اڭىزعا  تولى اقباۋىر

دالامىزداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەر ساۋلەت ونەرى تۇرعىسىنان كەلگەندە قانشاما ارقيلى بولسا، جەرىمىزدەگى كيەلى، قاسيەتتى ورىندار دا ساياسي، مادەني، تىپتەن ءدىني تۇرعىدان دا ارقيلى مازمۇنعا يە ەكەنىن بىلەمىز. جەرىمىزدەگى وسىنداي تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ ءبىرى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «اقباۋىر» كومپلەكسى.

عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ءوز باستاۋىن ب.د.د. IV-VI عاسىردان الاتىن جادىگەر توڭىرەگىندە داۋ-داماي باسىلماي تۇر. ارحەولوگيا عىلىمى ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ورتا عاسىرلارىنان ارىعا بارا الماي جۇرگەندە، التى مىڭجىلدىقتى ارتقا تاستاعان «اقباۋىر» وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەپ سەنەمىز.

جول باسى

 الدىمەن سىبە كولدەرىن، ارتىنشا ابلايكيت-قالماققورعاندى ارتقا تاستاپ، جاتاعان توبەلەردىڭ اراسىمەن مىڭ بۇراتىلعان قوستابان قارا جولدىڭ سورابىن قۋالاي قالبا تاۋلارىنان ۇزاي بەردىك. وسكەمەن-لەنينكا تاس جولىنىڭ ايرىعىنا جەتىپ توقتاعان سوڭ، كوز ۇشىندا قاراۋىتقان التاي شىڭدارىنىڭ سۇلباسىنا قىزىعا قاراپ تۇرىپ قالىپپىن. جول بويى مەنى قاعىتۋدان قولى تيمەي كەلە جاتقان بوريس-دوس:

– كۋدا؟.. كۋدا سموتريش، جيح-حان-كەز؟.. عاجايىپتى الىستان، ءور التايدان ىزدەگىڭ كەلەدى، ءا؟.. – دەدى قۋلانا ك ۇلىپ. – نە كەرەكتى ءتور التايدان تاۋىپ بەرسەم ىرزاسىڭ با؟..

– قايداعى ءور التاي؟.. وسكەمەننىڭ قاسىندا ءجۇر ەمەسپىز بە؟..

– ونىڭ راس ەندى… سەن وسى شىن جيح-حان-كەز بولساڭ ارى-بەرىسى اتشاپتىرىم قالباتاۋدىڭ ىشىندەگى ەسكەركىشتەرگە عالىمداردىڭ ءتىسى نەگە باتپاي جۇرگەنىن ايتشى؟

ويلانىپ قالدىم. ءبىر قاراعاندا بىلەتىن دە سەكىلدىمىن. بىراق ءوزىم سەكىلدى كوپ جازۋشىنىڭ ءبىرى ەمەس، بۇكىل عۇمىرىن التاي تابيعاتىن زەرتتەۋگە ارناعان كاسىبي عالىمنىڭ الدىندا ءتىلىمدى تىستەيمىن عوي باياعى. ويتكەنى جاقىنى مەن جاناشىرى جەتىپ ارتىلار التاي جوقشىلارىنىڭ ىشىندە بوريس ۆاسيلەۆيچ ششەرباكوۆتىڭ ءجونى بولەك. ءار ولكەنىڭ تابيعاتىنا تارتىپ تۋعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بولادى. ادەتتە تۋعان ولكە ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ باعىن اشسا، كۇندەردىڭ كۇنىندە سول تۋعان جەرىنىڭ جوعىن جوقتاپ، بارى مەن نارىن تۇگەندەيتىن دە سولار.

الدىمىز اسۋ. اسۋ بولعاندا التاي تاۋلارى مەن قالباتاۋدى ەكىگە ءبولىپ تۇرعان تاۋ اسۋى. وسى جەردە التاي مەن قالباتاۋدى ءبولىپ ايتار ءجونىمىز دە بار. قايمانا قازاق التاي تاۋلارىنىڭ ءبىر سىلەمى سانايتىن قالباتاۋدىڭ جولى دا، ءجونى دە بولەك. تۇپتەپ كەلگەندە قوجىر-قوجىر قارا تاستارىنىڭ تۇلا بويى شىت-شىت جارىلىپ كەتكەن مىنا قالباتاۋ التايدىڭ ارعى اتاسى. ارعى اتاسى ەمەس-اۋ، ارعى باباسى. التاي تاۋلارى ءالى كۇنگە ءوسۋىن توقتاتپاسا، بۇل دۇنيەدە ماڭگىلىك ەشتەڭە جوقتىعىن دالەلدەگىسى كەلگەندەي قالباتاۋدىڭ قىرات-قىرقاسى جىل ساناپ شوگىپ، ءشونجىپ بارادى.

ءيا، بىلەتىن سەكىلدىمىن. ويتكەنى ءوزىم دە قارت قاراتاۋدىڭ سوڭى، مۇجىلە-مۇجىلە قىرات، قىرقاعا اينالىپ كەتەتىن قارامۇرىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. تاۋلاردىڭ كارىسى مەن جاسى بولاتىنى سەكىلدى تاريحتىڭ دا كارىسى مەن جاسى بولاتىنىن بىلەم. كاسىبي عالىم بولماسام دا بۇگىنگى عىلىم كارى تاريحتىڭ تەرەڭىنە بويلاي الماي جۇرگەنىن سەزەم. ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحىن بەس-التى مىڭ جىلدان اسىرا الماي، ودان ارعىنى اڭىز-اڭگىمەلەردەن سۋىرتپاقتاپ جۇرگەن عالىمدارعا جانىم اشيدى. قازىر دە بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا توعىز جولدىڭ تورابى، وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن وتىز، قىرىق شاقىرىم جەردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە عالىمداردىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەنىن ويلايمىن عوي باياعى.

بىراق ءدال قازىر مەنى قينايتىنى باسقا، تىپتەن باسقا ماسەلە ەدى.

– قالباتاۋ مەن شىلىكتى جايلى دەرەكتى كينو تۇسىرگەنىمدى بىلەسىڭ… ەشكىمگە كەرەگى جوق… كينونى ايتپايمىن، ابلايكيت پەن اقباۋىردى، انا التىن ادام تابىلعان بايگەتوبەنى ايتام… اسپان استىنداعى مۇراجاي بولماعانمەن، تۋريستىك مارشرۋت اشۋعا بولادى عوي… جەر تۇبىندەگى بەرەل ەمەس، ءتيىپ تۇرعان جەر، توقسان جولدىڭ تورابى…

– «لۋچشە پوزدنو، چەم نيكوگدا» دەيتىن ءبىزدىڭ ورىستار… زەينوللا ساماشەۆتىڭ ارقاسىندا بەرەلدىڭ تاريحىن ءتورت مىڭ جىلدان اسىردىق… ال قالباتاۋدىڭ تاريحى ەڭ بەرىسى التى مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلادى. سەنبەي تۇرسىڭ-اۋ، ءا، جيح-حان-كەز… بۇل عىلىمي جاعىنان دالەلدەنگەن شىندىق. ونى اقباۋىرعا بارعان سوڭ ءوز كوزىڭمەن كورەسىڭ… بۇرىن بولىپ پا ەدىڭ وندا؟..

– بولعانمىن… قونىپ تا شىققانمىن…

مەنىڭ «قونىپ شىققانمىن» دەگەن سوزىمنەن كەيىن بوريس-دوستىڭ الدىندا بەدەلى تۇسكىردىڭ ءبىر ساتى كوتەرىلىپ قالعانىنا سەنىمدى ەدىم.

ەندى تاۋ اسۋىن بەتكە الىپ، مىڭ بۇراتىلعان كۇرە جولدىڭ تابانىن قۋالاي بيىككە تارتىپ كەلەمىز. اقباۋىرعا اپارار جولدا اڭگىمەمىز قالباتاۋ مەن تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ جاس مولشەرىنەن ۇزاماي قويدى.

«…الەمدەگى ەڭ ۇلكەن، ەڭ الىپ قۇرلىق ازيانىڭ كىندىگىندە، ءوزىنىڭ قىرات-قاناتتارىن; وڭ جاقتا – سايان مەن بايكول ارقىلى تىنىق جانە مۇزدى مۇحيتتاردىڭ قوسىلىسىنا; سول جاقتا – ەرەن قابىرعا مەن پامير ارقىلى – گيمالايعا، كاسپي مەن قارا تەڭىزدەردىڭ قوسىلىسىنا دەيىن جايىپ جاتىر عوي… وڭتۇستىك-شىعىستا ونىڭ قاناتتارى – موڭعوليا مەن قىتايعا، تيبەت پەن يندياعا، ال سولتۇستىك باتىستا – بۇكىل ءسىبىر، مۇزدى مۇحيت پەن ورالعا جەتىپ جىعىلادى… مۇزعا ورانىپ توعىز بيىك جاتادى; سانار بولساق – كاتۋن مەن چۋي، چۋلىشمان مەن سايليۋگەن، سوسىن… نارىم، كورگون، يۆان، حولزۋن جانە اباكان… التايدا باسىن ماڭگى قار جاپقان بيىكتەردىڭ ۇزىن سانى جيىرما ءبىر، جوعارىدا ايتقان توعىز بيىكتەن باسقا – انىن، سالايىر، بۇقتارما، انۋ، شەرگى، باسشەلەك، تىگىرەك جانە قارلىحان…»

مەنىڭ «بۇلاردىڭ ىشىندە قالباتاۋ مەن تارباعاتاي جوق. ويتكەنى ولار التايدىڭ سىلەمدەرى ەمەس، ءوز تاريحى، ءوز تاعدىرى بار دارا تاۋلار» دەگەن پىكىرىمە بوريس تە قوسىلدى.

ءيا، ادامزات وركەنيەتىنە كەلسەك، ادامداردىڭ بيىك شىڭداردى ەمەس، جاتاعان تاۋلاردى مەكەندەگەنى شىندىق قوي. ال «اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي» ماسەلەسىنە كەلسەك…

– «اسپان استىنداعى مۇراجاي» – اۋقىمى كەڭ ۇعىم… انا ايىرتاۋ مەن «ءموناستىريدى» قوسقاندا، ارى-بەرىسى مىڭ شارشى شاقىرىم جەر. مۇراجاي بولماعانمەن، زاكازنيك اشۋعا بولادى عوي، – دەدى بوريس كۇرسىنىپ قويىپ.

ءيا، سولاي. ارى-بەرىسى مىڭ شارشى شاقىرىمدىق مۇراجاي. كوپتەۋ ەمەس پە؟..

اسۋدان ارى – اسۋ بار

 التايدا نە كوپ – اسۋ كوپ. سوسىن… سول اسۋلار جايلى اڭىز كوپ. «اسۋدان ارى – اسۋ بارىن» بىلگەن اتانىڭ ۇرپاعى ەمەسپىن بە، سوڭعى ون بەس جىلدا التايدىڭ تالاي اسۋىنان اسىپپىن. ءبىر وكىنىشتىسى، بۇعان دەيىن قالباتاۋدىڭ التايعا ۇلاسار اسۋىنىڭ كىرە بەرىس اۋزىنداعى بۇگىن ءوزىمىز ارنايى ىزدەپ كەلە جاتقان اقباۋىرعا ەكى رەت قانا ات باسىن بۇرعان ەكەنمىن. «قولدا باردىڭ قادىرى جوق». اقباۋىرعا الىستان عانا كوزايىم بولىپ جۇرگەن جالعىز مەن بە ەكەم دەپ جۇباتام عوي ءوزىمدى…

…ء;بىز بەستەرەك بيىگىنە كوتەرىلگەندە مانا عانا التاي تاۋلارىنىڭ توبەسىنە ءىلىنىپ تۇرعان كۇن تاباعى قىزارا بايىپ، باتىس كوكجيەككە قاراي قۇلاپ بارا جاتتى.

ال ءبىز قارسى الدىمىزدا ۇڭىرەيىپ جاتقان الىپ شۇڭقىرعا ۇڭىلە قاراپ تۇردىق.

كوز ۇشىنداعى ۇشكىر پيراميدا – كادىمگى قورجىمباي تاۋى، ارينە. باتىس بەتتە قىلاڭىتقان گرانيت تاۋ – قىزىلتاس. كادىمگى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ءتور التايعا ساپارلاپ كەلگەن جازۋشى گەورگي گرەبەنششيكوۆتىڭ نازارىنا ىلىنگەن – جەر تورەسى قىزىلتاس.

«…جالاڭاش جاتاعان تاۋلاردان ەرەكشەلەنىپ، قىزىلتاس كوك مۇنارا سياقتى مۇناراداي تىك شانشىلىپ، اسقاقتاپ تۇرادى.

ورىستار ونى كولوكولنيا، قازاقتار قىزىلتاس دەپ اتايدى.

قىزىلتاستىڭ ۇشار باسىن جۇزدەگەن شاقىرىم اينالانى كورەتىن تاقتا وتىرعان ماڭگىلىك دالا پاتشاسى دەرسىڭ. جانە وعان ءبارى باعىنادى: ول كوسىلگەن كەڭىستىككە بيلىك ەتەدى. اۋەلى بۇلتتار دا دالانىڭ قاي قيىرىن كەزسە دە ايمالاسىن دەگەندەي باياۋ قالقىپ قىزىلتاسقا سوقپاي كەتپەيدى. قىزىلتاستىڭ قابىرعاسىندا سانسىز مىڭداعان جىلداردىڭ تاڭباسى بار، ال جەل مەن جاڭبىر ءوز ورنەگىن قالدىرعان. قىزىلتاستىڭ شىڭىنا دالا اڭشىلارىنىڭ سۇيىكتىسى قىران بۇركىتتەن باسقا ەشكىم شىعىپ كورمەگەن.

قىزىلتاس شىڭىنىڭ بيىگىندەگى گرانيت قالقاعا باياعىدا، مۇمكىن مىڭداعان جىل بۇرىن شىعار، قىراندار ۇيا سالعان، سول بۇركىتتەر شاڭ مەن تاس جاۋدىرعان مازاسىز بورانمەن جاعالاسىپ ءوسىپ، ونۋدە.

ءار كۇزدىڭ باسىندا جاس بۇركىتتەر زەڭگىر اسپاندا سامعاپ، شاڭقىلداپ دالانى كەڭىنەن اينالىپ جۇرەدى…»

سول قىزىلتاستىڭ ەتەگىنە جانتايىپ، جالپايىپ جاتقان – سوروكين قىرقاسى. سوناۋ تومەندە قىز بۇرىمىنداي مىڭ بۇراتىلىپ ۇرانحاي وزەنى اعادى.

– كوردىڭ بە، جيح-حان-كەز؟.. – دەدى بوريس-دوس. – كوردىڭ بە؟..

– كوردىم، ارينە. قورجىمباي تاۋدىڭ ەتەگىندە قانقىزىل تۇسكە بويانىپ جاتىر ەكەن، جارىقتىق. اقباۋىر عوي، اقباۋىر. كەشكى كۇننىڭ شاپاعىنا شاعىلىسقان گرانيت تاستارى قىپ-قىزىل-اۋ، قىپ-قىزىل. ءبىز تۇرعان تۇستان قاراعاندا، جاڭا سويىلعان مالدىڭ قان-جىنىمەن ارالاس شۇڭقىر ىشىنە لاقتىرىپ تاستاعان مال باۋىرىنا ۇقسايتىن سەكىلدى مە، قالاي؟ اق باۋىر ەمەس، قانى سىرتىنا شىققان قىزىل باۋىر عوي مىناۋ…

عىلىمي تىلدە وسى اقباۋىردى اركىم ارقالاي اتايتىنى ويىما ورالدى. قاراۋىتقان التاي تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا اعاراڭداپ جاتقان قورجىمباي تاۋىنا قاراتىپ ايتسا، اقباۋىر دەسە، اقباۋىر. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن كەلگەنىمدە، اقىن دوسىم جەنيا كۋرداكوۆ تاۋ اتاۋىن «ملادشي برات» دەپ تۇسىندىرگەنى ەسىمدە. توبەسىنەن بۇلت ۇشپايتىن التاي شىڭدارىمەن سالىستىرعاندا، كوز ۇشىندا بۇلاڭىتقان قىزىلتاس پەن قورجىمبايدىڭ «كىشى باۋىرعا» كەلەتىنى دە راس. «اق» ءسوزىنىڭ تۇپكى ماعىناسى تۇركى تىلىندە «قاسيەتتى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىنى دە راس.

راس. ءوز باسىم عايىپتان تايىپ گرانيت تاۋلاردىڭ دەنەسىنەن ءبولىپ الىپ شۇڭقىرعا لاقتىرىپ تاستاعان مىنا عاجايىپتى ادامنىڭ، ءيا، كادىمگى اق نيەتتى ادامنىڭ باۋىرىنا ۇقساتقىم كەلسە قايتەيىن…

كوپ ۇزاماي ۇرانحايدىڭ باتىس جاعالاۋىندا قاپتاي جايىلعان ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ ارا-اراسىمەن اقباۋىردىڭ ۇڭگىرىنە جاقىنداي بەردىك. ۇڭگىردىڭ كىرە بەرىسىندەگى ساتى تاستاردىڭ ۇستىندە ويناقتاپ جۇرگەن بىرنەشە ەشكى ماشينا داۋسىنان ۇركىپ، جەرگە سەكىرىپ ءتۇستى دە، ۇڭگىرتاستى اينالىپ جوعالدى.

كەبەنەك كەلگىر شەكشەك اتا تۇقىمىنان تارتىپ العان تاس ورىندىقتىڭ ۇستىندە شوقيىپ وتىرمىز. الدىمىزدا ءۇش اياقتى تاس ستول.

– مۇنى التار تاس دەپ اتايدى، – دەدى بوريس ستول تاستى سيپالاپ قويىپ. – كادىمگى قۇرباندىق بەرەتىن، تالاي قوي مەن جىلقىنىڭ قانىن موينىنا جۇكتەگەن ءتاۋ ەتۋ ورنى…

ۇشتاعانىن ورناتىپ ۇلگەرگەن وپەراتور كامەرانى بوريسكە قاراي بۇرا بەرگەن.

– نە ايتۋىم كەرەك؟.. سەرىك ايتسىن… مال مەن قۇرباندىق جايىن مەنەن گورى جاقسى بىلەدى عوي… – دەپ قۋلانا كۇلگەن ءبوريستىڭ داۋسى قۇلاعىما جاعىپ-اق كەتكەنى.

قالتامداعى كونسپەكتىگە جۇگىنەمىن عوي باياعى. مىناۋ – نيكولاي رەريحتىڭ التاي ەكسپەديتسياسى كەزىندەگى جازبالارى… «مىنا وزەندەر، شاتقالدار مەن كونە قالاشىقتاردىڭ اتى دا اسەم اۋەن، ۇيلەسىمدى دابىسقا سۇرانىپ-اق تۇر. قانشا حالىق، قانشاما ەل ءوز اۋەنىن، ءوز ارمانىن سول دابىسقا سىيدىردى دەسەڭشى. مۇندا كەلگەن-كەتكەن كوشپەندى تايپالاردىڭ ءىزى سايراپ جاتىر…» مىناۋ تاريحشى-فيلوسوف لاريسا شاپوشنيكوۆانىڭ جازبالارى… «حالىقتار كوشى قاجەتتىلىكتەن تۋعان دەسەدى. ولاردى جاڭا كەڭىستىكتەر مەن قۇيقالى جايىلىمدىقتار قىزىقتىردى. بۇل قوزعالىسقا جولى بولعىش كورشىلەردىڭ بەرەكە-بايلىعى دا اسەر ەتكەن شىعار. بىراق تەك وسى عانا ما؟.. وتىرعان ورنىن وپ-وڭاي تاستاپ، الىس قيىرلارعا جول تارتۋعا سەبەپ بولعان قانداي كۇش؟.. ىشكى ەركىندىك، جاڭا جەرلەردى، الىس تا تۇسىنىكسىز قيىرلاردى، بەيمالىم تىلسىم دۇنيەنى كورۋگە دەگەن قۇشتارلىق، قۇپيا كوكجيەكتىڭ شەكاراسىن اتتاسام دەگەن بالالىق اڭقاۋ تالپىنىس… ەگەر تابيعي قاجەتتىلىك ونىڭ تۇلا بويىن بيلەسە، قۇشتارلىق پەن تالپىنىس ولاردىڭ جان دۇنيەسىن بيلەپ العانى انىق…»

ءيا، تابيعي قاجەتتىلىك… بۇدان ارعىسى وڭاي. ميكرافوندى كەۋدەگە قاداپ جىبەرىپ، سايرايىن كەلىپ، سايرايىن.

«التايدا نە كوپ اسۋ كوپ. ىشىندە وتىز-قىرىق شاقىرىمعا سوزىلاتىندارى دا بار. سول اسۋ-شاتقالدار – اسىرەسە مالعا قاۋىپ. اۋا-رايى كەنەتتەن بۇزىلىپ، جاڭبىر جاۋسا، اسۋدىڭ تابانىمەن كەلە جاتقان مالدى سۋ شايىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مالشىلار اسۋدىڭ كىرەبەرىس ەتەگىندە ايالداپ، اۋا-رايىنىڭ اڭىسىن اڭديتىن بولعان. مال مەن جاننىڭ اماندىعى ءۇشىن قۇرباندىق شالعان… مەنىڭشە، التاي اسۋىنىڭ ەتەگىندەگى اقباۋىر وسىنداي ورىن. ءبىر دەپ قويىڭىز… ەكىنشىدەن، كەلە-كەلە سول قۇرباندىق شالاتىن ورىنعا توبەسى تەسىك باقسى-بالگەرلەرىن وتىرعىزىپ، جىل مەزگىلدەرىندەگى اۋا-رايىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك جاساعان… سول ورىندار كەلە-كەلە، بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، كادىمگى عىلىمي ورتالىقتارعا اينالعان. ال ءتاۋ ەتۋ ورىندارىنا اينالىپ كەتكەنى كەيىننەن عوي… ەندى ءتاۋ ەتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، بۇل دا ءوزىمىزدىڭ كوشپەندىلەرگە ءتان كيەلى ۇعىمدارمەن استاسىپ جاتىر. الدىمەن – اسپان، سوسىن – جەر، ەكەۋىنىڭ اراسىن الىپ اعاش – بايتەرەك جالعايدى. ال بۇگىنگى جاعدايدا مىنا ساتى تاستار ارقىلى جوعارىعا كوتەرىلسەڭ، اسپان مەن جەردىڭ ورتاسىنداعى ۇڭگىر ەكى تىلسىم دۇنيەنىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان كيەلى ورىن. اقباۋىر – ميفولوگيالىق ۇعىمنان تۋعان مودەل. مودەل بولعاندا كىشىرەيتىلگەن مودەل، ارينە…»

– بولدى ما؟..

