“جەر جومارت، جەرگە سەنگەن ەل جومارت”

 

ال ونىڭ 90 پايىزىنىڭ الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ونىڭ ىشىندە كۇرىش وندىرىسىنە تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى كۇرىش سىر ءوڭىرىنىڭ برەندى بولىپ سانالادى. ەسەپتەۋلەر بويىنشا، وبلىستا جىلىنا 290-350 مىڭ تونناعا دەيىن كۇرىش سالاسى وندىرىلەدى. بۇل ەلىمىزدە بارلىق وسىرىلەتىن كۇرىش ەگىسىنىڭ 80 پايىزى.

ايماقتىڭ جەر جانە كليماتتىق جاعدايى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا، كەي جىلدارى ورىن الاتىن، اسىرەسە مامىر ايىنىڭ ورتا كەزى مەن قىركۇيەك ايىنىڭ باس كەزىندە كۇرت تۇسەتىن سۋىق ەگىنشىنى سىناپ الاتىنى بار. دەمەك وبلىستىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى تاۋەكەلدى بولىپ كەلەدى.

وڭىردە جالپى ەگىس كولەمى 160 – 165 مىڭ گەكتار. ونىڭ ىشىندە 46-47 پايىزىن كۇرىش، 55 – 58 پايىزىن مال ازىعى، 22-25 پايىزىن كارتوپ، كوكونىس، باقشا داقىلدارى، 8،5 پايىزىن بيداي، ارپا، جۇگەرى، تارى جانە 1-2 پايىزىن مايلى داقىلدار كولەمى قۇرايدى.

ەگىنشىلىك مادەنيەتى سۋارمالى جۇيەگە نەگىزدەلگەن ءوڭىردىڭ باستى سۋ كوزى – سىرداريا وزەنى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن جاز ايلارىندا داريانىڭ ەرنەۋى تومەندەپ، سۋدىڭ ازايۋى جاڭاقورعان، شيەلى اۋداندارىنا قيىندىق اكەلدى. ال وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن سالىنعان «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىنىڭ ارقاسىندا سىر ءوڭىرى سۋ تاپشىلىعىن سەزىنگەن جوق.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە، سىرداريا وزەنى باسسەينىندە ءار بەس جىلدىڭ ءۇش جىلىندا سۋ تاپشىلىعى قايتالانىپ وتىرادى. بۇل ارينە، ەگىس ورنالاستىرۋدىڭ وزگەرىپ وتىرۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ايتالىق، سۋ تاپشى بولعان 1999 جىلى (سۋ ءليميتى 3434 ملن. م3) وبلىس بويىنشا ەگىس كولەمى 135،3 مىڭ گەكتاردى قۇراپ، ونىڭ ىشىندە كۇرىش ەگىسى 58،1 مىڭ گەكتار بولسا، ونان كەيىن 2002-2003 جىلدارداعى سۋ تاپشىلىعىندا كۇرىشتىڭ كولەمى 51 مىڭ گەكتارعا دەيىن ازايىپ كەتتى. ال سوڭعى جىلدارى، اسىرەسە كوكساراي سۋ رەتتەگىشى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن، سۋ قۇلاعىن رەتتەپ وتىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ، ەگىس كولەمدەرى ءبىر دەڭگەيگە تۇسە باستادى. ءساتىن سالسا، بيىل ديقاننىڭ دالا قوسى بەرەكەتتى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى، 1995 جىلدان كەيىن ەڭ كوپ كولەمدە سۋ ءليميتى ءبولىنىپ وتىر.

وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ دەرەگى بويىنشا 2012 جىلى ايماقتا 283،7 مىڭ توننا كۇرىش (تازا سالماقپەن)، 2،7 مىڭ توننا بيداي، 500 توننا ارپا، 1،7 مىڭ توننا تارى، 2،2 مىڭ توننا ءدان جۇگەرى، 674،5 توننا ماقسارى، 254،2 توننا كۇنباعىس، 125،4 مىڭ توننا كارتوپ، 105،7 مىڭ توننا كوكونىس، 147،7 مىڭ توننا باقشا داقىلدارى جينالعان. سونداي-اق، 6،9 مىڭ توننا سۇرلەمدىك جۇگەرى، 107،2 مىڭ توننا جوڭىشقا ءشوبى شارۋا قورىنا تۇسكەن.

