التىن جامبى

 

 

ەرتەڭگە ەڭسە توسقان زاڭعارلى وي يەسى ارمانعا اسىل وي جۇكتەيدى. ۋاقىت ۇتىسىنان كۇتكەنى – «جامبى»، التىن جامبى. زەينوللا سەرىكقاليدىڭ سان عاسىرلار سارابىندا سان جەلىنىپ، جەڭىلمەي كەلە جاتقان جۇرتىنىڭ ەندىگى ەسەلەنەر تابىسىنا مەيلىنشە ايقىن سەنەدى. ۇلتىنىڭ ارمانشىل قالپىنا بارىمەن ابدەن نانادى. ول وسى ارمانىن ەلىمەن بىرگە مىنا تەزيسىنە ابدەن تاماشا سەندىرەدى: «ويتكەنى ءدال جاڭا مىڭجىلدىقتا ادام شىن مانىندە ادامعا اينالادى». جاراتىلىستىڭ ەڭ اسىل جاراتىلىسى – ادام. جالعان – ماڭگى، دۇنيە – شەكسىز، عۇمىر – قىسقا. جالعاندى تولىق تانۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن، ادام ادامنان ادامعا اينالا تۇسپەك. سەرىكقالي ادام وسى مىڭ جىلدىقتا تاعى دا داميتىنىنا ابدەن سەندىرەدى، ناندىرادى.

ۋاقىت ۋىسىنان سول ءۇمىتىن ۇستاماق. ول: «جەر باسىپ جۇرگەنىڭنىڭ ءوزى – ىرىزدىق»، – دەيدى. جالعان مەن الەم اراسىنداعى ارپالىس – عۇمىر مۇراتى. «التىن جامبىنىڭ» ارقاۋى – رۋحاني ىرىزدىق. ىرىزدىق ءدانى مەن نارىندە ارمان اڭساۋى، قالاۋ-تىلەكتە – ءبارى بار. ۋاقىت ۋىسىنان تالعام قالاۋىن تاپپاق.

زەينوللا سەرىكقاليدىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن كىتابى – «التىن جامبى». مەملەكەتتىك سىيلىق العان اسىل ءسوزى. بۇرىنعى كىتاپتارىندا ەرەكشە ەسىمدەرگە ءۇيىر بولا بەرمەيتىن. «التىن جامبىدا» باسى – باۋىرجان مومىش ۇلى باستاعان، اسقار سۇلەيمەنوۆ، ءلايلا مۇحتارقىزى، وزبەكالى جانىبەكوۆ، ديدار امانتاي ۇلى، سەيفوللا وسپان، ماقسۇتجان اۋباكىروۆ ەسىمدەرىنە ارنايى ماقالالار ەنگەن ەكەن. وزىنە ءمالىم جاي ما، الدە ساۋلىعىنا وراي ما، جەتى ماقالا – ارنالىپتى ( «اقىندىق پەن يماندىلىق»، «قۇس – قاناتىمەن»، «التىن جامبى»، «ىزگىلىك نۇرى»، «تەكتىلىك»، «تۋما دارىن»، «بەكزاتتىق بيىگىنەن»).

«بەكزاتتىق بيىگىنىڭ» كەيىپكەرى – وزبەكالى ءجا­نىبەكوۆ ەدى. «زامانى ءبىر اسىل اعانىڭ سو- ناۋ­­­­­­ رەس­پۋبليكا جاستارى ۇيىمىن­­­ ­باس­قارعان، كەيىندە مەملەكەتتىك، ءمار­­تەبەلى، ءارتۇرلى جا-ۋاپتى قىزمەتتەر جۇگىن كو­تەرگەن اي تۇعىرلى كەزدەرىندە جۇمىس ىڭ­عايى­نا دا قاراي، ارقيلى جۇزدەسۋ، كەزدەسۋ­لەر­دە سالماقتى باياندامالارى مەن پاراساتتى ءسوز­دەرىنەن دە ارمان-مۇراتىمىز ۇندەسەر جان-جىلۋىن شەت-جاعالاپ سەزىنە ءجۇرىپ، كۇن­دەر­دىڭ-كۇنىندە، ءوزىن بىرىڭعاي ونەر بولاشاعى ءمۇد­دەسىنە باعىتتاعان، جازۋ ۇستەلىنە باسىبايلى شەگەلەگەن ەڭ بەرەكەلى جىلدارىندا بۇرىنعىدان بەتەر جاقىنىراق، باۋىرلاس-سىرلاس بولا العانىما شۇكىرشىلىك ەتەمىن. كوڭىلجىقپاس، كوزبوياۋشىلىقتى كەشىرمەيتىن كەسكەكتى ەر مىنەزدەرى مەن قۇلازىعان ساتتەرىن دە كورگەنمىن»، – (132) دەگەنىندەي، باسىمىزدى قوسقان وسى ارداقتى ادام ەدى. استى سىزىلعانداي، قىزمەتىنىڭ كەزى شاراپاتى ارقاسىندا، «لەنينشىل جاس» گازەتى جانىنان اشىلعان جاستار بىرلەستىگىندە زەينوللا، اسقار ۇشەۋمىز ۇشىراستىق.

