڭiلiمە كۇدiك ۇيالاتپاۋعا تىرىساتىن-دى. قايدا بارسا دا قاسىنان قالدىرمايتىن. سابەمنiڭ ارقاسىندا كورمەگەن جەرiم، بارماعان ەلiم جوق. مەنi قايدان قىزعانسىن، جانىپ تۇرعان كەزiم، ەشكiمگە قارايتىن شامام دا جوق، سابەڭدەي ازاماتتىڭ جارىمىن، ەشكiمدi مەنسiنبەيمiن. دۇنيەدە قول جەتپەيتiن تەك قانا ءوزiمنiڭ ءسابيتiم. ول ءوزi ءازiل-قالجىڭعا، بوس سوزگە اسا ءۇيiر ەمەس، توماعا تۇيىقتاۋ، ادال، ءادiل جان بولدى. سوسىن عابيت، عابيدەندەر مەنi قىلجاق قىلاتىن.

— وي، مالباعار، جايىڭا ءجۇر، تىپ-تىنىش قانا، بەتi جىلتىراعانداردىڭ سوڭىنان سۇقتانباي، — دەيمiن عوي.

— وي-باي، مىناعان جولاۋعا بولمايدى،ەي، بۇل بiردەڭەنi بۇلدiرەر،—دەپ كۇلەتiن مىرس-مىرس ەتiپ.

اپپاق اق كوبiكتi جۇمساق قار جاۋىپ تۇرعان بiر كۇنi ءبارiمiز قوناققا بارا جاتتىق. قار قالىڭ-اق تۇسكەن ەكەن. اڭگiمەلەرi مەن، سابەڭنiڭ بولسا دا قىڭق دەمەيتiن ادەتiن بiلەدi دە، مەنi جاعالايدى عوي باياعى. سوسىن جانىنا جايمەن باردىم دا، اياعىنان شالىپ قالىپ ەدiم، بەيقام كەلە جاتقان الگiلەر ەتپەتتەرiنەن تۇسكەنi. ال كەپ كۇل… «وي-باي، سابە، ماكەڭ قانداي كۇشتi-ەي، ەكەۋمiزدi ەكi جاققا سۇلاتتى عوي» دەپ ەر ازاماتتار ابدەن كۇلسiن. مەندەگi قايداعى كۇش، ونداي قيمىلدى كۇتپەگەن وزدەرi عوي.

شىنىندا دا سول كەز بiر قيماس داۋرەن ەكەن عوي، جىل وتكەن ، ۋاقىت وتكەن سايىن ەسiڭە تۇسەدi. سابەڭنiڭ ارقاسىندا تۇستاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەركەسiنە اينالعان سول بiر جىلدار كوزدەن كەتسە دە، كوكiرەكتە سايراپ تۇر. اۋەزوۆتەن، قادiرلi مۇقاڭنان باستاپ سىيلاپ تۇرۋشى ەدi. ساكەن قانداي ەدi، بەت بiتكەننiڭ سۇلۋى، ول كiسiنiڭ دە الدىنان ءوتiپ، نە جۇزiنە تۋرا قاراماي، «سiز-بiز» دەسiپ وتتiك. قانداي سىرباز، سۇلۋ، شەشەن ەدi. اقبوز اتىنا مiنiپ شىعا كەلگەندە، باياعى سال-سەرiلەردەن بiردە كەم ەمەس، سىمباتتى. تالاي دامدەس بولدىق. سابەڭ سول كiسiنiڭ ۇيiندە تۇرىپ، رابفاكتi بiتiردi، اكەمiزدەي قابىلدادىق. سىيلادىق. گۇلباھراممەن سىرلاس، دوس بولدىق. سابەڭنiڭ قاسىندا جاتىر. بارعان سايىن ءتاتتi، ءساتتi كۇندەر ەسكە تۇسەدi.

— اشەكەي بۇيىمدارىڭىز كوپ بولا تۇرا، قۇلاعىڭىزدى تەسپەگەنiڭiز قالاي؟

— اكەمنIڭ تiلەگi سولاي بولىپتى. ءتورت جاسىمدا اكەدەن جەتiم قالدىم. اكەمنiڭ اناسى زەينەپتiڭ تاربيەسiنiڭ ارقاسىندا ادام قاتارى¬نا قوسىلدىق قوي. جالعىزدىڭ جالعىزى بولدىم عوي، قايتسiن، بارىن اۋزىما توسىپ، اكەسiز، اناسىز دەگiزبەي، قاتارىمنان كەم ەتپەي ءوسiردi. سودان ەكi-ءۇش جاسىم بولار، قۇلا¬عىما سىرعا سالايىن دەپ، ۋقالاپ جۇقارتىپ وتىرعانىن كورگەن اكەم:

— اپا، قايداعى پالەنi قايدان شىعاردىڭ، بالانىڭ جانىن اۋىرتىپ، سالماي-اق قويشى، سول سىرعاڭدى، اپا، تەسپەشi،— دەپ شىرىلداپ قويا بەرiپتi. اجەم جارىقتىق جالعىز بالاسىنىڭ سول تiلەگiن بەرتiن كەلە قۇلاعىما قۇيىپ قويعان بولۋى كەرەك، مەن دە سول تiلەكتi اتتاپ كەتە المادىم، قاراعىم. تiپتi سىرعا تۋرالى، اشەكەي-بۇيىم تۋرالى ويلاي قالسام، اكەمنiڭ بەينەسi كولبەڭدەيدi دە تۇرادى كوز الدىمدا. ەسiمدi بiلiپ كەلە جاتقاندا انام تۇرمىسقا شىعىپ كەتتi دە، زەينەپتiڭ قۇشاعىندا قالا بەردiم…

زەينەپ اجەم كەلبەتتi، ادەمi، تاۋ حالقىنا ۇقسايتىن قىر مۇرىندى ۇزىن بويلى كەلiستi كiسi ەدi. سابەڭ كەرەمەت جاقسى كوردi، ءوزi دە جەتiم وسكەن ادام عوي، انانىڭ مەيiرiمiنە قانباي وسكەندiكi مە، قاسىمىزدان بiر ەلi قالدىرماي، قايدا كوشسەك تە بiرگە ءجۇردi. «شەشە، شەشە» دەپ بايەك بوپ جاتاتىن-دى. 1936 جىلى قايتىس بولعاندا دا ءوز قولىمەن جەرلەدi، وسى «ساياحاتتىڭ» ورنىندا زيرات بولاتىن، سوعان قويعان. كەيiن سول زيراتتار بۇزىلىپ، ورنىنا اۆتوبەكەت سالىناتىنىن ەستiگەندە، ۇيگە قاتتى كۇيزەلiپ كەلدi.

ء—ماريام، انا شەشەيدiڭ سۇيەگiن الۋىمىز كەرەك، زيرات بۇزىلادى ەكەن،— دەدi.

—وي-ءبۇي-اۋ، وعان بەرە مە ەكەن؟—دەدiم مەن دە ەسiم شىعىپ.

سودان گوركومعا بارىپ، رۇقسات الىپ، الگi كiسiنiڭ سۇيەگiن قازدىرىپ، ارنايى ادامدارمەن بiرگە قازiرگi رايىمبەك بابامىزدىڭ بويىنا جاتقىزدى. كەيiن اجەمنiڭ باسىنا بەلگi قويدىرىپ، ۇلكەن ساۋاپتى iس جاساپ ەدi. اياعىم جۇرگەن كەزگە دەيiن زەينەپتiڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىپ تۇردىم، قازiر قىزدارىم بارىپ تۇرادى. سول كiسiنiڭ ايالى الاقانىنىڭ ارقاسىندا، جوقتى-باردى سەزدiرمەي توقشىلىقتا وسiرگەنiنiڭ ارقاسىندا سابەڭە قوسىلىپ ەدiم، ودان جامان بولعام جوق. سابەڭدi ماعان، مەنi سابەڭە جولىقتىرعان تاعدىرىما مىڭ سان تاۋبە جاساپ وتىرامىن…

ءماريام اپايدىڭ اپپاق جۇزiنە بولار-بولماس دiرiل پايدا بولدى. القىنباي ەكi ساعاتتان استام سويلەپ وتىرعان ول كiسiنi شارشاتىپ المايىن دەگەن ويمەن، اڭگiمە اراسىندا ازiلدەسiپ تە الامىز. بiرنەشە رەت سۋرەتكە ءتۇسiرiپ الدىق. سوندا اپاي «تۇرا تۇر، قاراعىم، بەت-ءجۇزiمدi جوندەپ الايىن، مەندە قايبiر كەلبەت قالدى دەيسiڭ» دەگەنi.

