Семих Ипек Түркияның Эрзурум қаласындағы университетте оқып жүрген кезінде домбыраға қызыға бастаған. Кейін досы сыйға тартқан домбыраны өз бетінше үйреніп, уақыт өте келе ұлттық аспабымызға деген қызығушылығы арта түскен. Түркия мен Әзербайжан мектептерінде жұмыс істеп жүріп, төл өнерімізді дәріптеген Семих көп елдің туындыларын домбырада шырқауды шығармашылық ерекшелігіне айналдырған. Жылдар бойы YouTube парақшасына жүктеген видеоларының арқасында ол Еуропа, Кавказ, Иран елдеріне концерт беруге шақырылған. Домбыра үшін Қазақстанға көшіп келген Семихке хабарласып, әңгімелескен едік.
– Отандық телеарналардың біріне «Домбыра үшін Қазақстанға қоныс аудардым» деп берген сұхбатыңызға көпшілік таңғалып, жылы лебізін білдіріп жатыр. Ең алдымен сұрағымыз келгені, Түркияда жүріп домбыраны қалай, кімнен үйрендіңіз?
– Мен Эрзурумдегі Ататүрік атындағы университетте тарих пәні мұғалімі бойынша оқыдым. Сабақ барысында «Түркі мәдениеті мен тарихына кіріспе» атты тоғыз томдық кітап оқыдық. Сол кітаптың соңғы томында «Бүкіл түркі аспаптарының ата-сы – домбыра» делінген. Сол кезде «Мұндай маңызға ие домбыра деген қандай аспап?» деп қызығып, өз бетімше іздене бастадым. Сол аралықта қызығушылығымды естіп-білген Моңғолияның бір қазағы маған домбыра сыйлады. Басында оны дұрыс тарта алмаймын, құр үйде тұратын. Бірде түсімде бір қазақ ақсақал маған домбырасын сыйлап, «Ал, балам, тарта қой» деді. Оянған соң, домбыраны қолыма алып, өз бетімше тарта бастадым. Сол сәттен бастап қызығушылығым бұрынғыдан тіпті арта түсті. Алдымен ең оңай туындыларды тартып үйрендім. Абайдың әндерін жаттадым. Кейін термелерді үйреніп алдым. Университетті бітірген соң Түркияның ТRТ Эрзурум радиосында бір жылдан астам уақыт жұмыс істедім. Онда эфирде қазақтың әндерін айтып, күйлер туралы аңыздарды әңгімеледім. Домбыра туралы да бар білгенімді айтатынмын.
– Әзербайжандағы жұмысыңызда да домбыра туралы кеңінен насихаттаған екенсіз...
– Иә. Кейін Әзербайжанға көшіп, ондағы түрік мектепте жеті жылдай жұмыс істедім. Онда да балаларды домбыра тартуға баулыдым. Тіпті, Қазақстанның әнұранын үйреткенім бар. «Қазақтарды көріп қалсаңдар, олар туралы білгендеріңді айтыңдар» деп айтатынмын. Сабақтарым арқылы олардың жүрегінде Әзербайжан, Түркияға деген сүйіспеншілікті арттырып қана қоймай, Қазақстанға да қызыға қарауды үйреттім десем, артық айтпаймын. Олардың жастайынан қазақтардың түбіміз бір, туыс ел екенін біліп-өскенін қаладым. Бірнеше оқушым қазақтармен шетелде кездейсоқ кездесіп қалғанда, халқы туралы бар білетінін айтып, артынша жақындаса түскенін айтқан-тын.
Айтпақшы, сол Әзербайжанда жүргенімде домбыраның арқасында болашақ жарыммен таныстым. Өзі – Алматының қызы. Руы – Найман. Ол мені YouTube арқылы таныған екен. Кейін әлеуметтік желі арқылы таныстық жалғасты. Екеуіміз бес-алты жылдай дос болып жүрдік. Кейін ол Әзербайжанға конференцияға келді. Сол уақыттан бастап көңіліміз жарасып, кейін шаңырақ көтердік. Ол «Өзім домбыра тарта алмасам да, домбыраға, қазаққа деген құрметіңді ерекше бағалаймын» дегенді үнемі айтады. Бүгінде Бекетай деген ұлымызды тәрбиелеп отырмыз. Ұлымыздың есімін Махамбет Өтемісұлы мен Дина Нұрпейісқызының туған жері – Бекетай құмына байланыстырып қойдық. Үйленер алдын сүйікті жарыма мәңгі есте қалатын сый жасағым келіп, қазақша-түрікше «Сәулет» атты туынды жаздым.