ول توپتا: زەينوللادان باسقا ساعي جيەنباەۆ، تۇمانباي مولداعاليەۆ ، تولەۋجان ىسمايىلوۆ، قادىر مىرزاليەۆ، قاليحان ىسقاقوۆ، جۇمەكەن ناجىمەتدەنوۆ، سايىن مۇراتبەكوۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، اكىم تارازى، قالداربەك نايمانباەۆ، ورازبەك سارسەنباەۆ، دۇكەنباي دوسجانوۆ، مۇحتار ماعاۋين، رىمعالي نۇرعاليەۆ، وتەجان نۇرعاليەۆ، ساكەن ءجۇنىسوۆ، تولەن ابدىكوۆ، ءجۇسىپ قىدىروۆ، قۋاندىق ءجۇسىپوۆ، يماشحان بايباتىر، ساعيرا سارىكوۆا ت. ب. باستاعان كەزدە باسشىمىز – تولەۋجان ىسمايىلوۆ ەدى.

العاشقى جينالىسىمىز ولەڭگە – ولەڭ تۇرىنە، «ولەڭنىڭ جاڭالىعى»، «ەسكىلىك پەن جاڭالىق» توڭىرەگىندە ءوتتى بىلەم. «ون ءبىر بۋىن ومىرتقاڭ كەتسىن سىنىپ» دەگەن تولەۋجان ىسمايىلوۆ تۋرلى ماقالاسىن جابىلا ماقتاستىق. وعان قوسا اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ ءجۇسىپ قىدىروۆ، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتەردىڭ ولەڭدەرىن قاتتى سىناعان ماقالاسىن دا «ويسىراتا سىناعانىمىز راس». ءسوز باسى – ءابىش كەكىلباەۆ ءسوزى. … كەلەسى وتىرىس سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «بەكەڭنىڭ قۇبىلىسى» اڭگىمەسى ۇزاق تالداندى. قۋاندىق ءجۇسىپوۆتىڭ «بەكەڭ شاپپا شوتىن قولىنا الدى»، دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ «انا» پوەماسى اسا ءبىر «ادەمى» تالقىلاندى.؟! … سولاي جالعاسا بەردى. ال­­­­­­پارىسقان ادەمى تاماشا تالاسۋلار!!! جانتالاسىپ، باردى سالىپ، جاڭالىق ءۇشىن تالاسىپ، جىلت ەتكەندى كورىپ، سوعان ۇمتىلىسىپ، ورتاعا سالمايتىن ەشتەڭە جوق. قازاق ادەبيەتىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ الماق – اق نيەت. «جاڭالىق ىزدەپ،… ءبارىن جاڭارتىپ جىبەرۋ ويدا؟! كەيدە ۇلكەندەرگە دە سوقتىعىسىپ قالاتىندار دا ساتتەر بولاتىن. دۇشپاندىق-ارازدىق جوق. جاستىقتىڭ القىسىنان وزگە اعاتتىق جوق…بۇل شاقتاردى «قازاق ادەبيەتىندە»(وتكەن جىل سوڭىندا ما، وسى جىلدىڭ باسىندا ما) تاماشا سيپاتتاپ جازعان – ورازبەك سارسەنباەۆ ەدى. ول ءوزى «1961» پوەماسىمەن «تراكتورىمەن كرەملگە جول تارتقان». ءوزىنىڭ «جاڭاشىلدىعى» ەدى. نەبىر سوزدەر تۋدىرعان..؟ نيەتى تازا ەدى. ول – قۇبىلىس ەدى.؟! كەمشىندەرىمەن دە جاڭاشىل جولعا نۇسقاعا ىمدادى. … سوككەندەر از بولعان جوق… ءبىز ونى قوستادىق.

شىڭعىستىڭ «ءجاميلاسى»، تاحاۋي­ اح­تا­نوۆتىڭ «دالا ديدارى»، قاليحان ىسقاقوۆتىڭ «قوڭىر كۇزى ەدى»، سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ «اق ءتۇنى» ءتارىزدى دۇنيەلەر جاڭا ءبىر جارقىن جارىقتى ساۋلەلەر ەلەس بەردى، كورىندى. اباي «سەگىز اياعىنان» جاڭا نىشان تاۋىپ، ەكپىندى تولعاۋلاردان دا جاڭا تۇزىلىستەر كورىنە شالىندى. ماحامبەتتىڭ «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» ولەڭى – ءبىر جاڭالىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلداندى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ وزىندە بۇرىن بار، ماياكوۆسكيسىز-اق «جاڭا­شىل­دىعى» بار، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «دالا­سىندا» «جاڭاشىلدىق» بار دەگەن ت. ب. جاڭا­لىقتار كوبەيە باستادى. بۇل – جاڭا لەپ جول الا باس­تادى.

وسى توپتا ايرىقشا سۇيىكتى كىتاپتار; ەرنست حەمۋينگەي، اننا احماتوۆا، يليا ەرەنبۋرگ، بوريس پاستەرناك، مارينا سۆەتاەۆا ت.ب. اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارى. سولاردىڭ كىتاپتارىن سىيعا تارتىسىپ، جولداس بولىساتىن. … زەينوللا مەن اسقاردىڭ دوستىعى وسىدان باستالعان. زەينوللا اسقارعا حەمۋينگەيدىڭ ءۇش كىتابىن اكەپ سىيلاعان. كازپي-ءدىڭ سوۆەت كوشەسىنىڭ 34- ءشى جاتاقحاناسىندا اسقارمەن بىرگە تۇراتىنبىز. سودان سىيلاستىعىمىز باس­تالدى. وقۋدان سوڭ مەن ەلگە كەتتىم. ەكەۋى الماتىدا قالدى. … 1971 جىلى اسپيرانتۋرا جىلى باستالدى. دوستىق جالعاستى. ولار كوز جۇمعانشا كوز جازىسپاستىق. ولار اسا ءبىلىمدار، قاتار ءجۇرىپ كوپ سىرلاستىق، مەن سولارعا ەرىپ ءجۇرىپ بىرقانشا مەجەگە جەتىپپىن. مەن ولارعا كوپ قارىزدارمىن. مەنى ادەبيەتكە باستاپ اكەلگەن – اسقار. جول باسىندا «اسا قازىمىر» بولدى. جازىپ بەرگەن ماقالانى ەڭ كەمى ءۇش قايتارا جازدىرادى. كەمشىلىگىڭدى كورسە، جەر-جەپسىرىڭە جەتە، اياماي سوگەدى، … ءتىلى تىم ۇشكىر. كەيدە، جازۋدان باس تارتسام، تاعى دا قويماي جازدىرادى. «سەن جازباساڭ، كىم جازۋشى ەدى…»… دەپ تاعى بوپسالايدى. ال، زەينوللا ونداي مىنەز كورسەتپەيدى، بىراق ۇزىن-سونار اقىلدى كوپ ايامايدى، ايانبايدى. ول ەكەۋى دە ەرتە قىزمەتكە تۇردى. ول جاعىنان جولدارى ەرتە اشىلدى. قاتارلاسا باستاعاندا ءبىر دوستىقتا تابىسىپ وتتىك. اسقار وقىعان كىتاپ – تىم كوپ. ول جازباي قويادى… «جازۋىڭ كەرەك ..؟»، – دەيمىز، … «دىق» كورسەتەمىز… «جازا بەرىڭدەر… ءابىش تە سولاي دەيدى… بىرەۋ وقۋ كەرەك قوي، … مەن وقيمىن…»، – دەيدى. ال، زەينوللا وعان «نەگە جازبادىڭ عوي؟» دەمەيتىن، «جازادى عوي!»، – دەيتىن.

… سەمەيدەن كەلگەندە، الدىمەن اسقار ۇيىندە كەزدەسەمىز. اسىل انا – ايتوتى باۋىرىندا جولىعامىز. ۇشەۋمىزگە ورتاق انا – ايتوتى. ول ۇيدە ويىنىمىز قانبايدى. ءانشى دە، كۇيشى دە، جازۋشى، اقىندار سول ۇيدە ۇشىراسادى. باقىت ءاشىموۆا، تولەگەن توقبەرگەنوۆ، گەنەرال اسقاروۆ، سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ، ساعات اشىمباەۆ، دۋلات يسابەكوۆ، مۇرات اۋەزوۆ، ساتىپالدى نارىمبەتوۆ ت. ب. جاقسى جاندارمەن جۇزدەسەمىز. سولاردىڭ ورتاسىندا زەينوللامەن بىرگە بولامىز. ال زەينوللا ۇيىندە ورالحان بوكەەۆ، قادىر مىرزاليەۆ، نۇرلان ورازالين، اكىم تارازي ت. ب. بەلگىلى ەلەۋلى ادامدار دا مول ۇشىراساتىن.

زەينوللا دوسى اسقارعا اسا زور ىنتىقتىق ىق-پانا بولارداي «التىن جامبىدا» عاجايىپ ەكى ماقالا جازىپ قالدىرىپتى. «جانىڭ شىرقىراتار شىندىق»، « تەكتىلىك» ماقالالارى – اسقارتانۋ ءىلىمىنىڭ ارقاۋى. ول ارقاۋدىڭ اسىل ءنارىن مىنا سوزدەرىندە، «اسقاردى ۇقپايمىز؟»، « … اسقار تالانتتى ەمەس؟» دەگەندەرگە دە تاماشا جاۋاپ بولسا كەرەك; «قازاق ادەبيەتى، مادەنيەتىنىڭ تەك قازىرگى جولايىرىق شاعىندا عانا ەمەس، كەلەر عاسىر وزەگىندە، بۇدان بىلايعى تاريحي دامۋ جولىنىڭ قانداي بەلەڭىندە دە ءوزىنىڭ تۇلعالىق تەكتىلىگىمەن، پاراسات-بايلىعى، قالامگەرلىك شەبەرلىگىمەن ۇرپاق ىرىزدىعىنا ءدايىم قىزمەت ەتەر جازۋشىلاردىڭ ءبىرى – اسقار سۇلەيمەنوۆ. بەينەلەۋ بەينەتى، ءسوز ونەرى قادىرىن سەزىندىرە، سىنشىلىق تۇڭعىش تولعانىستارىنان باستاپ، سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى بايىرعى ادەبي ۇعىم- ۇلىعات، ءدۇنياۋي كوزقاراستاردى داعدىلى قالىبىن بۇزعان، ءداستۇرلى تانىم تابيعاتىنا جاڭا ءبىر تىنىس دارىتىپ، ۇلتتىق رۋحي قۇندىلىقتار سۇرىپتالۋىنىڭ، ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ءبىرتابان جاقىنداتىڭقىراپ ايتقاندا، سول كەزدەگى ادەبيەتشىلەر قاتارى سارانالۋىنىڭ قاينار-باستاۋىنا اينالعان قارشاداي جىگىت «بەيۋاق» توسىن كورىنىسىنە بولا ءتۇرلى-ءتۇستى، اقساقال-كوكساقال، ءتۇبىت يەك تۇرعىلاستىرىنا دەيىن تۇتاسقان توسقاۋىلدار تۇڭعيىعىنا باتىرماي، كۇن نۇرىنا ماڭدايىن ءسۇيدىرىپ، مارتەبەلى تۇعىرىنا قوندىرعان دا – ەشكىمنىڭ الىس-بەرىسى جوق، ەڭ الدىمەن ونىڭ ءوزىنىڭ جاراتىلىس-زەرەكتىگى، تۋعان توپىراق، حالىقتىق دانالىق قۇنارى مەن زەردەسىنە توقىعان ەرەكشە ءبىلىمى، شەشەندىك ءتىل مادەنيەتى، بويى مەن سويىنا بىتكەن يماندىلىق-تازالىق، ويشىلدىق تەرەڭدىگى ەدى».

