تۋعان جەردىڭ تاريحى

قازاقتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىندا: «بالتالى، باعانالى ەل امان بول» دەپ كەلەتىن قوشتاسۋ جىرى بار. بۇل – الاساپىران زاماندا كىندىك كەسىپ، كىر جۋعان جەرىنەن ەرىكسىز كوشىپ بارا جاتقان ءبىر قاۋىم ەلدىڭ باسىنان وتكەن قيىنشىلىقتارىن سەزدىرسە كەرەك. سول باعانالى ەلىنىڭ ءبىر تۇلعاسى – بۇگىندە قارماقشى اۋدانى ەسىمىن يەمدەنىپ وتىرعان قارماقشى اتا. مۇراعات مالىمەتتەرىندە بالتالى-باعانالى رۋلارىنىڭ 12 اتالىعىنان تاراعان 600 ءتۇتىن حVII عاسىردىڭ ورتاسىندا سىرداريا، قاراوزەك، قارابدال ماڭىندا قىستاپ وتىرعانىن جازعان ەكەن.

بوسقىن ەلدى ماردان ءبيدىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبىرى نازار قارجاۋ ۇلىنىڭ سىر بويىنا باستاپ كەلگەنىن كونەكوز قاريالار جىر ەتىپ ايتاتىن-دى. اسىرەسە، توقسان جاستى القىمداپ ومىردەن وتكەن بۇرقات ءابدىوماروۆ نازار بي جونىندە ەسىمى ورتا ازياعا بەلگىلى، ءدىني قايراتكەر تايمان (قاري) جۇسىپوۆتەن – (1898-1981 ج.ج.) تالاي اڭىزعا تولى اڭگىمەلەردى ەستىگەنىن، بۇگىندە سول اڭگىمەلەردىڭ ءبىرازىنىڭ ۇمىتىلعانىن قىنجىلا وتىرىپ ءسوز ەتىپ ەدى. داۋ-جانجالدى شەشۋ كەزىندە نازار داۋلاسا كەلگەن ەلدىڭ بيىنە تىكە قاراپ ءسوز باستايدى ەكەن. ايتاتىن ءسوزى وتە قىسقا، ءارى جاتىق بولىپتى. قارسىلاستارى ونىڭ تىكە قاراعانىنان جاسقانادى ەكەن. سوندىقتان كۇنى كەشەگە دەيىن ەل ىشىندە ايتىلىپ كەلگەن «نازاردىڭ نازارىنان ساقتا»، «نازار باردا ەلگە جاۋ شاپپاس»، «ەل بىرلىگىن ساقتاعان نازار» دەگەن سوزدەر ونىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلدى بي بولعانىن بايقاتسا كەرەك.

كەزىندە بابالار جايلى اڭگىمەلەرگە جەتە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن، بۇرقات اقساقالدىڭ ايتقاندارى دا ۇمىتىلدى. ولاردىڭ قيىن ءومىر سۇرگەنىنىڭ دالەلى مىنا ولەڭنەن-اق اڭعارىلادى:

بالتالى ەكى ارىس ەل بولعان-دى،

قونىسىن كۇنىنە ءبىر جاڭالادى.

بارار جەر، باسار تاۋى بولماعان سوڭ،

اينالىپ «اقبولتايدى» ساعالادى.

دەمەك، ولاردىڭ ءبىر كەزدەگى اتاقونىسىنان كوشىپ، بۇگىنگى سىرداريا اۋدانىنداعى اقبولتايعا قونىستانىپ، سول جەردە ءوسىپ-ونگەنى ايدان انىق. وسى ءبىر قاۋىم ەلدىڭ باسىنان كەشكەن تاريحىن تۇگەندەۋ ماقساتىندا 1970-1971 جىلدارى قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان، تورعاي، قوستاناي وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىن ارالاعان ەدىك. جينالعان شەجىرەلەر نەگىزىندە 2007 جىلى «بالتالى» اتتى شاعىن شەجىرە كىتاپ شىقتى.

بابالارىمىزدىڭ سىر ەلىنە كەلۋى، قوقان حاندىعىنىڭ باسقارۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس. اتاقتى جىراۋ، ءارى بي جانكىسىنىڭ «قوقان حانىنا ايتقانى» دەگەن ولەڭ جولدارى تالاي سىردى سۋىرتپاقتايدى .

…ء;وزىڭىز قوسقان زەكەتشى،

ءبىزدىڭ ەلدە ءجۇزباي بار.

ءجۇزبايدىڭ جۇرگەن جەرىندە

جىلاۋ مەنەن ويباي بار، – دەپ جىراۋ سول كەزەڭنىڭ اششى زاپىرانىنان حابار بەرگەن.

1868 جىلعى ارحيۆ جازبالارىندا نازار قارجاۋوۆ باستاعان بىرقاۋىم ەل تەلىكول، سارىسۋ ارقىلى تارتوعاي، بۇقار ارالى بويىنا قونىستانىپ، كەيىننەن قازىرگى سىرداريا اۋدانىنىڭ اسقار توقماعامبەتوۆ اۋىلىنداعى «بيدايكول»، «اقبولتايدى» تۇپكىلىكتى قونىستانعانى جازىلعان. ولار پەروۆسكى ۋەزى، جاڭاقورعان بولىسىنىڭ №2، №3 اۋىلدارىن قۇراعان. ءتۇتىن پۇل جيناۋ تىزىمىندە (1868 ج.) نازار قارجاۋوۆ، جايساڭباي نازاروۆ، ىقىلاس تولەگەنوۆ تاعى باسقالارى تارتوعاي، جايپاق اتتى جەرلەردە قىستاعانىن جازادى.

كەيىننەن شامامەن 1905-1910 جىلداردا «اقبولتاي» مەن «بيدايكولدە» تۇراقتاعان. تالاي اۋىرتپالىقتى باسىنان كەشكەن جۇرت 1928 جىلى «بيدايكول» كولحوزىنا بىرىگەدى. اتالعان كولحوز 1941-1945 جىلدارداعى اۋىر كۇندەردە ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. قارت ديقاندار ىسقاق قۇرماناليەۆ، تۇرعانباي بەگىمباەۆ، ەمجار تەكەباەۆ، تاعى باسقالار ەگىن سالاسىندا ماقتانىشقا اينالسا، مىڭعىرتىپ مال وسىرگەن سارداربەك قارامانوۆ، احمەت نىسانباەۆ، جۇماباي تۇرابەۆ، ابسادىق بيباتىروۆ، بالدىباي بەكبەرگەنوۆ، راحات قۇرماناليەۆ ءتورت ت ۇلىكتى تۇلەتكەندەر. ولاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دا ءوز اۋىلىنىڭ كوركەيىپ، كەمەلدەنە تۇسۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ، بابالار، اكەلەر ءداستۇرىن جالعاستىرىپ، تۋعان جەرىنە تۋىن تىگىپ وتىر.

شاعىن «بيدايكول» كولحوزى 1950 جىلى بىرنەشە مايدا كولحوزدارمەن بىرىگىپ، «پارتيانىڭ حVIII سەزى» اتىنداعى كولحوزعا، كەيىننەن سوۆحوزعا اينالعان. 1992 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆ اتىنداعى اۋىل اتاندى. بيدايكول تەرەڭوزەك كەنتىنەن 6 شاقىرىمداي №8 تەمىرجول بەكەتى ماڭىندا بولعان.

1868 جىلعى ارحيۆ جازبالارىنداعى بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى دۇرىس جازىلماعانى بايقالادى. جايىنباي بابامىزدىڭ اتى جايساڭباي بولىپ جازىلىپتى. سول كەزدىڭ ورىس ارپىمەن جازىلعاندىقتان سولاي جازىلعانىن تۇسىنەمىز، سويتە تۇرا اۋىزشا شەجىرەدە جوق اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن كورۋىمىز بىزگە جاڭالىق بولدى. سونداي-اق، شەجىرەدە كەنەسارى حاننىڭ كۇرەسىن قولداعان دەيتىن قاشقىن جانعارين، قاڭلىباي دوسين، بەكىن قاڭلىباەۆ، تورەباي شوتانوۆ، شوتباي الىباەۆ، جۇلدىز شامانبەتوۆ، مۇسا بولىس سياقتى ەل بيلەگەن بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىمەن دە تانىستىق.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەل دە، جەر دە جاڭاردى. ادامداردىڭ جۇزىنەن باقىتتىلىق سەزىلەدى. حح عاسىر سوڭىنداعى جاس، بۇگىندە قاريا اتانىپ وتىرىپ، ەلىمىزدىڭ قارىشتاپ العا باسقانىنا، ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىندا جەتكەن جەتىستىكتەرگە ماقتانىشپەن قارايمىز. ۇرپاقتارىمىزدىڭ وسكەنىن كورىپ مارقايامىز. ەلىمىز امان، جۇرتىمىز تىنىش بولسىن.

 

نۇرپەيىس ساعي ۇلى، 

ەڭبەك ارداگەرى

Back to top button