قازىردە وبلىس بويىنشا ليتسەنزيالانعان بەس استىق قابىلداۋ كاسىپورىنى بار. ولاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 188،5 مىڭ توننا. كۇرىش وڭدەيتىن، جىلدىق قۋاتتىلىعى 507،6 مىڭ توننالىق ون ءۇش كاسىپورىن جۇمىس جاسايدى. بۇل وبلىستا وندىرىلگەن بارلىق كۇرىش سالىسىن وڭدەۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.

– وبلىستا ماشينا تراكتور پاركى تۇراقتى جاڭالانۋدا. ماسەلەن وتكەن جىلى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى «قازاگروقارجى» اق-نان 99 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ليزينگىلىك نەگىزدە السا، ءوز قارجىلارى ەسەبىنەن 57 دانا جاڭا تەحنيكا ساتىپ الدى. بۇل دەگەنىڭىز، شارۋانىڭ ەڭبەگىن ەسەلەيتىن ەڭ باستى كۇش. جاڭا تەحنيكاعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا بيىلعى جىلى دا شارۋالار ىقىلاستانىپ وتىر. دەمەك سىردىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىندا جاقسى سەرپىلىس بار، – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى شاكىرباي ورالبەكوۆ.

باسقارما ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە «قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ» جوباسى بەكىتۋگە ازىرلەنۋدە. وسى باعدارلاما اياسىندا وبلىستا سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. مىسالى، سىرداريانىڭ قاراوزەك ارناسىن قالپىنا كەلتىرۋ، كەلىنتوبە، جاڭاشيەلى كانالدارىنىڭ ساعاسى تۇسىنان سىرداريا وزەنى ارناسىنا ۇرلەمەلى سۋ توسپالارىن سالۋ، «سول جاعا» ماگيسترالدى كانالىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ سىندى اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەر قارالعان. ايتۋ كەرەك، بۇل ءوڭىردىڭ اگروكەشەنى ءۇشىن وتە قاجەتتى شارالار. ويتكەنى، سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كانالدار، جەراستى سۋىنىڭ دەڭگەيىن ءبىر قالىپتى ۇستاۋعا ارنالعان قاشىرتقى-درەناجدىق، تىك درەناجدى جۇيەلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەن ۋاقىتىنا 44 جىلدان اسىپ، ولارعا سوڭعى 24 جىلدىڭ ىشىندە دۇرىس جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. بۇل رەتتە ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبولىنۋى، قارجىلىق جاعدايى تومەن ۇساق ۇجىمداردىڭ كوبەيۋى سۋ مەن قاشىرتقى-درەناج جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەمەۋىنەن ەگىستىك توزىپ، گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار ەگەسىز قالىپ نە بولماسا قولدى بولىپ كەتۋى ەگىندىك القاپتاردىڭ قۇنارسىزدانۋى مەن تۇزدانۋ پروتسەسسىنىڭ جەدەلدەۋىنە تىكەلەي اسەرىن تيگىزدى. وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ەگىس تاناپتارى اينالىمنان شىعىپ قالدى. ءوز كەزەگىندە ءوڭىردىڭ باستى داقىلى-كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى قىسقاردى.

“بۇگىندە سۋ جانە قاشىرتقى جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەمەۋىنەن 179،2 مىڭ گەكتار ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەردىڭ 35،7 مىڭ گەكتارى اينالىمنان شىعىپ وتىر. سوندىقتان، سۋارمالى جەردە سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ، توپىراق قۇنارلىعىن ارتتىرۋدىڭ، ول جەردىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋدىڭ باستى تالابى – ەگىس القابىنىڭ تەگىس جانە سۋ جۇيەلەرى مەن قاشىرتقىلاردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى بولىپ تابىلادى”، – دەگەندى العا تارتادى سالا ماماندارى.

اۋىل شارۋاشىلىعى، ونىڭ ىشىندە ەگىنشىلىك كاسىبى قاشاندا وڭايلىقپەن نەسىبە بەرگەن ەمەس. كەيىنگى جىلدارى ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەت تاراپىنان ارال ايماعىندا قالىپتاسقان ەكولوگيالىق پروب­لەمالاردى، اسىرەسە سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋ جونىندە اۋقىمدى شارالاردىڭ قابىلدانۋى جاقسى ناتيجەلەرگە مۇرىندىق بولىپ وتىر.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، وبلىستا 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسكەن «يرريگاتسيالىق جانە درەناجدىق جۇيەلەردى جەتىلدىرۋ» جوباسى 1-كەزەڭى ىسكە اسىرىلعان بولاتىن. وندا 1034 گا سۋارمالى جەر مەن يرريگاتسيالىق جانە درەناجدىق جۇيەلەر قالپىنا كەلتىرىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل القاپتارعا ەگىلگەن داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى 10-15 پايىزعا ارتىپ وتىر.

بۇگىنگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسكەن وسى جوبانىڭ 2-كەزەڭىنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىندالىپ، ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنەن جوبانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى. جوبا بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىستان 30 مىڭ گەكتار ەگىس القابىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قامتىلعان.

جوبا ىسكە اسقان كەزدە سىرداريا وزەنىنىڭ 0،35-0،40 ملرد. تەكشەمەتر سۋى ۇنەمدەلەدى.

باعدارلاما بويىنشا «سول جاعا» ماگيسترالدى كانالىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسى بويىنشا ءى، ءىى كەزەڭىنە بارلىعى 7074،694 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنگەن. 2012 جىلعا – 300 ملن. تەڭگە قارالسا، بيىل 500 ملن. تەڭگە بولىنەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى كۇنى كانال اپاتتى جاعدايدا، ونىڭ بويىنداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار سىن كوتەرمەيدى. سوندىقتان بولىنەتىن قارجىنى 2015 جىلعا دەيىن شەشۋ كەرەك.

ماماندار مىناداي ماسەلەنى دە قاپەرگە سالادى. كۇرىش مەليوراتيۆتىك داقىل بولعاندىقتان ونىڭ كولەمىن سۋ تاپشىلىعى بولعان جىلداردىڭ وزىندە 72،8 مىڭ گەكتاردان تومەندەتۋگە بولمايدى. سەبەبى ينجەنەرلىك جۇيە بويىنشا تەگىستەلگەن جەرلەردىڭ تۇزدىلىعىنىڭ كۇرت جوعارىلاۋىنا سوقتىرادى.

مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ايانىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن، ەگىنشىلىك سالاسىندا 2012 جىلى 2510،1 ملن. تەڭگە سۋبسيديالىق قارجى يگەرىلسە، بيىلعى جىلى 3067،5 ملن. تەڭگە قارالدى نەمەسە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 500 ملن. تەڭگە ارتىق. ال، 2014 جىلى «اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» بويىنشا بۇل قارجىنىڭ كولەمى 5612،5 ملن. تەڭگەگە جەتپەكشى. سوندىقتان، مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىن ۇقىپتى پايدالانۋعا بارىنشا دەن قويىپ، اسىراۋشى سالانى اياعىنان تۇرعىزۋ كەرەك.

– اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ەكى جۇيەسى بار، دەيدى ەندىگى سوزىندە باسقارمانىڭ ءبولىم باسشىسى – ءبىرىنشىسى ەكستەنسيۆتىك. ياعني، ءونىم كولەمىن ەگىس كولەمىن ۇلعايتۋ ارقىلى ءوسىرۋ، ەكىنشىسى – ينتينسيۆتىك. بۇل ءونىم كولەمىن جاڭا تەحنولوگيالار پايدالانۋ، جەر قۇنارلىعىن ارتتىرۋ، جاڭا ءونىمدى سورتتار ەگۋ جانە باسقا شارالاردى قولدانۋ ارقىلى ءوسىرۋ دەگەن ءسوز. ال بىزدە، ازىرگە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بۇكىل ەلىمىزدەگىدەي ەكستەنسيۆتىك جولمەن دامۋدا.

الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ينتەنسيۆتىك جول بارىنشا كەلەشەگى بار جول بولىپ وتىر. دەمەك، اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە تارتۋ باستى قاجەتتىلىك بولىپ سانالادى.

سونىمەن بيىل سىر ديقاندارى بارلىعى 159،9 مىڭ گەكتارعا ەگiس ەكتى. ونىڭ ىشىندە ءداندi داقىلدار 79،8 مىڭ، مال ازىعىندىق داقىلدار 55،6 مىڭ، كارتوپ، كوكونiس، باقشا 22،6 مىڭ، مايلى جانە تەحنيكالىق داقىلدار 1،9 مىڭ گەكتار. وتكەن جىلعا قاراعاندا، كۇرىشتىڭ كولەمى 1،4 مىڭ گەكتارعا ازايعان، ەسەسىنە مال ازىعىندىق داقىلدار 5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ وتىر.