زەينوللا سەرىكقالي زەرتتەۋشىلىكتىڭ اسا تاباندى ءارى نازىك تە وتكىر تاسىلدەرگە اسا باي سىنشى ءارى كەشىرىمسىز سىنشى. ءوز زەرتتەۋ-سىن ەڭبەگىندە ايتقان ويلارىن قايتالاپ، قايىرا كومكەرىپ، بەكىتىپ وتىرادى. بۇل – ونىڭ اسا ءجيى قولدانىپ وتىرادى. مىسالى، «ال اسقاردى تۇسىنبەيمىز دەپ شىنىن ايتاتىندار بازىناسى سونشالىق جاتتاندى، ابدەن باۋىرلاسقان توبىرلىق ونەر سۇرانىسىمەن عانا شەكتەلىپ، ەليتارلىق مادەنيەت ورەسىنە كوتەرىلە قويماعانداردىڭ ءوز تالعام-تانىم دەڭگەيىنەن سىرىن شاشقاندىعىنان باسقا تۇك ەمەس».

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىمەن» ارالاس جاڭا سىنشىلار ايرىقشا دۇنيەگە كەلدى. اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «ەلەڭ-الاڭداعى دۇبىرىنەن» سوڭ-اق، زەينوللا سەرىكقاليەۆ سىنشىلدىقتىڭ ءوز ارناسىن ابدەن تاپتى. «قان مەن تەردىڭ» بار جولى مەن جايىن تۇلا بويىنا ەنىپ، بار قىرىن ساراپتاي كەلە قازاق ادەبيەتىنىڭ بار قىرلارىنا مۇلدە دەن قويىپ بويلاي باستادى. حامزا ەسىمجانوۆ «اق جايىقتارى» ارقىلى سىننىڭ سارا باعىتىن تاپتى. ءوز بۋىنى ورتاسىنان سىنشىلدىقتا سارالانىپ، ءوزىنىڭ شىن مانىندەگى ەلدەن بولەك، بيىك ساپا تاپتى. ادەبيەتتى بار كەمشىندەردەن قورعاۋشى، جاقسىلىقتى جارقىراتا اشىپ، بار مەن جاقسىنى ساراپتاۋشى، كەمەلدىككە بەت تۇزەدى. وسى توپتان قازاق ادەبيەتى ءىرى قايراتكەرىنىڭ ءبىرى بوپ ورىن تەپتى. ول قازاق ادەبيەتىنىڭ بار جانرىنىڭ بىرىندە تاماشا ىزدەر قالدىردى.