— بەت-ءجۇز دەمەكشi، ادەمi قالپىڭىزدى قالاي ساقتاپ قالدىڭىز؟ ۇزاق جاساۋعا استىڭ دا كومەگi بولۋى كەرەك، ايەل رەتiندە ءسۇيسiنiپ دايىندايتىن اسىڭىز نە؟ – دەپ سۇرادىق.

— ەي، اينالايىن-اي، سۇلۋلىقتىڭ، كوركەمدiكتiڭ اۋىلى الىس قالدى عوي. سول جاستىق دەگەننiڭ ءوزi سۇلۋلىق دەگەن ەمەس پە، جاس كەلگەن سايىن قايداعى ساقتاپ قالۋ، ايتەۋiر قىرتىس-قىرتىس بوپ وتىرمايىن دەيمiن دە، اندا-ساندا بەتiمدi ءالi دە كۇتەتiنiم بار. بۇل ەندi بiر جاعى ءوزiم ءۇشiن، سوسىن توڭiرەگiڭدەگiلەرگە قۇبىجىقتاي كورiنبەۋ ءۇشiن جاسالاتىن تiرلiك قوي.

— اكەمiزبەن شەتەلدەردە كوپ بولدىڭىز، جاس كەزiڭiزدە قاي ەلدiڭ بوياۋىن قولدانۋشى ەدiڭiز؟

—سابەڭنiڭ ارقاسىندا كورمەگەن ەل-جەرiم قالمادى. وندا دا بەتiمە ۇنامدى، تەرiمە ۇقساس، ۇيلەسەتiن بوياۋ عانا الاتىنمىن. كوبiنە قۇربىلارىما سىيلىققا تاراتىپ جiبەرەمiن دە، اجەمنiڭ ۇيرەتكەن باياعى ءوزiمنiڭ اينالايىن اق ايرانىمنان ارتىعىن كورە الماۋشى ەدiم. شاشىم قانداي ەدi، سول شاش قوي سابەڭنiڭ كوزiنە تۇسكەن. قاپ-قالىڭ، جiبەكتەي ۇزىن بۇرىمدى قازiر كوزگە تۇسiرە بەرمەيسiڭ. شاشىمدى دا سول اقپەن جۋىپ، بەتi-قولىمدى دا بiر مەزگiل ايرانعا شىلاپ، تەرiمدi نارلەندiرۋ وسى كۇنگە دەيiن قالماي كەلە جاتقان ادەت. ال، ەندi اندا-مۇندا بولماسا بەتiمە وپا، ەرنiمە بوياۋ جاققان ايەل ەمەسپiن. بiزدiڭ كەزiمiزدە سۋدىڭ دا تازا، اۋانىڭ دا تازا كەزi عوي، تازا اۋامەن سەرۋەندەگەندi جانىم قالايتىن.

سۇيگەن اسىمدى عانا ۋاقىت تالعاماي سۇيسiنە پiسiرiپ، اسىقپاي-اپتىقپاي جايمەن بابىمەن iشكەندi ۇناتتىم. ايەل بولىپ ەت ءبۇلدiرiپ العان كەزiم جوق. جىلقىنىڭ ەتiن كەيبiرەۋلەر قاپ-قارا قاتىرىپ الادى عوي، مەن ساقتاعان ەت ۇنەمi سول كۇيiندە تۇراتىن. سوعىمنان سوعىمعا دەيiن بۇلدiرمەي ساقتاۋشى ەدiم. جولعا كوپ شىعامىز. سابەڭنiڭ بiر ادەتi جولاۋشىلاپ ءجۇرiپ سىرتتان تاماق iشپەۋشi ەدi. سوندىقتان قازى-قارتا، جال-جايامدى مولداۋ پiسiرiپ، توڭازىتىپ، تiپتi شايعا قوساتىن كiلەگەيiمدi دە بiرگە الا جۇرەتiنمiن. ەسiمنەن كەتپەيتiن سونداي جولساپاردىڭ بiرi ازيادا تەڭiز ۇستiندە تەپلوحودتا سابەڭنiڭ 60 جىلدىعىن تويلاعانىمىز. قۇداي-اۋ، ءۇش جۇزدەي ادام بار عوي دەيمiن، سوندا داستارقاندى ۇيدەن ازiرلەپ اكەتكەن اسپەن-اق تولتىرىپ، ەلدiڭ ابدەن ريزا بولعانى بار.