Негізгі мақсаттарымның бірі – домбыраның керемет аспап екенін сырттағы көпшілікке көрсету. Домбырада тек қазақ әндерін ғана емес, бүкіл түркі әлемінің музыкасын ойнауға болатынын дәлелдеп жүрген жайым бар. Түрік, әзербайжан, түркімен, ұйғыр, өзбек, қырғыз, ағылшынның әндерін домбыраға «келтіріп», орындап жүрмін. Ара-тұра импровизация жасаймын. Ерекше айта кетерлігі, домбыраның арқасында көп сахнаға шығып, көп елді араладым. Еуропа, Кавказ, Грузия, Иранда болдым. Қазақтың домбырасын ерекше құрметтейтін адамдар маған да құрмет көрсетті. Мені Құдайындай сыйлап, төріне отырғызды.
Қазір Түркияның көп қаласында студенттерім бар. Олар домбыраны жақсы меңгерген. Олар домбыраны үйрену арқылы дәстүрін сыйлап, мәдениетіне ерекше ықылас танытады. Біз қазақтар секілді домбыраны ешқашан жерге қоймаймыз. Домбыраны қабырғаға іліп, айрықша құрмет көрсетеміз. Құранды қалай қастерлесек, домбыраны да дәл солай қастер тұтамыз.
– Қазақстанға қай жылы көшіп келдіңіз?
– Мұнда бір жыл бұрын қоныс аудардық. Қазақстанға көшу себебім – домбыраның құлағында ойнайтын мықты мамандар мен жыршылардың ортасында жүргім келді. Бәрібір көп нәрсе ортаға байланысты ғой. Солай болды да. Біләл Ысқақов, Мұрат Әбуғазы секілді майталмандармен таныстым. Секен Тұрысбеков ағаның алдына барып, батасын алдым. Бізде, түріктерде үлкендердің қолынан сүйіп, құрмет көрсету дәстүрі бар ғой. Секен аға шәкірттеріне «Қараңдар, домбыраға деген махаббаты оны біздің елге алып келді» деп үлгі қылып айтқаны есімнен кетпейді. Сол кезде бойымды мақтаныш кернеді. Сәкен ағаға құрметім шексіз.
Қазір Түркияда домбыраға қызығушылық танытып жүрген жастар көп. Мен аптасына екі-үш домбыра жіберіп отырамын. Түркиядағылар «Ағай, бізге домбыра тауып, салып жіберіңізші» деп ақшасын салып жібереді. «Саған домбыра не үшін керек?» деп біреуінен сұрасам, «Негесі несі? Біз домбыраның үніне ғашықпыз» дейді. Ағылшында soft power, қазақша айтқанда жұмсақ күш деген ұғым бар. Домбыра да – сол жұмсақ күштің бір тетігі. Домбыра арқылы қазақ мәдениетіне қызыққандардың қатары артып келеді. Василий Радлов деген орыс түркологының мына бір айтқаны есімде қалып кетіпті. Ол «Біз негізінде Еуропада туып-өскен Моцартты, Шопенді, Бахты білеміз. Алайда қазақтың кең даласында туып-өскен, біз есімін білмейтін музыканттар жетерлік. Далада туып-өскен олар шығармаларын далаға қалдырып кетті. Нотаға да түспеді, кітапқа да жазылмады» деген екен. Мен Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәтімбет сияқты ұлы күйшілерді Моцарттан кем емес, тіпті өнері жағынан жоғары тұлғалар деп бағалаймын. Олар екі ішекпен-ақ сан алуан күйдің үнін жеткізе білген. Күй қорында шамамен 6 мыңнан астам шығарма бар. Сөзсіз-ақ күйдің мәнін жеткізе білген мұндай мәдениетке қалай ғашық болмайсың?
– Әлеуметтік желідегі парақшаңызда домбыра туралы ғылыми еңбектер мен оқулықтарды оқып жүргеніңізді байқап қалдым. Осы тақырыпта мақала жазып жүрсіз бе?
– Иә, Түркияның газеттеріне домбыра туралы мақалалар жазамын. Күй аңыздарын жазамын. Бұйырса, жақын арада кітап та жарыққа шығады.
– Қазақшаны домбырадан бұрын үйрендіңіз бе, әлде?
– Алдымен домбыраны үйрендім. Кейін домбыра туралы кітаптарды оқып жүріп, өз бетімше қазақ тілін де үйреніп алдым. Университетте сабақ кезінде ең соңғы партаға отырып алып, қазақша үйренетінмін (күліп). Сөйтіп жүргенде, бір-екі сабақтан оқу үлгерімім нашар болған (күліп). Себебі ән мен күй, термелерден өзге нәрсеге зауқым соқпады.
– Қай туындыны көп орындайсыз?