ونىڭ سىنشىلدىقتا قالدىرعان اسىل ءتۇيىنى، وسيەتى مىناۋ بولسا كەرەك: «كەز كەلگەن اقىنعا ايتىلىپ جۇرگەن; ءار شۋماق جىرىنان بەلگىلى ءبىر ساتتەگى بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىڭ، كوڭىل-كۇيىڭ اڭعارىلىپ، قاباق كىربىڭىڭ، جۇزدەگى نۇر، كوكىرەگىڭدەگى وت لاۋلاپ، جالىنداپ جاتسا ەكەن دەگەن ورىندى تالاپ ەندى تۇپ-تۋرا سىنشىلاردىڭ وزىنە دە ارنالاتىن كەز جەتتى… دالەلسىز ماداق پەن دالەلسىز جازعىرۋدىڭ ءورىسى تار. اقتارىلىپ وتىرىپ، جان دۇنيەسىن ايقارا جايىپ سالىپ پىكىر ايتقان ادام – شىن سىرىن بۇكپەسىز، قالتارىسسىز شەرتكەن ادام. ادال كوڭىلىن، ادال پىكىرىن ايتسا – ول ونىڭ ادەبيەتتى سۇيگەندىكتەن، ايرىقشا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ ايتقانى. ءادىل ايتسا – ول شىعارمانى تانىعاندىعى. سوندىقتان دا ءبىز وعان سەنەمىز، قالتقىسىز سەنەمىز. ال وقۋشىسىن بۇلاي سەندىرگەن، باۋراپ الىپ، قىزۋىمەن، جانىمەن وراپ الىپ سەندىرگەن سىن، ارينە، تەگىن سىن بولماسا كەرەك. سىنشىنىڭ ايقىن، بەرىك تەندەنتسياسى، ەستەتكالىق سەزىمىنىڭ جەتىستىگى، كوركەمدىكتى تانۋ، ءتۇيسىنۋ قابىلەتى، ءبىلىم-پاراساتى، مادەنيەتى، دۇنيەگە، ومىرگە كوزقاراسى، رۋحاني جان سۇلۋلىعى، ۇستانىمى، وتى – ءبارى-ءبارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ كورىنىپ، جازۋشى سىنشىنىڭ شىن مانىندەگى تۋىسقاندىق دوستىعى، باۋىرلاستىق بىرلىگى باستالاتىن جەر، مىنە وسى بولار». قازاق سىنىندا زەينوللا سەرىكقاليدىڭ سومداعان تەورەمالىق انىقتاماسىمەن بىردەي تەورياداعى وي ءتۇيىنى. جازۋشى مەن سىنشى جانە وقۋشىنىڭ – ۇشەۋىنىڭ ۇشتاسۋى .

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باستاعان قازاق سىنى – احمەت بايتۇرسىنوۆ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ، رايىمجان مارسەكوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ىدىرىس مۇستامباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، بەيسەنباي كەنجەباەۆ، ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ، حاجىم جۇماليەۆ، مۇحامەتجان قاراتاەۆ، جالعاسىندا; تۇرسىنبەك كاكىشەۆ، رامانحان بەردىباەۆ، سەرىك قيراباەۆ، ايقىن نۇرقاتوۆ، بالامەر ساحاريەۆ جالعاسىندا سىننىڭ جاڭا بۋىنى باسىن زەينوللا سەرىكقالي باستادى (اسقار سۇلەيمەنوۆ، ءابىش كەكىلباەۆتاردىڭ سىن جولى ءوز الدىنا وزگەشە ەدى). ول بار قالام قايراتكەرلىگىن سىنعا ارناۋمەن ومىردەن ءوتتى.

ول – ءوز كەزىنىڭ سىننىڭ باسى بوپ ءوتتى. ونىڭ بار سىنى قازاق ادەبيەتىنىڭ پروزا (قارا ءسوز)، پوەزيا، دراما، ولاردىڭ بارلىق ( اڭگىمە، پوۆەست، رومان، رومان-ەپوپەيا، ولەڭ، پوەما، داستان ت. ب. ) جانرلارىندا بار سىرلارى مەن تەك-ءتۇبىن ءبارىن قامتىدى. ول فيلوسوفيالىق اۋقىمدى ساراپشى-سىنشى بولىپ ءوتتى. ونىڭ سىنى قازىرگى ءولىارادا ادەبيەتتانۋ كەزەڭىندە اسا تانۋ، تالعام كەزەڭىندە تارازى مىسقالدىق ولشەم ورنىنا جۇرەر تانۋ ولشەمى.

زەينوللا سەرىكقالي كەزەڭىندە قازاق ادەبيەتىندە جاڭا جارقىن شىعارمالار مەن ەسىمدەر، جاڭا تۇرپاتتى دۇنيەلەر ومىرگە كەلدى.

***

­«لەنينشىل جاس» قاسىنداعى جارق ەتە­ ­ق­­­­ا­ل­­­­­­­عان ­توپ – سان قىرلى، سان سالا­لى­­ جانر­لار­ قايراتكەرلەرى ەدى. … كەيىن، وسى­لار­دىڭ­ ورتاسىنان ون التى مەملەكەت سىيلىعىنىڭ يە­­گەرى شىقتى. ون التىنىڭ ءبىرى – زەينوللا­ سە­رىكقالي.

(مۇقاعالي ماقاتاەۆ راديودا قىزمەت ىستەپ، ەلگە قايتىپ كەتكەن ەدى. فاريزا وڭعارسىنوۆا ال­ماتىعا كەلمەگەن كەزى. … كەيىن، جارقىراپ جاي­ناپ جەتتى. قازاق پوەزياسىندا ايرىقشا قۇ­بى­لىس بولدى. ول ادەبيەتتانۋدا «ايەل، قىز!» اقىنداردى دەگەن تىركەستى جويىپ، «اقىن!» دەگەندى مويىنداتقان ارداقتى اقىن، قازاق ويىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى، مىنەزى بولەك اقىن اۋلاسى-ايدىنى).

اسقار، قۋاندىق، يماشحان – تورتەۋمىز كازپي-ءدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز. زەينوللا كازگۋ-دە وقيدى. ءابىش كەكىلباەۆ «لەنينشىل جاستىڭ» مەڭگەرۋشىسى. ءجۇسىپ قىدىروۆ ابىشەن بىرگە قىزمەت ىستەيدى. وتىرىستار ماتەريالدارىن جيناقتاپ، جاريالايتىن. كىشىپەيىل جان ەدى.