جاڭا ايتتىم عوي، ارمانى جوق ءسابيتiمنiڭ، ونى ماعان، مەنi وعان جولىقتىرعان تاعدىرعا ريزامىن. ەكi جەتiم بوپ قوسىلىپ ەدiك، قۇدايعا شۇكiر وستiك-وندiك. بەرمەدi ەمەس، جاراتقان يەم ءتورت ۇل، ەكi قىز بەردi. امال جوق، ۇلدارىم دا كەتتi. نەمەرە قىزىم مەن ءۇش قىزىم باعىپ-قاعىپ وتىرعان جاي بار. تاعدىرىما وكپەم جوق. ءسابيت كورمەگەن ءجۇزدi كورسەتكەلi وتىرعان، بۇل ۇزاق جاس دەگەن دە جاراتقاننىڭ پەندەسiنە قيعان داۋلەتi ەكەن. اياۋلى ءسابيتiم، التىن سابيتiمنەن وسىلاي اجىراسقانىم بولماسا، وسى بالالاردىڭ الدىندا قاسىنا بارسام دەگەن عانا تiلەك.

اڭگiمە اۋانىن تاعى دا وزگەرتۋگە تۋرا كەلدi. جاسى بولسا جۇزگە تاياپ، جاقسىعا جاقسى جار بولعان، كوپتi دە كورگەن، كوپ تە جاساعان انامىزدى بiز دە كوبiنە كوڭiلدi اڭگiمەگە تارتىپ وتىرعانىمىز دا تۇسiنiكتi بولار.

— ءماريام اپاي، وسى قازاقتىڭ باتىر ۇلى باۋكەڭ سiزدەن قايمىعىپتى دەيدi، راس پا؟

اق اپامنىڭ جۇزiنە كۇلكi ءۇيiرiلiپ سالا بەردi.

— ە، ول قايمىققانى ەمەس، سىيلاعانى عوي. باۋكەڭ قانداي ەدi، كەزدەيسوق كiسi جانىنا جولاي بەرمەيتiن سۇستى، قاتال كورەتiن. سەرi ەدi ءوزi. قوناققا بارساق بiزدiڭ قاسىمىزعا جايعاساتىن-دى. سوندا ۇناتپايتىن كiسi وتىرسا، مۇرتى جىبىرلاپ، تىنىشى كەتەتiن. سونى بايقايمىن دا، «ءاي، تىنىش وتىر، نەمەنە جىبىرلاپ كەتتiڭ؟» دەسەم، «ماكە، قويدىم، قويدىم» دەيدi. وتە جاقسى سىيلاستىقتا بولدىق. بiر اۋىز ارتىق نە قارسى سويلەپ كورگەن ەمەس. «قۇدايدان قورىقپايمىن، ءماريامنان قورقامىن» دەيتiن.

— تەك، اللا ساقتاي گور، ايتا كورمە،- دەيتiنمiن. سولاي قاراعىم، سىيلاسقان سىيلىلاردىڭ ءبارi كەتتi. مىقتى دەنساۋلىق بولسا، جاقسىلىقتىڭ ءبارiن كورەدi ەكەن كiسi، اللا تاعالام دەنساۋلىق بەرسiن دەپ تiلە.