كۇرىش ەگىسىنە قاجەتتى تۇقىم تولىعىمەن سەبۋ كونديتسياسىنا جەتكىزىلىپ ەگىلگەن. مينەرالدىق تىڭايتقىشقا دەگەن سۇرانىس وبلىس بويىنشا 50،5 مىڭ توننا بولسا، ونىڭ ىشىندە ازوتتى تىڭايتقىش 40،9 مىڭ توننا، فوسفورلىسى 9،6 مىڭ توننانى قۇرايدى.

وسىدان قازىردە ءوڭىر شارۋاشىلىقتارى 31،6 مىڭ توننا امموني سۋلفاتى، 3138 توننا كارباميد، 3437 توننا امموفوس، 386 توننا اممياك سەليتراسى، 946 توننا فوسفوريت ۇنى، 339 توننا سۋپەرفوسفات جانە 135 توننا نيت­روامموفوس تىڭايتقىشتارىن العان. ال وسى جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەگىپ، كۇتىپ باپتاۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى جۇرگىزۋگە 16 مىڭ توننا ديزەل وتىنى، 3،2 مىڭ توننا بەنزين جانە 950 توننا قويۋ ماي قاجەت بولسا، شارۋاشىلىقتار ديزەل وتىنىنىڭ 91،2 پايىزىن، بەنزين جانە قويۋ مايدى تولىق دايىنداپ وتىر.

بۇگىندە شاردارا سۋ قويماسىنان تومەنگى اعىسقا 150 تەكشە مەتر، كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنەن 450 تەكشە مەتر بارلىعى قىزىلوردا وبلىسى شەگىنە سەكۋندىنا ورتاشا 600 تەكشە مەتر سۋ كەلۋدە. ديقاندار وسى جىلى ەگىلگەن 74 مىڭ گەكتار كۇرىشتى تولىق سۋعا باستىرىپ ۇلگەردى.

كوكتەمنەن قارا كۇزگە دەيىن بەل سۋىتپايتىن ەڭبەكقور قاۋىم قازىردە جوڭىشقا داقىلىنىڭ ءبىرىنشى ورىمىنا كىرىسىپ كەتتى.

ارينە، اۋىلدىڭ ونىڭ تىرشىلىك-تىنىسى­نىڭ كەلەلى ماسەلەسى از ەمەس. بۇعان دەيىن وبلىس اكىمىنىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە حالىقپەن كەزدەسۋلەرىندە بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر ايتىلعان بولاتىن. وسى رەتتە ايماق باسشىسى اۋدان اكىمدەرى مەن ءتيىستى باسقارما باسشىلارىنا بىرقاتار شارۋاشىلىقتارداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تارقاتۋ جايىندا تاپسىرما بەردى. ناتيجەسىندە اقجار، ا.توقماعانبەتوۆ، س.سەيفۋللين اۋىلدارىنا «دامۋ اگرو قىزىلوردا» كورپارتيۆتىك قورىنان 10 ملن. تەڭگەدەن، «تۇگىسكەن تش» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە 20 ملن. تەڭگە قارجىلاي كومەك كورسەتىلدى. وسى اۋىلدارعا سىرداريا اۋدانى «ماعجان جانە ك» تۇقىم شارۋاشىلىعى تاراپىنان 360 توننا تۇقىمدىق كۇرىش ءبولىندى. سونداي-اق كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن وتكىزۋگە قاجەتتى ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋدە وپەراتور «نەفتەترانسقىزىلوردا» جشس-گى 389 توننا جانارماي، مينەرالدىق تىڭايتقىشتار جەتكىزۋدە «اگروحيمسەرۆيس-س» جشس-گى 2034 توننا تىڭايتقىش ءبولىپ، كومەكتەرىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار، اقجار اۋىلىنان 14 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى بىرىگىپ، «نەسىبە – ا» نەسيە سەرىكتەستىگى ۇيىمداستىرىلدى. ماقسات – ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءارى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ازىق قورىن دايىنداۋدى نەسيەلەندىرۋ بولىپ تابىلدى.

 

قۋات شارابيدينوۆ.

قىزىلوردا وبلىسى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button