– بولدى…

– ءاي، جرەتستەر مەن شاماندار جايلى ايتپادىڭ عوي… – قازاقشاعا كەلگەندە توبەسى تەسىك بوريس-دوس جىمىڭ-جىمىڭ ەتتى.

– قازاقتىڭ باقسى، بالگەرى جرەتسىڭ مەن شامانىڭا ساباق ۇيرەتكەنىن بىلەمىسىڭ؟..

ءسوز كەزەگى بوريستە. جەتپىستەن اسسا دا ءتۇر-ءتۇسىن بەرمەگەن قاريا-جىگىت كۇمىستەي جىلتىلداعان ۇزىن شاشتارىن رەتكە كەلتىرىپ، كويلەگىنىڭ جاعاسىن تۇزەپ، تۇيمەلەرىن تۇگەندەپ شىققان سوڭ…

«اقباۋىرعا قاتىستى عالىمداردىڭ ميعا قوناتىن دالەلدەرىن قۇرمەتتەي وتىرىپ، ءوز باسىم بىرنەشە ماسەلەگە كۇدىكپەن قارايمىن. وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىن، جاراتىلىستى تانۋدا ماتەريالدىق مادەنيەتى قالىپتاسا قويماعان ادامدار استرونوميا مەن زودياك تاڭبالارىن قايدان عانا بىلگەن دەسەڭشى. جارتىلاي جابايى تايپالارعا بۇل نە ءۇشىن قاجەت بولدى دەگەن سۇراق تاعى بار. ولاي بولسا جانباعۋدان اسا الماي جۇرگەن ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدى وسى سۇراق نەگە تولعاندىرمايدى؟.. ودان قالدى كەيىنگى زامانداردا مادەني دامۋدىڭ ءبىرشاما جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلگەن كوشپەندىلەر وسى باعىتتى نەگە العا اپارمادى؟.. قازبا جۇمىستارى كەزىندە ولاردان قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىنەن التى مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن وسىنداي تاڭبالاردى نەگە كەزدەستىرمەيمىز دەگەن سۇراق تاعى بار… باسقا باسقا، استرونوميا سالاسىندا ولاردىڭ دانىشپان بولعانى انىق. اقباۋىردىڭ زودياگى كونە زامان تۇرعىندارىنىڭ استرونوميا سالاسىنداعى تەرەڭ بىلىمدەرىن كورسەتەتىن الەمدەگى ساناۋلى ورىنداردىڭ ءبىرى دەپ ايتا الامىز…»

ءيا، وسىلاي، ءدال وسىلاي دەدى. بۇل سوزدەر ۆيدەوتاسپاعا جازىلىپ، تەلەديداردان كورسەتىلگەندىكتەن، ءار ءسوزدىڭ اقيقات ەكەندىگىن ايتىپ ميىڭىزدى اشىتىپ جاتپايمىن. جاراتىلىستانۋ عىلىمىنان كانديداتتىق قورعاعان بوريس-دوس مەن ءۇشىن ەڭ الدىمەن جازۋشى. ناتۋراليست جازۋشى. ءبىر-ءبىرىمىزدى قىرىق جىلدان بەرى بىلەمىز. سىرمىنەزبىز. ەكەۋمىز دە ماكسيم دميتريەۆيچ زۆەرەۆتىڭ شاكىرتىمىز. ناتۋراليستىك ادەبيەت تۇرعىسىنان كەلگەندە بالكىم، مەن دانا قاريانىڭ شاكىرتى بولسام، ال بوريس-دوستى ارىپتەسى دەسە دە بولار.

سىرمىنەزبىن دەدىم عوي، مەن ونى قاشان دا قاباعىنان تۇسىنەتىن سەكىلدى ەدىم، ءدال وسى جولى تۇسىنە الماعان سەكىلدىمىن بە، قالاي؟ اقباۋىر ون سەگىزىنشى عاسىردان بەرى زەرتتەلىپ كەلەدى. قورجىمباي تاۋدىڭ ەتەگىندە قونا-تۇستەنىپ جاتىپ جۇمىس ىستەگەن ۆلاديمير يكوننيكوۆ پەن لەونيد مارسادولوۆ، زەينوللا ساماشەۆ پەن ەۆگەني كۋرداكوۆ اقباۋىر فەنومەنىن ادامزات دامۋىنىڭ نەولويت، قولا داۋىرلەرىنەن ىزدەپ جۇرگەندە مەنىڭ جازۋشى دوسىمنىڭ سوناۋ تاس داۋىرىنەن بارىپ ءبىر-اق شىققانىن كورمەيسىڭ بە؟ جازۋشىنىڭ اتى جازۋشى، ارينە. جازۋشى بولعاسىن ونىڭ دەرەكتەۋى مەن دايەكتەۋى بولاتىنى بەلگىلى. بالكىم…

ارتىنشا قايتالاپ سۇرادىم.

«قازبا جۇمىستارىنا تىكەلەي قاتىسپاساق تا، كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز عوي. جەر استىنىڭ مادەني قاباتىنان كونە وركەنيەت ەسكەرتكىشتەرى كۇن سايىن تابىلىپ جاتىر. ىشىندە ادام قولىمەن جاسالعان بۇگىنگى وركەنيەت نىساندارىنان اسىپ تۇسەتىندەرى دە بار… ال سول ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندە استرونوميالىق قاجەتتىلىككە پايدالانىلعان جازبا جادىگەرلەر نەمەسە قۇرال-جابدىقتار نەگە جوق؟ ۇلىقبەك وبسەرۆاتورياسىنىڭ سالىنعانى كۇنى كەشە. اقباۋىر سەكىلدى استروارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش جەر بەتىندە ساناۋلى عانا…» دەگەن.

ءيا، سولاي، ساناۋلى عانا دەگەن. جەر بەتىندە جالعىز عانا دەسە قايتەر ەدىم. وركەنيەتتى ادامزات بالاسىنىڭ اۋزىنان تۇسپەي كەلە جاتقان انگليانىڭ «اسپالى تاس» – ستوۋنحەدجىنىڭ اتاق-داڭقىنان قايمىققان شىعار. تۋىسقان قىرعىزداردىڭ اقشۇڭقىر ۇڭگىرىندەگى تاستاعى سۋرەتتەر مەن ءوزىمىزدىڭ جاسىباي كولىندەگى قۇپيا ۇڭگىردىڭ جاي-كۇيىن بىلگەندىكتەن ايتقان شىعار.

مەنىڭ دە بىلمەيتىنىم جوق. وش قالاسىنداعى سۇلەيمەن تاۋداعى ۇڭگىردە بىرنەشە رەت بولعانمىن. قىرعىز اعايىندار وسى ۇڭگىردى ادامزات العاش رەت مەكەن ەتكەن ورىن رەتىندە اسپەتتەۋدەن جازباي كەلە جاتقانىنا تاڭ قالعانمىن. ءار ەلدىڭ ءوز عاجايىبى وزىنە، ارينە… وسىندايدا «العاشقى ادام قازاق تىلىندە سويلەدى» دەگەن سەكىلدى «العاشقى ادامزات بالاسى قازاق جەرىن مەكەندەدى» دەپ ايتىپ جىبەرە جازداپ اۋزىڭ قىشىپ تۇرادى ەكەن.

اۋزىمدى اشىپ قالىپپىن. الىس-جاقىننان كەلىپ زەرتتەگەن عالىم اتاۋلى اقباۋىردىڭ تاريحىن ءتورت مىڭ جىلدان اسىرا الماي جۇرگەندە التى مىڭ جىل دەگەنى قاي ساسقانى… مەن بىلەتىن بوريس-دوس قارابايىر كوپ بىلگىشتىڭ ءبىرى ەمەس، ناقتى عىلىمنىڭ، ناقتى عىلىمي دالەلدەردىڭ ادامى سەكىلدى ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى ءسوز ساپتاسى «وتە ەرتە زامانداردا بولعان… ادامزات قارەكەتىنەن تىس… سىرتتان كەلگەن وركەنيەت» دەگەن ۇعىمدى اشىق مەڭزەپ تۇرعانداي ما، قالاي؟..

قالاي دەگەندە دە بوريس-دوسقا ءىشىم جىليدى. «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەگەن راس. بۇكىل سالت-ءداستۇرى، مادەني تانىم-تۇيسىگى، اۋىز ادەبيەتى ىشكى، سىرتقى عاجايىپتارعا سەنۋدەن تۇراتىن قازاق اتا بالاسىنىڭ ورتاسىندا ءوسىپ-جەتىلگەن ەلدىڭ بالاسى عوي…

ءوزىمنىڭ ۇشقالاق ەكەنىمدى بىلەم. بىراق مەنىڭ ۇشقالاقتىعىم ءبوريستىڭ جانىندا ءجىپ ەسە المايدى. العاشقى سۇحباتتى بىتىرەر-بىتىرمەستەن تايىپ تۇرسىن. ءجاي كەتپەي جانىنا وپەراتوردى ەرتە كەتسىن. قاراقشى تاس ورنالاسقان الاڭنىڭ جانىندا تۇرىپ، باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ سوڭعى جۇقاناسىن ءتۇسىرۋى كەرەك.

مەن بولسام «جوعارعى عارىش الەمىنە اپارار» قاتپار-قاتپار گرانيت ساتى-باسپالداقتاردى قۇلداپ تاس ۇڭگىردىڭ ۇڭىرەيىپ جاتقان اۋزىنا قاراي كوتەرىلە بەردىم.

اتالاردان قالعان ۇڭگىر

تاس توبەدەن قۇيىلىپ تۇسكەن بولىمسىز اقشىل ساۋلە بولماسا، ۇڭگىر ءىشى تاستاي قاراڭعى ەدى. ازداپ كوزىم ۇيرەنگەن سوڭ سيپالانىپ ءجۇرىپ قارسى بەتتەگى تاس ساكىگە بارىپ وتىردىم. كادىمگى تاس ساكى. مۇزداي سۋىق تاس ساكىنىڭ بەتى جىپ-جىلتىر دا، اياعىمنىڭ استى تەپ-تەگىس. قارايمىن كەلىپ، قارايمىن عوي باياعى. بۇرىش-بۇرىشتا قاراكولەڭكە ۇيمەلەيدى. سول قاراڭعىلىقتىڭ ىشىنەن الدەكىم سىعالاي قاراپ تۇرعان سەكىلدەنەدى.

ۇڭگىردىڭ ىشىنە جارىق ەكى جاقتان قۇيىلىپ جاتقانىن بايقايمىن. باتار كۇننىڭ قىزعىلت شاپاعى ۇڭگىردىڭ ۇڭىرەيگەن اۋزى ارقىلى مەن وتىرعان تورگە تۇسسە، توبەدەگى دوڭگەلەك تەسىكتەن تۇسكەن جارىق قارسى الدىمدى جارىقتاندىرىپ تۇر. اۋماعى سەگىز قانات كيىز ءۇيدىڭ اۋماعىنداي ۇڭگىردىڭ ىشكى كورىنىسى دە كيىز ۇيگە كەلەدى. كيىز ۇيگە ۇقساتاتىن مەن، ارينە. اقباۋىردى ءىبىر-ءسىبىر بەتتەن كەلىپ زەرتتەگەن اعايىننىڭ (ىشىندە كاسىبي عالىمدارى دا بار) سىبىرلىكتەر تۇراعىنا ۇقساتىپ جۇرگەندەرى دە از ەمەس.

ءتۇپ تامىرى ءسىبىر جۇرتىنان تارايتىن انيسيموۆ اقباۋىردى تۋۆانىڭ چۋمىنا ۇقساتسا، بالا كۇنىندە وسى ۇڭگىردىڭ ىشىندە ويناپ وسكەن، كەيىننەن قازاق ارحەولوگياسىنىڭ الىپتارىنىڭ بىرىنە اينالعان زەينوللا ساماشەۆ:

«… ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ادامدى توبەسىندە شاڭىراق ىسپەتتەس تەسىگى بار، كيىز ءۇي تەكتەس تۇراقتىڭ كيىز ءۇي سەكىلدى (كونۋس فيگۋراسىنا جاقىن) ىشكى قالپى قىزىقتىرعان بولۋى كەرەك. جارتاستاعى تابيعي قۋىس – كيىز ءۇي تەكتەس (شالاش، چۋم) تۇراقتى ادام قولىنان شىققان كەڭىستىككە بالاپ، سول ارقىلى «الەم مودەلى»، ماكرو-ميكروكوسم رەتىندە قابىلداعان. تۇراقتى (نەمەسە ىڭعايلى) ادام تۇراعى ىسپەتتەس، ونىڭ ۇستىنە كەڭىستىككە قاي جاعىنان دا عارىش تارتىبىنە ساي ورنالاسقان «قاسيەتتى ورىن» اينالاسىن تىرشىلىك قورشاعان جەر كىندىگى دەسەك، كادىمگى كيەلى ورىن بولادى دا شىعادى…» دەپ جازعان بولاتىن.

كادىمگى كيىز ۇيدە شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن، اياعىن ءتاي-ءتاي باسقاننان قوزى، لاقپەن ويناعان، شەجىرە كوكىرەك اتاسىنىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن قازاق اتا بالاسىنىڭ تۇسىنىك-تۇيسىگى عوي بۇل. جەمە-جەمگە كەلگەندە دەنەسى توڭعاندا كۇنشۋاقتى ساعالاپ، قارنى اشقاندا وزەن-سۋدى جاعالاپ تىرلىك كەشكەن تەرىمشىلىك داۋىردەن سوڭ بويىندا ساناسى بار ادام اتا بالاسى كەلە-كەلە وت جاعۋدى ۇيرەنسە، كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا سول وتتان شىققان ءتۇتىننىڭ ۇڭگىر توبەسى ارقىلى جوعارىعا كوتەرىلەتىنىن كورمەدى دەيسىڭ بە؟ ودان ارى كيىز ءۇي مەن وت-وشاق، وشاقتان شىققان ءتۇتىندى جوعارىعا قاراي ايدايتىن شاڭىراق ماسەلەسى دە شەشىلىپ قالادى. اسپانعا قاراپ الاعزىعان ادامنىڭ تاس توبەدە قاتىپ تۇرعان تەمىرقازىقتى، ءشومىش باسى سول تەمىرقازىقتى شىر اينالعان جەتى قاراقشىنى، تاڭ بىلىنە جارقىراپ تۋعان شولپان جۇلدىزدى كورمەۋى، بايقاماۋى مۇمكىن بە؟ مالى-جانىن، دۇنيە-م ۇلىك، قازان-وشاعىن، تىپتەن تۇراتىن تۇراعىن دا ءوزى قولعا ۇيرەتكەن ويسىلقارا بالاسىنا تيەپ الىپ، تەمىرقازىقتى بەتكە العان سول ادام جولشىباي «ءساۋىر بولماي – ءتاۋىر بولمايتىنىن»، جازدىڭ بەل ورتاعا كەلگەنىنەن حابار بەرەتىن ۇركەر امالىنان سوڭ سارتامىز تۋىپ، ءشوپ باسىنىڭ سارعاياتىنىن دا سەزىپ، بىلگەن عوي. قانداي وپ-وڭاي دەسەڭشى. ءيا، كادىمگى تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتتەرىنە ءتان سەزىمتالدىق پەن بايقاعىشتىق قانا. ءيا، ءيا، اركىمنىڭ ءوز زودياگى وزىنە…

سوسىن… سوسىن شەكارا دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن كوشپەندىلەردىڭ ءوزى سەكىلدى جىل قۇستارى تاعى بار. ءيا، جۇلدىزدارى جامىراعان كوك جۇزىمەن جىلدىڭ ءبىر مەزگىلىندە ۇشىپ وتەتىن جىل قۇستارى… جىل قۇستارى كەشىگىپ جاتسا، كوكتەمنىڭ كەشىگىپ كەلەتىنىن بايقاۋ قيىن بولىپ پا؟.. قانشا دەگەنمەن، كاسىبي قۇس مامانى ورنيتولوگ قوي، وسىنى اقباۋىردان ادام ساناسىنان تىس كۇشتەردىڭ ءىزىن ىزدەيتىن بوريس-دوسقا ايتسام دەيمىن…

ۇڭگىر ىشىندەگى قاراڭعىلىق قويۋلانىپ، بۇرىش-بۇرىشتاعى كولەڭكە باسى ۇزارا تۇسكەندەي مە، قالاي؟ جاپادان-جالعىز ەلەگىزىپ وتىرعانىمدا سىرتتان دابىرلاي سويلەسكەن داۋىستار ەستىلدى. ازدان سوڭ قالتا شامنىڭ جارىعى بەتىمە ءتۇسىپ، تۇك كورسەتپەي جىبەرگەن.

– شام جاقپاي وتىرعانىڭ قالاي، جيح-حان-كەز؟..

– قايداعى شام؟.. – دەپپىن ساسقانىمنان.

سول سول-اق ەكەن، ۇڭگىر ءىشى جارقىراپ سالا بەردى. ماشينا فارىنىڭ جارىعى توبەدەگى تەسىكتەن تۇسكەن اي ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ، ۇڭگىر ءىشىن جاپ-جارىق ەتىپ جىبەردى. جانىما جاقىنداي بەرگەن بوريس «ورنىڭنان تۇر» دەپ ىم جاساعان. ەندى مانادان بەرى ءوزىم ارقا سۇيەپ وتىرعان قابىرعاداعى بىجىناعان سۋرەتتەرگە كوزىم ءتۇستى.

– مانادان بەرى اي قاراپ وتىرسىڭ با، جيح-كان-كەز؟..

اي قاراپ وتىرعانىم راس ەدى. اتام زاماندا وسى ۇڭگىردى پانالاعان اتالاردان قالعان ۇلگىمەن تاس توبەدەگى تەسىك ارقىلى اسپان الەمىنىڭ كىشكەنتاي عانا پۇشپاعىنان اي قاباعىن باعىپ وتىرعام. كەشقۇرىمنان بەرى تاۋ باسىنا ۇيمەلەگەن ءتۇتىن بۇلتتار اي تۋا شۋدا-شۋدا بولىپ، باتىسقا قاراي جوڭكىلىپ جاتقان. اندا-ساندا بۇلت اراسىنان جىلت ەتە قالعان تولىق ايدىڭ كۇمىس ساۋلەسى كىرەر اۋىزداعى بوياۋى وشە باستاعان سۋرەتكە ءتۇسىپ تۇرعان. كۇندىز قاراعاندا قاراقوڭىر بولىپ كورىنەن سۋرەتتىڭ اي جارىعىندا قىزىل بوياۋمەن سالىنعانى ايقىن ءبىلىنىپ ەدى-اۋ.

ۇڭگىردىڭ تاس توبەسىنە شالقالاي قاراپ موينى تالعان جالعىز ءبىز ەمەس شىعارمىز. ايقۇش-ۇيقىش سۋرەتتەر. مىنا ءبىرى ءتور التايدىڭ سارىولەڭىندە ءوزىم سۋرەتكە تۇسىرگەن تاۋەشكى. انا ءبىر جولى كەلگەندە تاۋ ەشكى ەكەنىن ارەڭ تانىعام. سويتسەم، تەرىس قاراتىپ سالىنعان ەكەن. مىنا ءبىرى كادىمگى قازاقى اربا. سوسىن ادامدار… ادامدار… قازاق ۇيگە، الدە شالاشقا كەلەتىن ادام تۇراقتارى. قاپتاعان كرەستەر. مىنا ءبىر كرەست ءتورتبۇرىشتىڭ ىشىنە ورنالاسىپتى. سۋرەتتەردى ساناپ جاتپايمىن. ويتكەنى بۇل سۋرەتتەردى عالىمدار دا، ءبىز سەكىلدى كەلىمسەكتەر دە ساناۋدان جالىققان. جالپى سانى سەكسەنشاقتى دەسەدى. دەسەدى دەيتىن سەبەبىم سۋرەتتەردىڭ كەيبىرەۋلەرى وشە باستاعان. ىشىندە ءبىز سەكىلدى كەلىمسەكتەردىڭ قولىنان سالىنعان جاڭا «تۋىندىلار» دە كەزدەسەدى.

ارحەلوگتار ءۇشىن كونە تۋىندىلار مەن جاڭا «تۋىندىلاردى» اجىراتۋ قيىن ەمەس، ارينە. دەگەنمەن سول ارحەلوگتاردىڭ ءوزى كونە تۋىندىلاردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن ءدوپ باسىپ ايتا الماي كەلەدى. التاي مەن قاراتاۋدىڭ، جەتىسۋدىڭ جارتاستارىنان تابىلعان پەتروگليفتەر ادەتتە تاۋ بوكتەرلەرىنىڭ كۇنشىعىس بەتىنە قاشاپ نەمەسە ەگەپ سالىنعان بولسا، مىنا سۋرەتتەر كادىمگى بوياۋلاردان تۇرادى وسى سۋرەتتەردىڭ بوياۋى جايلى دا عالىمدار اراسىنداعى پىكىر ءارتۇرلى. كوپشىلىگى وحرامەن سالىنعان دەسە، مارسادولوۆ ەرتەدەگى ادام ساۋساعىن قىزىل بوياۋعا باتىرىپ الىپ سالعان دەگەندى ايتادى. راس تا شىعار. سۋرەتتەردەگى سىزىقتار نەگىزىنەن ادام ساۋساقتارىنىڭ جۋاندىعىنا كەلەدى. ۋاقىت وتە سول قاراپايىم بوياۋمەن سۋرەت سالىنعان تاستىڭ بەتىن جارتاس قاعى باسىپ قالعان. قاقپەن ارالاسىپ كەتكەن بوياۋدىڭ جاس مولشەرىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەستىگى سودان دەسەدى. بالكىم مىنا سۋرەتتەردى مىڭداعان جىلدار ساقتاپ كەلە جاتقان دا وسى جارتاسقا جۇققان قاقتىڭ ءوزى شىعار… بوياۋ. كادىمگى بوياۋ. وڭبايتىن، توزبايتىن نە دەگەن بوياۋ. قۇرامىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. تاستىڭ بەتىن بوياپ بولعان سوڭ بەتىن تابيعي قاقپەن قاپتاپ قويعان پەتروگليفتەر…