— سiز ءوزiڭiز ايتقانداي، جانىڭىز قالاعانداي، سابيتتەي قازاقتىڭ جارى بولىپ تاريحتا قالاسىز. ول كiسiنiڭ اتىندا كوشە، مەكتەپ، مۋزەي بار. كiتاپتارى جاڭارىپ شىعىپ جاتىر، ارتىندا مىنا شارۋاسى قالدى-اۋ دەگەندەي بۇيىمتايىڭىز جوق پا؟

— ايتار سىنىم، وكپەم دە جوق. قاناعات دەگەندi ءوز باسىم وتە جاقسى كورەتiن كiسiمiن. جاسىم بولسا كەلiپ قالدى، ۋاقىت دەگەن ءوز دەگەنiن جاسايدى، بويدان كۇش-قۋات كەتە باستادى، سوندا وسى جاسقا كەلiپ «ماعان، ماعان» دەپ سۇرايتىنداي نە باسىما كۇن تۋسىن؟! سۇرانشاقتىق، سۇعاناقتىق تابيعاتىما جات نارسە ەدi، سولاي بوپ ومiردەن وتسەم ارمان جوق. داڭعاراداي ءۇيiم بار، ارينە، ءسابيتiمنiڭ وشاعى. جاقىندا قالا باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ورىنباسارى تەلەفون شالىپ، جاعدايىمدى سۇراتىپتى. ريزا بولىپ قالدىم. جوقتىقتى كوردiك، اش-جالاڭاش بولدىق… باردى دا، بايلىقتى دا كورگەن، تويعان اداممىن. ەل سياقتى بۇيىمتاي ايتسام، وسى ەل ازاماتتارى قولىمدى قاقپاس ەدi، دەگەنمەن بەس-ون سوم ءۇشiن ابىرويىمدى توگەر جايىم جوق. اللا ريزا بولسىن، حال-جايىمدى سۇراعاندارعا مەنەن دۇعاي سالەم دەرسiڭ. امان ەكەن، بالاپاندارىنىڭ قامقورلىعىمەن قۇداي قالاسا توبەسi كورiنگەن جۇزگە جەتسەم دەگەن بiر بۇيىمتايى بار ەكەن دەرسiڭ،— دەپ ەزۋ تارتىپ قويدى اپاي.

— سابەڭ جاقسى كiسiلەردiڭ شاپاعاتىن كوپ كوردi دەدiڭiز، ءوزi دە تالايعا جاقسىلىقتىڭ جارىعىن ءتۇسiردi ەمەس پە؟..

— دۇرىس ايتاسىڭ. اسiرەسە، العاش ءۇي بولىپ قالىپتاسا باستاعان شاعىمىزدا بiزدiڭ ۇيگە ستۋدەنت جاستار كوپ كەلەتiن. داستارقانىمدى ەندi جيناي باستاسام، تاعى بiرەۋi كiرiپ كەلە جاتاتىن. بايەك بولىپ ءدام ازiرلەپ، شىعارىپ سالۋعا ارەڭ ۇلگەرەتiنمiن. ولار كەلگەن كۇن بiز ءۇشiن مەيرامنان كەم ەمەس ءتارiزدi. سول تۇستاعى ستۋدەنتتەر اراسىندا «قارىندارىڭ اشسا سابەڭدiكiنە بارىڭدار، تاماققا تويعىزىپ، اقشاسىن سالىپ بەرەدi» دەگەن ءازiل بولسا دا شىندىققا اينالعان ءسوز بار. اسiرەسە… بiر كۇنi وسىنداي جاستاردى شىعارىپ سالىپ، ەندi تۇسكi اسقا كەلەتiن سابەڭە اس دايىنداپ جاتقانمىن. ەسiكتiڭ قوڭىراۋى قايتا سىڭعىرلاي جونەلدi. ساعاتقا قاراسام، ءالi ەرتە، سابەڭ ەمەس. اشسام، قولتىعىندا قىستىرىپ العان داپتەرi بار بiر قارا بالا تۇر.

ء—سابيت مۇقانوۆتىڭ ءۇيi مە؟،- دەپ سۇرايدى.

— ءيا، ءيا، كiرە عوي،— دەپ iشكە ەنگiزدiم. سابەڭ كەلدi. تانىستىق. عابدوللا دەگەن قاراپايىم شارۋانىڭ بالاسى – مالiك ەكەن. قازاق فولكلورىنىڭ تۇڭعىش وكiلدەرiنiڭ بiرەگەيi، عالىم. كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى مالiك عابدۋللينمەن وسىلاي باستالعان تانىستىق، كەيiن تۋعان بالامىزداي بولىپ، اكەلi-بالالىداي عۇمىر كەشتiك.