سول سياقتى، ونىڭ مەيىرىنەن جىلۋ كورگەن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى از ەمەس. ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ تۇتاس دۇنيەسىن دە ءوز قولىنان وتكىزدى. سول – «سۋىق بالا!» دەگەن بالا – وسى زەينوللا ەدى. ىسقاق مىڭباەۆتىڭ «حالىق كالەندارىن» دا قويماي ازىرلەسىپ شىعارعان دا زەينوللا سەرىكقالي بولاتىن. ول كەزدە ول «قازاقستان» باسپاسىندا. مەنىڭ ءبىر، سەمەيدەن كەلە قالعان كەزىم ەدى. «ەلەۋلى، سيرەك شىعارما، اۆتورمەن جۇمىس بولدى»، – دەپ وتىر ەكەن.

ونىڭ جاستارعا دەگەن مەيىرى دە ەرەكشە. جاستاردى ورىنسىز جالادان، ارتىق عايباتتاردان قاتتى قورعايتىن، اياماي قاتتى سىنايتىن، اسقان بىلىمدارلىقپەن ور قاپتىراتىن. ول اسا ءبىلىمدى، بار تاراپتى ۇلكەن ۇعىمى، پايىزشىل كوزقاراستى ساراپتى سىنشىلىعى عىلىم توركىنىنەن بىلگىر سوزدەرى كىمگە بولسىن سالماقتى اۋىر بولاتىن. وعان ونى وقىپ، ءبىلۋ ءۇشىن كوپ ءبىلىم كەرەك. سوعان ءبىر ايعاق – «ۋاقىت جانە تالعام» ( « التىن جامبى»، «ونەر»، 2001، 6-34 ب.). مۇنداعى ۇلانعايىر ەڭبەگىندەگى جاستار اراسىنداعى ورتاعا جاتىمسىز قىلىقتار اسا اششى سىنالادى. ءبىر كەزدەگى «تەرمينشىلەر؟» نيەتتەرىندەگى كەراۋىز سوزدەرىندەگى ۋىتتى استارلاردى ءوز سوزدەرىنەن ۇستاپ، اياماي جەر قاپتىرادى; « تاڭداۋ-تالعاۋ، تالعام دارەجەسىن، تانىم مادەنيەتىن نوبايلاۋ ءۇشىن، وقۋشىدان ىڭعايسىزدانا وتىرا، شابىنىپ، قان-جىنى تاسىپ، بۋى بۇرقىراعان «سۇبەلى تۋىندىلاردان» جول-جونەكەي ناقتىلى ءبىر ۇزىندىلەر كەلتىرە كەلمەسكە امالىم جوق. سىنشى … « و! و! و! ..» جازبالارىنان; « پوستمودەرنيزم – ارينە، وتە سەكسۋالدى قۇبىلىس. بىراق، مۇنىڭ الدىنداعى ناق سۇيەرىمىز سوتس. رەاليزم – ناعىز ەركەك ەدى عوي، شىركىن. ونىڭ سەكسۋالدىق تەگەۋرىنى – توتاليتارنىي بولاتىن! كونبەسەڭ… زورلاپ جىبەرەتىن… ونىڭ جانىندا ءبىزدىڭ قازاقستاندىق پوستەكەڭ ( تو بيش پوستودەرنيزم!) – انشەيىن قىزتەكە سياقتى عانا بىردەڭە. نە ەركەك ەمەس، نە ايەل ەمەس… ترانسسەكسۋال! بىراق (كەشىرىڭىز!) باي تاڭدايتىن بىزدە نە سىقپىت بار؟! سونىڭ ءوزىن ەلدەن بۇرىن يەمدەنىپ، نەكەلەسىپ قويعان ءبىر پىسىقتار قالعاندارىمىزدى بۇل قىزىقتان دا قاقتى. ەندى ولاردى اتۋعا وعىمىز جوق – قىزعانىش پەن كۇيىكتەن جاپپاي … كوگىلدىر تارتىپ بارامىز… (بىلسەڭىز، بۇل نە ەكەنىن)،» نەمەسە، «قازاق ادەبيەتى» – وتە سەكسۋالنىي گازەت. وعان دەگەن جەككورىنىش، وعان دەگەن ماحاببات سول ءبىر نەگىزدەن – ءوربىپ جاتىر. بۇل گازەتتىڭ سەكسولوگى ءامىرحان مەڭدەكە، ساياسي سەكس جونىندەگى جەتەكشى ەكسپەرتى امانحان الىمگە دەگەن جاپپاي جەككورۋشىلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى دا – سوندا… «قازاق ادەبيەتىن» يمپوتەنتن باسىلىمدار، گازەتتەر، بەلدەن قالعان باسىلىمدار، كليماكس قارساڭىنداعى كەيبىر ساياساتكەرلەر وتە-موتە جەك كوردى. بۇل – تازا جەك كورۋ. ونىڭ ارجاعىندا ەشقانداي ماحاببات جوق، قۇلازىعان قۇىس قانا بار. سەكسسىز جەردە قايداعى ماحاببات؟ جانە بۇعان اسىرەسەكسۋالدى (سۆەرحسەكسۋالنىي!) «قازاق ادەبيەتىنىڭ» تۇك كىناسى جوق… قۇداي كۋا!» («قازاق ادەبيەتى»، 4 تامىز، 2000).

بۇل جازبالار قانداي تالعامعا، قانداي وقۋشىعا، كوشەدەگى قانداي سۇرانىسقا باعىشتالعانى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ءوزارا مىندەت-پارىزىن ءادىل ءبولىسىپ، «سەكسۋالنىي مانياك» اتالۋى ءبىر شاڭىراق اياسىندا ءبىر-بىرىمەن قالاي ۇجىمداسىپ باۋىرلاسقان دەڭىز. اتالعان گازەتتىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى، ارينە، ءوز قىزمەتكەرلەرى بولعاندىقتان دا «ەڭ جاناشىر»، الابوتەن ءوز اۆتورلارى ءوزدى-وزدەرىن قالاي قورعالاۋدىڭ اتى-جوندەرىنە دەيىن ايگىلەپ، سەكسپوتولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى مەن قىزعانىش-كۇيىك، مۇڭ-زارىن (جوعارىداعى – «قىزىقتان دا قاقتى»، «اتارعا وعىمىز جوق») قالاي جارعىلاۋدىڭ ءبىر ورايلى ءساتىن ءدال تاپقان ەكەن» («التىن جامبى»، 7-8 بەتەر).

ەلگە قادىرلى، ءوزى سۇيەر «قازاق ادەبيەتى» اۋەنىندە ورىن العان وقىس وقيعا زەينوللا سەرىكقاليدىڭ جانىن قينايدى. ءوزى جاقسى كورەر جاستاردىڭ ىندىنىنا شابا باستاعان جات پەيىل قىلىقتارى ويىن ۋشىقتىرا تۇسەدى. ولاردىڭ اۋىزدارىنان شىققان وسپادار، قاساس، ىڭعايىم سوزدەرى ادالدىقتىڭ اق كوڭىلىن كىر ەتكەن. ەل كوڭىلىن شەر ەتكەندەي بەيباستىق تىركەستەر كوڭىل تىتىرەتكەندەي ەدى. ول قاتتى تىتىرەدى، جانى تازا جان سونشا قينالدى. ورتاعا جايىلىپ كەتپەۋدەن تۇڭىلەدى.

وسى تۇستا «تەرمينشىلدەردىڭ» اس­تار­لى­ سىلتاۋراتقانى، ياعني – ءامىرحان مەڭدە­كە، امانحان ءالىم، تۇرسىنجان شاپاي، قاسىم امانجولداردىڭ قيا كەتكەن قياس ماقالالارىنىڭ اۋەزحان قودار، ءاليا بوپەجانوۆا، ديدار امانتاي، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتاردى شەت قاقپاي ەتكەن قىربايلىقتارى پايدا بولدى. سەرىكقاليعا وسى جاعىمسىز وسى استارلى دۇنيەلەر قاتتى قينالتتى. ورتا، ادەبي ورتا ءۇشىن مىنا سوزدەرىن اشىنا جازدى: « … اۋ، قاراعىم، قادىم زامان، ورتا عاسىر، جاڭعىرۋ داۋىرلەرىن ويلاپ تاپقان ءامىرحان مەن امانحان ەمەس، سول سياقتى، ولاردان كەيىنگى كەزەڭ مودەرن – جاڭا زامان، جاڭاشىل زامانىن دا ءاليا مەن اۋەزحان اسپاننان ساۋىپ وتىرعان جوق. حالىقارالىق بارشا گۋمانيتارلىق عىلىم-تانىمدار توعىسىندا ايقىندالعان ءداۋىر ات-اۋى، ۋاقىت كورسەتكىشى.

امانحان ءوزى قاي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن، قاي عاسىردىڭ، ءوزى تاربيەسىن كورگەن قاي رەاليزمنىڭ اتىنان سويلەپ وتىرعانىن ۇقپايدى دەپ ويلايمىن…

… الدەبىرەۋلەر كىمنىڭ اۋزىنان قانداي ءسوز شىققانى تەرگىزىپ، بوساعا باقتىرىپ قويعانداي «شۇقىما» جانر تورەلىگىنە قۇلدىق ۇرعانى، جالا جاۋىپ، ىرىتكى سالىپ، جۇيكەڭدى جۇقارتقانى، اسىرەسە وقۋشىلاردى ورەسكەل شاتاستىرعانانى ت. ت. دەمەسەڭىز، اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەردەي، قارا جامىلتارداي ەشتەڭە جوق. ءبارى ءباز قالپىندا، پەيىل تۇزەلسە ءبارى تۇبىندە جونىنە كەلەدى. تەك ۇيرەنشىكتى ناداندىق، تالعامسىزدىق، مىسىقتىلەۋ توعىشارلىق، وتىرىك سويلەپ (ادەيى بۇرمالاپ) ەسەسىن تۇگەندەپ، جالعان بەدەلمەن جان شاقىرار جانكەشتىلىك، ەكىجۇزدىلىك قانا ءوز جاراتىلىسىن جاريا قىلىپ جاتىر. ونىڭ سولاي كوزگە كورىنە العانىنىڭ ءوزى عاجاپ ەمەس پە؟! ونەر تابيعاتىن تۇسىنەر، ادىلدىكتى ۇعىنار ورتاڭ – رۋحاني ورتاڭ ورنىقتى جاعدايدا قياناتتىڭ قىل كوپىرى ءبارىبىر كۇلدىرەي بەرەرى حاق».