كينوكامەرا قابىرعاداعى سۋرەتتەردى اداقتاپ شىققان سوڭ، باتىس جاقتاعى بۇرىشتاعى ۇشتاعاننىڭ توبەسىنە قونجيدى. بوريس شاشىن تارادى. مەن قالتامداعى كونسپەكتىلەردى الىپ، اقتارا باستادىم. ەندىگى اڭگىمەمىز «اقباۋىرداعى استرونوميالىق ورىننىڭ سەمانتيكاسى» جايلى بولماق. سونىمەن… مەن:

«… وسىدان بىرەر جىل بۇرىن، 1997-1998 جىلدارى مەملەكەتتىك ەرميتاجدان كەلىپ اقباۋىردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىمەن تانىسىپ شىققان ەدىم. ولار اقباۋىردا استرونوميالىق باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن تۇراقتى باقىلاۋ ورنى بولدى دەگەن قورىتىندى جاساعان. قاسيەتتى ورىن رەتىندە كيەلى ماڭىزى بار كۇندەرى، اسىرەسە كوكتەمگى جانە كۇزگى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋى، جازعى جانە قىسقى كۇنتۇراعى كەزىندە كۇننىڭ، اي مەن جۇلدىزداردىڭ اسپان توسىندە ورنالاسۋىنىڭ استرونوميالىق رەتى كونە ادامدار ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولدى… مىنا توبەمىزدەگى تەسىكتىڭ شىعىس جاق شەتىندەگى ادام قولىمەن قيىپ جاسالعان قيىق-مۋشكانى كورىپ تۇرسىزدار ما؟ وسى قيىق- مۋشكا ارقىلى ادامدار كۇن باتقاننان كەيىن اي مەن نەگىزگى جۇلدىزدار شوعىرىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ، جىل مەزگىلدەرىنە ساي ورنالاسۋ رەتىن بەلگىلەپ وتىرعان…»

ءسوز كەزەگى بوريسكە تيگەن.

«… اقباۋىر جايلى اڭگىمە كوپ. وسى سۇراقتاردىڭ كەز كەلگەنىنە جاۋاپ بەرەتىن ءبىر قىزىق ءجايت بار. ول – جەر كىندىگىنىڭ اۋىسىپ، جەر پوليۋستارىنىڭ ورىن الماسۋى. اقباۋىرداعى باعىت سىلتەۋشى تاڭبالار وسى الماسۋدىڭ انىق دالەلى. مەنىڭ ايتىپ تۇرعانىم ءبىرشاما باتىل تۇجىرىم دا شىعار، بىراق ول ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى تۇجىرىم، ونىڭ ۇستىنە عىلىم تاريحىندا مۇنداي گيپوتەزالار كوپتەپ ۇشىراسادى…»

مىنە، سولاي. سولاي ەمەس-اۋ، ءبىزدىڭ بوريس وسىنداي. «جەر كىندىگى اۋىستى» دەگەن سوزدەردى ەمىس-ەمىس بولسا دا ەستىپ ءجۇرمىز عوي. ال بوريس-دوس سونىڭ دالەلىن الىستان ەمەس، ءوزىمىزدىڭ اقباۋىردان ىزدەپ جۇرگەن بولدى. نەسى بار، الدىنان جارىلقاسىن دەيمىز دە… عاجايىپ ىزدەگەن ادامعا سول عاجايىپتىڭ ەرتە مە، كەش پە ۇشىراساتىنىنا ءوز باسىم انىق سەنەمىن.

ادامزات بالاسى عارىش الەمىن بىلاي قويعاندا، جەر بەتىندەگى تابيعات قۇپيالارىنىڭ ءۇش پايىزىن عانا يگەردى دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە سول عاجايىپتار بولماسا، مىنا ءومىر نەسىمەن قىزىق؟..

سوسىن… جازىق دالانى مەكەندەيتىن ءار ادامنىڭ ءوز توبەسى بولاتىنى سەكىلدى، تاۋلى جەردى تۇراق ەتكەن ءار ادامنىڭ ءوز ۇڭگىرى بولادى. عاجايىپ ىزدەگەن الگى ادامدى سول ۇڭگىردىڭ تابيعي مورفولوگيالىق اسەردەن پايدا بولعانىن ايتىپ سەندىرە الارسىز با؟

مەن دە اقباۋىردىڭ ۋاقىتتىڭ تابيعي مورفولوگيالىق اسەرىنەن پايدا بولعانىن بىلە تۇرا ادام قولىمەن دۇنيەگە كەلگەن مەكەن، ياعني ساناسىنىڭ تۋىندىسى دەگەنگە سەنگىم كەلەدى.

 

***

قايتىپ كەلەمىز. ماناعى ج ۇلىم-ج ۇلىم ءتۇتىن بۇلتتار قاپ-قارا قويۋلانىپ، تۇتاسا تۇنەرىپ الىپتى. كوپ ۇزاماي ماشينا تەرەزەسىن باداناداي جاڭبىر تامشىلارى تىرسىلداپ تاما باستادى. وسكەمەن تراسساسىنا كەلىپ شىقتىق. ماشينالار اعىلىپ جاتقان اسفالت جولدى بۇلاننىڭ قۇلجاسى كەسىپ ءوتتى. ءمۇيىزى قاراعايداي-اۋ، قاراعايداي. شۋ ەتە تۇسكەن سەرىكتەرىم مىنا كورىنىستى جاقسىلىققا جورىعان.

جول بويى قورجىمباي تاۋدىڭ شۇڭقىرىنداعى اقباۋىر ۇڭگىرىن، سوسىن اندا-مىندا شاشىلىپ جاتقان قاتپار-قاتپار جاقپار تاستاردى، سول جاقپار تاستاردىڭ قابىرعاسىنداعى شيماي-شاتپاق جارتاس سۋرەتتەرى مەن ويىق شۇڭقىرلار جايلى ويلاۋمەن بولدىم. سوڭعى ونشاقتى جىل بويى كوكەيدەن كەتپەي جۇرگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن وسى ويىق شۇڭقىرلاردان تاباتىن سەكىلدىمىن…

قاراپ وتىرساڭ، ءبارى وپ-وڭاي سەكىلدى.

… بيىك تاۋلاردان قۇلاپ اققان وزەننىڭ سۋى دا مول، وزەن بويىنداعى شۇباردىڭ ءشوبى دە شۇيگىن زامان ەدى ول. ءور التايدىڭ ىزعار ەسكەن ساي-شاتقالدارىن ارتقا تاستاپ جاتاعان تاۋلاردىڭ شۇڭقىرىنداعى ىقتاسىنعا كوشىپ كەلىپ قونعالى ول مالىن تاڭالاكەۋىمنەن ورگىزەتىن بولعان. ويتكەنى «جاڭا شىققان كۇن ىستىق»، اسقاق شىڭداردىڭ اراسىنان تۇرا كەلگەن كۇن ساۋلەسى ارقانى قىزدىرعان ساتتە مال اتاۋلى وزەن بويىنداعى شۇباردىڭ اراسىنا كىرىپ، جايىلماي جاتا-جاتا كەتەتىن.