– Түркиядағы көпшілік ноғайдың әндерін сүйіп тыңдайды. Тиісінше, мен де ноғайдың әндерін тыңдап өстім. Таза түрік болсақ та, олардың әндеріне бүйрегіміз бұрылып тұратын. Қазір ноғай әндерін домбырамен шырқаймын. Сонымен қатар дәстүрлі, тарихтан сыр шертетін әндерді орындағанды құп көремін. Халық әні «Мұхида-Шайбанды» сүйсініп орындаймын. Қазтуған жыраудың қазақ пен ноғайға ортақ тарихи жағдайды суреттеген, шамамен 500-600 жыл бұрын жазылған «Қайран да менің Еділім» туындысы да жүрегіме жақын. Сосын «Қарқаралы» шығармасын да жақсы көремін. Әр жердің әні өзінше бөлек. Соның ішінде Арқаның әндері тіпті бір төбе. «Қарқаралының» мәтіні түрмеде жазылған деседі, сөздері де жанға батады. Отарлау саясаты кезінде ұлттық өнерді әлсіретуге бағытталған қысым болғанын кітаптан оқыдым. Сондықтан домбыраның сақталып қалуының өзі – қазақ халқының рухани төзімінің белгісі.
Одан бөлек, маған сал-серілердің өмірі қызық. Қазанғап, Біржан салдың өмірі туралы көп дерек оқимын.
– Қазір Алматыда қайда жұмыс істейсіз?
– Мұнда туризм колледжінде түрік тілінен сабақ беремін. Оларға да сабақ арасында домбыра туралы сөз етемін. Негізі арманымның бірі – домбыра жасауды үйрену. Содан соң елге танымал домбырашылармен үлкен залда күй тартқым келеді.
– Жаңа бір сөзіңізде «Домбыраның арқасында Еуропа, Кавказ, Иранға шақыртылдым» деп қалдыңыз. Олар сізді YouTube парақшаңызға жүктеген видеолар арқылы таныған ба?
– Дәл солай. Жаңа айтқанымдай, мен әлемнің түрлі тілінде домбырамен айтқан әнімді ондағы жеке парақшама жүктеймін. Бір мажар досым, ондағы «Тұран қорының» жетекшісі мажар тілінде домбырамен орындаған бір туындыны сан рет тыңдапты. Сосын маған хабарласып, «Әсерімді сипаттауға сөз жетпейді. Сенің жолыңды, қонақүйіңді төлейік. Сен біздің елге келіп, концертке қатысып, домбыра тартып бер» деді. Ол уақытта мен Әзербайжанда тұрамын. Әзербайжанда тұратын түрік қазақтың домбырасымен мажардың әнін орындайды. Олар үшін бұл, әрине, қызық қой!
Мен домбыраны қайтсем де үйренемін деп шешкенде, Түркияда ол аспаптың қыр-сырын үйрететін ешкім болмады. Кейін мен секілді үйренгісі келетіндердің қатары артты. Шебер тартпасам да, олар менен бірдеңе болса да үйренсін деген мақсатпен аз-аздан сабақтарды түсіріп, YouTube парақшама жүктеп жүрдім. Көп жас менен сабақ алды. Қазір домбырамен нан тауып отырмын. Тіпті, алдыма қырық жастан асқандар да домбырасын арқалап келеді. Дәулеткерей атамыз да қырық жаста үйреніп, кейін «Көроғлы» күйін шығарған ғой.
Нота білмесем де, туындыны естіп алған соң, рухты сезінемін, сөйтіп, домбыраға ыңылдап отырып, «түсіремін». Домбырашы ағайлардан «Құрманғазы консерваториясына барып, ұстаздардан сабақ алсам қалай болады?» деп сұрағанымда, «Жоқ. Олай істеме. Онда барсаң, саған бір форма береді. Сен сол қалыптан аса алмайсың. Сен бұрынғы жыраулар секілді өз бетіңше үйренгенсің. Соны еш бұзба, стиліңді өзгертпе» деп ақылын айтты.
– Бастапқыда домбыраны хобби ретінде үйренген екен деп ойласам, сіз үшін оның хоббиден әлдеқайда үлкен мәні бар екен ғой?
– Мұны хобби деп айтуға ұяламын. Бұл – менің жұмысым. Хобби деп бос уақытта айналысатын істі айтады ғой. Ал мен өмірімді домбыраға арнаған адаммын. Бұл – менің өмірлік ісім. Домбыра тартпай күніміз өтпейді. Үйде екі жасар баламның екі домбырасы бар. Өзімде бес домбыра бар. Барлығы да – кәсіби, сапалы аспаптар. Мен үй-жайым, көлігім жоқ болса да, жиған-терген ақшама домбыра сатып аламын. Қазір қолымдағы домбыраны екі мың АҚШ долларына сатып алғанмын.
– Домбыраға деген сүйіспеншілігіңізді арттырып, оны шетелде насихаттап жүргеніңіз үшін сізге алғысымызды білдіреміз!
Сұхбаттасқан
Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ
