ازات سانانى اڭساعان

ادامي قۇندىلىقتار شەڭبەرىنەن شىقپاعان تۇلعانى قايتپاس ساپارعا اتتاندىرۋ ءۇشىن 200 مىڭ ادام جينالدى. نيەتتەستەرى، كوڭىلى مەن ماقسات-مۇددەلەرى ءبىر جاندار. 27 جىلىن قاپاستا وتكىزگەن ول ازات سانانى اڭسادى، كەمسىتۋشىلىكپەن كۇرەستى.  

نەلسون ماندەلا 96 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى. ساياسي قايراتكەرلىگىمەن قاتار ادامي بولمىسىن جوعالتپاعان كەمەڭگەر ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. تاعدىر تالكەگىنە مويىماعان قارا شال ومىرگە ەلەۋسىز كەلدى دە، وتانداستارىن ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. قاراناسىلدىلەر اراسىندا تۇڭعىش رەت پرەزيدەنتتىككە سايلانعان ول نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولاتىن. باستى ماقساتى – بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋ. وڭتۇستىك افريكا حالقىنا قازانى «ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ۇلىقتاۋعا لايىق ۇلىنان ايرىلدى»، –  دەپ جەتكىزگەن قازىرگى پرەزيدەنت دجەيكو زۋمانىڭ ءسوزىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن دا قوستادى: «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ماقساتتارى جولىندا ماندەلادان ارتىق ەشكىم تەر توككەن ەمەس». سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىعى ءجيى سىر بەرىپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان ماندەلانى دارىگەرلەر ايرىقشا كۇتىمگە الىپ، كەزەكپەن قاراعان ەكەن. ءتىپتى، ونىڭ ۇيىنە جانساقتاۋ بولىمىنە قاجەتتى بارلىق قۇرال-جابدىقتى ورناتقان. الايدا اجالعا اراشا تۇسە الماپتى. قويىلعان دياگنوز – وكپەگە ينفەكتسيا تۇسكەن. 

نەلسون ماندەلا وڭتۇستىك افريكانى 1994-1999 جىلدار ارالىعىندا باسقارعان. ەلدەگى ناسىلشىلدىكپەن جانىن سالا كۇرەسكەن ونىڭ ءومىر جولى قيىندىق پەن قاسىرەتكە، كەدەرگى مەن اۋىرتپالىققا تولى بولدى. ۇستانعان باعىتىنان تايماعان ماندەلا 27 جىل بويى قاپاستا وتىرعان. 

1918 جىلدىڭ 18 شىلدەسىندە ۋمتاتا قالاسىنىڭ ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەن نەلسون ماندەلانىڭ شىن اتى روليحلاحا. ماعىناسى – «تالداردىڭ جاپىراعىن جۇلۋشى»، ياعني، تىنىمسىز، بۇزىق. مەكتەپكە بارعان ماندەلانىڭ اتىن ايتۋ قيىنعا تۇسكەندىكتەن ۇستازدارى وعان اعىلشىن ادميرالىنىڭ قۇرمەتىنە نەلسون دەپ وزگەرتەدى. ارعى اتاسى تەمبۋ تايپاسىنىڭ كوسەمى بولعان ول ارقاشان كوسەمدىككە ۇمتىلدى. وزگەرىستەردى قالادى. ءارى «بۇزىق» دەگەن ۇعىم بەرەتىن شىن اتى دا كوپ ۇزاماي ونىڭ ءتۋابىتتى تابيعاتىن تانىتتى. 1940 جىلى ستۋدەنتتىك كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن ماندەلانى كوللەدجدەن شىعارىپ جىبەرەدى. يوحاننەسبۋرگتەگى شاحتادا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، زاڭ كەڭسەسىندە اسكەري مىندەتىن وتەگەن بولاشاق كۇرەسكەر ساياسي ساحناداعى قيتۇرقىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەلە باستايدى. بۇل ونىڭ كەيىنگى ءومىر جولىنا، ساياسي مانسابىنا تاجىريبە جيناقتاۋىنا سەپ بولعانى انىق. سىرتتاي وقىعان باكالاۆر دەڭگەيىن تۇرمەدە جازاسىن وتەپ جاتقان سوڭعى ايلاردا (1989 جىلى) اۋپىرىممەن بىتىرگەن ماندەلانىڭ ساياساتتاعى جولى اۋىر بولدى. 26 جاسىندا افريكالىق ۇلتتىق كونگرەستىڭ جاستار ليگاسىنا مۇشەلىككە وتكەن ول كوپ ۇزاماي ليگا تىزگىنىن قولىنا الدى. ال 1956  جىلى مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى دەگەن ايىپ تاعىلىپ، 1961 جىلى اقتا­لىپ شىعادى. وكىنىشكە قاراي، بۇل بوستاندىق ۇزاققا سوزىلمادى. ارا­دا ءۇش جىل وتكەندە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ماندەلانى قايتادان تۇتقىنعا الىپ، سوت ونى ءومىر بويى تۇرمەگە قامايدى. ناسىلشىلدىك دەرتى باسەڭدەگەننەن كەيىن عانا ازاتتىققا قولى جەتكەن نەلسون قاپاستا وتىرعاندا تۋبەر­كۋلەز دەرتىنە شالدىعادى. العاش رەت 1988 جىلى اۋرۋحاناعا جاتىپ ەمدەلگەن ونى اڭدىعان اۋرۋ الماي قويمادى. 