سول كۇنى دە تاڭعى سالقىندا مال ورگىزگەن ول شىت-شىت جارىلىپ كەتكەن جاقپار تاستاردىڭ اراسىندا بىتىراي جايىلعان مالىن قاراپ، دىردەك قاعىپ وتىرعان. كەنەت كۇن ساۋلەسىنىڭ قارسى الدىنداعى اشىق الاڭقايعا قۇيىلا ءتۇسىپ تۇرعانىن بايقاعانى. ورىن اۋىستىرىپ وتىرعانى سول ەدى، ءون بويىنا شىم-شىم جىلىمىق تاراي باستاعانىن سەزدى. دەنەسى جىلىنعان سوڭ جان-جاعىنا نازار سالىپ قاراپ ەدى; قارسى بەتتەگى ۇشكىر تاۋدىڭ ەتەك جاعىنداعى ويىق تەسىككە قىپ-قىزىل شار ءىلىنىپ قالىپتى. ءوزى وتىرعان الاڭقايعا ءتۇسىپ تۇرعان سول قىزىل شاردىڭ ساۋلەسى ەكەنىن كورىپ ۇلگەرگەنشە، قىزىل شار ۇشكىر تاۋدىڭ تاساسىنا تىعىلىپ تا ۇلگەرگەن. مىنا كورىنىسكە تاڭ-تاماشا قالعان ول ءوزى وتىرعان كۇنشۋاق جەردى ۇمىتىپ قالماۋ ءۇشىن اناداي جەردە دوڭكيىپ جاتقان قوي تاستى يتەرىپ اكەلىپ، جارتاسقا سۇيەپ قويعان. بۇل جەردە نە كوپ – جارتاستار مەن قوي تاستار كوپ ەكەنى ەسىنە ءتۇسىپ، تاياعىنىڭ ۇشىمەن اياعىنىڭ استىنداعى ماناعى ساۋلە تۇسكەن جەردەن دوڭگەلەك شۇڭقىر قازىپ قويۋدى دا ۇمىتقان جوق.

سول سول-اق ەكەن دوڭگەلەك شۇڭقىرى بار اشىق الاڭقاي ونىڭ كۇن سايىن كەلەتىن سۇيىكتى ورنىنا اينالعان. بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ قاراسا، وتكەندەگى ساۋلە بۇل وتىرعان جەردەن الىستاۋ جەرگە ءتۇسىپ تۇر. جالما-جان كۇنشۋاققا ورىن اۋىستىرعان. كەتەرىندە ءوزى ورىن اۋىستىرعان جەرگە شۇڭقىر قازىپ قويۋدى دا ۇمىتقان جوق. وسىلايشا كۇن وتكەن سايىن اشىق الاڭقايداعى شۇڭقىر سانى كوبەيە بەرگەن، كوبەيە بەرگەن. كۇن ىستىعى كۇشەيە كەلە تاۋ قۋىسىنداعى ويىق تەسىكتەن قۇيىلاتىن شۋاق ساۋلە اشىق الاڭقايعا تۇسپەيتىن بولعان سوڭ، كۇنشۋاق قۋالاعان بەيباق كۇن ارالاتىپ ورىن اۋىستىراتىن بولعان. ورىن اۋىستىرعان سايىن شۇڭقىرلاردىڭ دا سانى، شۇڭقىرداعى مالتا تاستاردىڭ دا سانى كوبەيە بەرگەن. بۇل ەندى ادام ساناسىندا توڭكەرىس جاساعان جىل ساناۋ دەپ اتالار استرونوميا عىلىمىنىڭ ءتۇپ باستاۋىنداعى اڭگىمە بولعاندىقتان اڭگىمەمىزدى وسى جەردەن دوعارۋعا ءماجبۇرمىن.

وسكەمەنگە كەلگەن سوڭ وسى ويلارىمدى بوريس-دوسقا ايتقانىمدا الدىمەن ىشەك-سىلەسى قاتىپ كۇلگەنى.

– نەگە بۇرتياسىڭ، جيح-كان-كەز؟.. دوڭگەلەك شۇڭقىرلاردى بۇرىن كورىپ پە ەدىڭ؟..

– ارينە، كورگەنمىن… وسىندا كەلىپ تۇنەگەن كۇنى جەنيا كۋرداكوۆ تالاي اڭگىمەنىڭ باسىن شالىپ، ساۋاتىمدى دا اشقان…

– جەنيا ايتسا، بىردەڭە بىلەدى عوي… جالپى العاندا سەنىكى دە دۇرىس… بىراق سەنىڭ اتالارىڭ الدىمەن كۇننىڭ ەمەس، ايدىڭ قوزعالىسىن باقىلاعان. ناقتىسىن ايتقاندا، الدىمەن ايدىڭ قوزعالىس تراەكتورياسىن تاپقان. ويتكەنى ءۇش ءجۇز الپىس كۇندى ساناۋدان ايدىڭ وتىز كۇنىن ساناۋ وڭايلاۋ عوي… كەشە مەنىڭ نەگە جوعالىپ كەتكەنىمدى بىلەسىڭ بە؟.. سوروكين تاۋىنا قاراعان بەتتەگى باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ جانىندا سەن ايتقان دوڭگەلەك شۇڭقىرلار بار. سول شۇڭقىرلاردى كوپتەن باقىلاپ ءجۇرمىن. بۇگىن ايدىڭ جاڭا تولىسقان كۇنى ەمەس پە؟..

– بىردەڭ تاپتىڭ با ءوزى؟

– تاپقانى نەسى؟.. مانا كەشكىلىك بۇلت قالىڭداماي تۇرىپ اي ساۋلەسى تاستىڭ قۋىسىنداعى ويىقتان دوڭگەلەك شۇڭقىرعا ءتۇسىپ تۇردى.

مىنە، سولاي. اقباۋىر جايلى اڭگىمەنىڭ ءبىر پاراسى عانا بۇل. ۇلكەن اڭگىمە كاسىبي عالىمداردىڭ ەنشىسىندە، ارينە. دەگەنمەن…

كوپ ۇزاماي التايدان تابىلعان كەزەكتى شۇڭقىر مەن سول شۇڭقىرداعى مالتا تاستار جايلى ەستىدىك. مالتا تاستاردىڭ سانى تۇپ-تۋرا ءۇش ءجۇز الپىس ەكەن. سوڭعى كەزدەرى ادام قولىمەن جاسالعان ويىق شۇڭقىرلار التايدىڭ عانا ەمەس، جەر شارىنىڭ ءار-ءار جەرىنەن تابىلىپ جاتقانى جايلى ەستيمىز.

ال اقباۋىر ۇڭگىرىنىڭ توبەسىندەگى ويىق تەسىك پەن ۇڭگىردىڭ توبەسىندەگى تەرىس قاراتىپ سالىنعان ەشكى مەن اربا بەينەسىنە كەلسەك، سوڭعى كەزدەرى قۇلاققا جەتىپ جاتقان اڭگىمەلەر جەر كىندىگىنىڭ اۋىسىپ، جەر ءوسىنىڭ الماسىپ كەتكەنىنە سەندىرە باستاعانداي ما، قالاي؟.. ويتكەنى ءوزىمىز ماڭدايعا باسقان جالعىز كۇنىمىزدىڭ سوڭعى كەزدەرى بۇرىنعى ورنىنان شىقپايتىنىن بايقاپ جۇرگەن جالعىز بوريس ەمەس. سوڭعى جىلدارى اۋا-رايىنىڭ كۇرت وزگەرىپ بارا جاتقانى دا ادامداردى وسىنداي ويلارعا جەتەلەۋى ابدەن مۇمكىن عوي… دەگەنمەن، «ادام ءوزى سەنگىسى كەلەتىنگە سەنەدى» دەگەن قاعيداعا سەنسەك، «ءار كاللادا ءبىر قيال» بولادى دا شىعادى…

ءبىلىم مەن تانىمنىڭ تۇبىنە جەتىپ بولمايتىنىن بىلە تۇرا، قيالداپ، قي-يال-دا-پ جۇرگەنگە نە جەتسىن!..

سەرىك بايحونوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button