ول – زەينوللا سەرىكقاليەۆ ءتاڭىر-تاس – كوكتاس تۇلعالى بولمىس يەسى جان ەدى. «ولسەم، باسىما «كوكتاس » قويارسىڭ دەگەندەي»، ادەبيەت پەن مادەنيەت وزىعىنىڭ باسىنا قويار اسىل وي ەسكەرتكىشى – كوكتاس بولسا كەرەك..!

ونىڭ ءار كىتابى – ۇرپاققا سىي – ەس، ەسكەرتكىش. ولار: «ويلار، تولعانىستار»، «جىلدار سازى»، «اقىل تارازىسى»، «اق جول»، «دۇنيەتانۋ دانالىعى»، «سىن كىتابى»، «التىن جامبى»، «جانداۋا»، «تاڭدامالى»(ۇش تومدىق). بۇلاردىڭ ءىشى تولى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەبىر قيلى، سىرلى، قيا باسقان كەمشىندەرى، ورلەگەن ءورىسى بار. بۇلاردا، ۇلكەندەردى بىلاي قويعاندا، تۇمانباي مەن قادىر، ەركىن مەن مۇقاعالي، جۇمەكەن مەن وتەجان، جاراسقان مەن يرانبەك، كۇلاش پەن قانيپا، مۇحتار مەن مەيىرحانداي اقىنداردىڭ باستاعان جۇزدەگەن اقىندار مەن ءابىش، مۇحتار، ورازبەك، سايىن، قاليحان، ورالحان، دۋلات باستاعان جازۋشىلاردىڭ تاماشا سىرلارى، ءتاتتى اڭگىمەلەرى بار. سىن قويناۋىنداعى شىعارمالار شىرايى زەينوللا سەرىكقالي تانىمىندا وزگەشە تانىلىپ، وزەگىن وزگەشە وزەك توسپاق.

ءوزىنىڭ تۋمىس بولمىسىمەن جاستايىنان جارىققا ەرتە ۇمتىلعان تالانت-دارىن پەرزەنتى. ول دا قازاق ويىنا تاعدىر بەرگەن – ءبىر ولشەم، ورە. ادەبيەتتى، مادەنيەتتى تانىم مىسقالى بولسا، ونىڭ شىعارما ورەسى سول مىسقال تارازى ولشەمى.

زەينوللا سەرىكقاليەۆ شىعارمالارىنان وي يەلەنگەن ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، ­عابيدەن مۇستافين، ءىلياس ەسەنبەرلين باستاعان جازۋشىلاردىڭ بار دۇنيەسى ءوز الدىنا سالا-سالا ساراپتالعان ەڭبەكتەرى جەتكىلىكتى. ال اسىل ورتادا ايرىقشا بيىككە باستار بيىگى، ۇمتىلا بەرەر نىساناسى، ادەبيەتتىڭ دە ورلەر ءورىس، ورە دە – مۇحتار اۋەزوۆ. زەينوللا سەرىكقاليدىڭ ولشەم بيىگى – مىنا اسىل ءسوزى:

«تابيعات جانارتاۋى تاسىنا قاراي تانىلادى. ەرتە مە، كەش پە – سونەدى. سونگەن جانارتاۋدىڭ پلانەتا بەدەرىندە ءىزى قالادى، تاريحتا تاڭباسى قالادى. ول زامانعى بۇرقىراپ تۇرعان دۇلەي كۇشىن، قۇدىرەت-قۋاتىن كوزبەن ەمەس، كوڭىلمەن عانا كورەسىڭ. ول – ءبارىبىر ەندى تاس ءمۇسىن… م. اۋەزوۆتىڭ كوركەمسوزى، قۇدىرەتى – كوكىرەگىڭدە. جانارتاۋ!… ول تەك بۇل عۇمىردا ءبىر-اق رەت اتىلىپ، جالىنىن ماڭگىلىك جاعىپ كەتەتىن جانارتاۋ. ۇلى جازۋشىنىڭ جۇرەگى عانا سونەدى. ول جۇرەگىنىڭ نۇرىن، جۇرەگىڭنىڭ شىراعىن مىڭ-ميلليون جۇرەككە جاعىپ كەتتى. تابيعات دۇلەيى مەن ادام الىبىنىڭ ايىرماسى وسى عانا!»، – دەگەن اسىل ءسوزدى ايتقان – زەينوللا سەرىكقالي. ۇلى زاڭعاردىڭ ادام ساناسى مەن جۇرەگىنە جازىپ كەتكەن عاجايىپ ويلارى مەن ىقپالى تۋرالى ەل ايتپاعان ءسوز شىعار دەسەك تە، ال زەينوللا سەرىكقاليدىڭ الگى اسا تانىمدى عىلىمي فيلوسوفيا وي ءتۇيىنى، قازاق تانىمىندا تاماشا، ايبىندى، ايبارلى ءسوز، اسقارالى ءسوز.

 

توكەن يبراگيموۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button