مۇمكiن، مالIك ولمەگەندە سابەڭ دە ولمەس پە ەدi دەپ ويلايمىن كەيدە، كiم بiلسiن؟ ويتكەنi، مالiكتiڭ قازاسىنان كەيiن ەس جيا الماي قويدى سابەڭ. كۇندiز-ءتۇنi ەگiلەتiن-دi. قابىرعاسى قايىسىپ كەتتi، بەلi بۇگiلiپ كەتتi. نە كەرەك، سودان كەيiن كوپ ۇزاماي، ءۇش ايدان سوڭ ءوزi دە كەتتi عوي iزiنەن. ارتىنان ەرگەن iنiگە، بiرگە تۋماسا دا تۋعانداي قابىلداعان مالiككە دەگەن، ونىڭ جازعاندارىنا، اتقارعان تiرلiگiنە كوڭiلi ءوسiپ جۇرەتiن دە، «ءاي، وسى بالانىڭ وتباسىنداعى كوڭiل-كۇيi دۇرىس بولسا، بۇدان دا جاقسى دۇنيەلەر جاسار ەدi-اۋ» دەپ سىرتتاي وكiنiپ، جانى اشىپ وتىراتىن…

تالايلارعا يناباتتى كەلiن، جاقسى جەڭگە، جەتiمدەرگە كوزقاراسى مەن قاباعى ءتۇزۋ، اسىلدىڭ سىنىعى اق اپام—مارياممەن بولعان اڭگiمە، تاعى دا كوڭiلسiزدەۋ اياقتالدى. ءومiر بولعان سوڭ، ونىڭ ۇستiنە كوپپەن سىيلاس، تىعىز ارالاس بولعان سوڭ، ونسىز تiرلiك تە بولمايتىنىن ول كiسi دە، بiز دە امالسىز مويىنداعاندايمىز. قازاق ادەبيەتi مەن مادەنيەتiنiڭ اۋىر جۇگiن سۇيرەگەن قازاقتىڭ قايىسپاس قارا شالىنا ادال جار، بالاپاندارىنا مەيiرiمدi انا بولعان وسىناۋ اق اپاممەن اڭگiمە شىنىمدى ايتسام، وتە اسەرلi بولدى. قاعاز بەتiنە تۇسپەگەنi، تۇسiرە المايتىن كەيبiر جاقتارى قانشاما… مۇمكiن كەزiندە ولار دا ايتىلار…

قوعامنىڭ بۇگiنگi كەلبەتi، ادامزاتتىڭ بولاشاعى جونiندەگi كەرەمەت پالسافاعا تولى ويلارى مەنi كەرەمەت تولعاندىردى. «توقسان اۋىز ءسوزدiڭ توبىقتاي ءتۇيiنiن» ايتار بولساق، بەتiمەن كەتكەن بويجەتكەن مەن بوزبالاعا اتا-انانىڭ سالقىنقاندىلىعى، تiرشiلiك قامى دەپ اقشانىڭ سوڭىندا كەتكەن اتا-انالاردىڭ بالاعا بولەر ۋاقىتىن كوڭiل كوتەرۋگە اياماۋى، ۋاقتىندا اسىن دايىنداپ، جاتقىزىپ-تۇرعىزىپ وتىرعان انانىڭ مەيiرiمiن تولىق سەزiنبەگەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋى اقىلمان انامىزبەن بولعان اڭگiمەدە تىس قالا المادى. «ايتەۋiر، ارتىنىڭ قايىرىن بەرسiن، وسىنشاما باي قازاق ادەبيەتi، سونى ماڭداي تەر، سانالى ويىمەن جاساعان اكەلەردiڭ ەڭبەگi قايتار كەز الىس ەمەستiگiن، قازاقتىڭ ماي تامىزار مايدا قوڭىر تiلi ولمەسە كەرەك-تi» دەگەن ادەمi سوزiمەن ادەمi اڭگiمەمiزدi اياقتادىق.

اڭگiمەلەسكەن تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button