ۇستانعان قاعيداسى مەن العا قويعان ماقساتتارىنا دەگەن ادالدىعىن تاباندىلىعىمەن دالەلدەگەن نەلسون ماندەلا بوستاندىققا 1985 جىلى شىعۋعا مۇمكىندىك العان ەدى. سول كەزدەگى پرەزيدەنت پيتەر بوتا تۇتقىندا وتىرعان تۇلعاعا «ەگەر ساياساتپەن اينالىسۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتساڭ، بوستاندىققا شىعاسىڭ» دەگەن. ماندەلا باس تارتتى. ساياساتتان ەمەس، بوستاندىقتان. اباقتىدا وتىرعان جىلدار ارالىعىندا ماندەلانىڭ اتاعى الەمگە جايىلدى. وڭتۇستىك افريكادا تۇرمەدەگى ساياساتكەرگە ازاتتىق بەرۋدى تالاپ ەتكەن نارازىلىق شارالارى جيىلەدى. 1991 جىلى ەركىندىككە شىققان نەلسون افريكالىق ۇلتتىق كونگرەستى باسقارادى. ارادا ەكى جىل وتكەندە ماندەلا مەن وڭتۇستىك افريكانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى فرەدەريك دە كلەرككە نوبەل سىيلىعى تابىستالادى. 1994 جىلى جىلدار بويى ەل ىشىنە ىرىتكى سالعان دەرت – ناسىلشىلدىكتى جاقتاعان اپارتەيد رەجيمىن قۇلاتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان نەلسون ماندەلا وڭتۇستىك افريكانىڭ پرەزيدەنتتىگىنە سايلانادى. ەلگە باسشىلىق ەتكەن تۇستا ول ەلدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن تۇزەدى. بۇل قۇجات وڭتۇستىكافريكالىق حالىقتىڭ قۇقىن تەڭەستىرۋگە سەپ بولدى.

ساياسي مانساپتان ءتىپتى، تۇرمەدە جاتقاندا دا باس تارتپاعان ماندەلا 1999 جىلى ءوز كانديداتۋراسىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنۋدى قالامادى. بىراق ساياسي بەلسەندىلىگى باسەڭدەگەن جوق. 2011 جىلى نەلسون ماندەلا ساياسي بەدەلى كىرشىكسىز الەمدىك كوسەمدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان تابىلدى. Reputation Institute كومپانياسى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن بۇل زەرتتەۋگە جەر شارىنىڭ 25 مەملەكەتىنەن 50 مىڭنان استام ادام قاتىسىپتى.

ءۇش رەت ۇيلەنگەن ماندەلا سوڭعى رەت 1998 جىلى موزامبيكتىڭ پرەزيدەنتى سامورا ماشەلدىڭ جەسىرى گراسۋ ماشەلمەن كوڭىل جاراستىرادى. ارتىندا 3 قىز، بىرنەشە نەمەرە مەن شوبەرەسى قالعان كەمەڭگەردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. ميلليونداعان ادامنىڭ جۇرەگىنەن مىقتاپ ورىن العان تۇلعانىڭ كوزدەن دە، كوڭىلدەن دە كەتۋى ەكىتالاي. ىزگى ىستەرى مەن يگى باستامالارى ۇمىتتىرمايدى ونى. بەدەلى دە الاسارمايدى. الىستاعان سايىن ەڭسەسى بيىكتەي بەرەتىن تاۋلار سەكىلدى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button