قالامىن قارۋ ەتكەن

وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن، قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – كوزى تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالعان قاھارمان پارتيزان، مايدانگەر جازۋشى، ادەبيەتتانۋشى عالىم، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ءادي ءشارىپوۆ. ءومىرى ونەگەگە، تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان ءتالىم-تاربيەگە تولى ءادي اعامىز سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگى جولىندا سارپ ەتكەنىن بۇگىنگى ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن وقىرمان قاۋىمعا «پارتيزان قىزى» اتتى پوۆەسىمەن كەڭىنەن تانىلعان جازۋشى ءومىرىنىڭ بەيمالىم قىرلارىن جان-جاقتى تولىقتىراتىن ەستەلىكتەر جيناعى قولىمىزعا ءتيدى. («جاقسىلىققا جارالعان جۇرەك»، «ورحون» باسپاسى. 2011 ج.) جيناقتى قۇراستىرعان ادەكەڭنىڭ ارتىندا قالعان جارى، ءارى مۇراگەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى – كلارا جاعىپارقىزى مىڭجاساروۆا. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندى اتام قازاق تەگىن ايتپاعان. بۇل تۇرعىدا ءادي ءشارىپوۆتىڭ ەكىنشى ءومىرى دە جارقىن بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. الماتى قالاسىندا ونىڭ اتىندا كوشە، مەكتەپ، مۇراجاي بار. وسىلاردىڭ بارلىعى دا كلارا جاعىپارقىزىنىڭ تالماي ىزدەنگىشتىگى مەن تياناقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقان.

ەستەلىكتەر جيناعىنا ءار جىلدارى جازىلعان زامانداستار لەبىزى مەن ارناۋ ولەڭدەر، ەستەلىكتەر مەن ەسسەلەر، سۇحباتتار مەن مەرەيتويلىق ماقالالار ەنگەن. س.مۇقانوۆ، س.ماۋلەنوۆ، ق.قايسەنوۆ، م.ءالىمباي، ع.قايىربەكوۆ، ءا.نۇرشايىقوۆ، ت.مولداعاليەۆ، م.ءراش سىندى اقىن-جازۋشىلاردىڭ جىلى لەبىزدەرى مەن م.قاراتاەۆ، ت.نۇرتازين، س.قيراباەۆ، ش.ەلەۋكەنوۆ، ت.كاكىشەۆ، ءا.نارىمبەتوۆ جانە باسقا ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ عىلىمي جانە كوپشىلىك ماقالالارى وتكەن عاسىرداعى قازاق مادەنيەتى پەن ادەبيەتى جونىندە سىر شەرتەر دۇنيەلەر. كىتاپتىڭ العىسوزىندە ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «ۇلتى ءۇشىن، ەلى مەن جەرى ءۇشىن، مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن ارپالىسپەن عۇمىر كەشكەن، وسى جولدا ءوزىن كۇرەسكەرلىكپەن شىڭداي بىلگەن كەسەك تۇلعا» ەكەندىگىن جەتكىزە ايتقان. كىتاپقا ەنگەن ەستەلىكتەر مەن ماقالالار تۇتاسا كەلىپ ءادي ءشارىپوۆتىڭ سوم بەينەسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. مۇزافار ءالىمباي ءوز ەستەلىگىندە «ءادي» دەگەننىڭ اراب ءسوزى ەكەنىن، ونىڭ «لەكتىڭ الدىنداعى جاۋىنگەر» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ەسىمىزگە سالادى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ اتا-اناسى كوپتىڭ ءبىرى ەمەس، بىرەگەيى بولسىن دەگەن نيەتپەن ۇلدارىنا «ءادي» دەگەن ەسىم قويىپتى.

عابباس سادىق ۇلى ءوز ەستەلىگىندە ادەكەڭنىڭ ءوسىپ-ونگەن اۋلەتتەن، تەكتى جەردەن شىققاندىعىن تاراتا ءسوز ەتەدى. ونىڭ ايتىسىنا قاراعاندا، شىعىس قازاقستان وبلىسى، جارما اۋدانى، بىلقىلداق اۋىلىنىڭ تۋماسى قايرانباي اقساقال – ۋفا قالاسىنداعى مەدرەسەدە وقىپ، 1890 جىلى ءوز قاراجاتىنا اۋىلدان مەدرەسە سالدىرىپ، قازاقتىڭ قارا سيراق بالالارىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان جان. بۇل مەدرەسە 1913 جىلى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە اينالعان. ۋكازنوي مولدا قىزمەتىن اتقارعان ول مەدرەسە جانىنان ينتەرنات اشىپ، زامان تالابىنا ساي ورىس مۇعالىمدەرىن شاقىرىپ، بىرتىندەپ جاڭاشا وقۋعا كوشىرگەن. حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان وسىنداي يگىلىكتى شارۋانى سول ەلدىڭ ازاماتتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتقان ەمەس. اۋزىندا اللاسى، قولىندا قۇرانى بولعان «قايرانباي قاجىلىققا اتتاناردا وزىمەن بىرگە تۋعان قۇداسى مالىكتى، ۇلدارى ءشارىپ پەن ءداۋىتتى بىرگە الىپ كەتەدى». جيىرمادان جاڭا اسقان ءشارىپ مەككەدە قايتىس بولىپ، مەككە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتكە جەرلەنەدى. قايرانباي قاجىلىعىن اتقارىپ، قايتىپ كەلە جاتقاندا پەنزا قالاسىندا دۇنيەدەن وزادى. وسىلايشا اكەلى-بالالى ەكەۋى دە قاجىلىق ساپاردا كوز جۇمادى. ول كەزدە قايرانباي اقساقال ءيسى مۇسىلمان قاۋىم ارمان ەتەتىن قاجىلىق ساپاردىڭ بولاشاقتا ءوز ۇرپاعىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتاتىنىن بىلگەن جوق ەدى. قاجىنىڭ ۇلى حالەل مەن قىزى ءبيبىسارا 1932 جىلى شاش ال دەسە، باس الاتىن كەڭەس جاندايشاپتارىنان قىتاي اسىپ قۇتىلسا، دۋلات، فازىل، سادىق سىندى ۇلدارى «جاپوننىڭ شپيونى»، «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. «جاۋ جوق دەمە، جار استىندا» دەگەندى اتام قازاق تەگىن ايتپاعان، سەبەبى، ەلدىڭ سۇيىكتىسىنە اينالعان قايرانباي اقساقالدىڭ حالقىنا جاساعان قامقورلىعىنا ىشتارلىق تانىتىپ، ونى ساۋساعىنىڭ ۇشىمەن كورسەتكەندەر دە ءوزىمىزدىڭ بەلسەندىلەر ەدى. بۇل قۋعىن-سۇرگىننەن اكەدەن ەكى جاسقا جەتەر-جەتپەستە قالعان ءادي دە امان قۇتىلا المادى. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە سماعۇل باعاداي ۇلى دەگەن بەلسەندىنىڭ «قاسقىردىڭ بولتىرىگى» دەگەن ماقالاسى شىعىپ، «اكەسى ءشارىپ، ءىرى باي جانە قاجى بولعان» دەگەن ايىپپەن كومسومولدان شىعارىلادى. كومسومولدان شىعارىلعان سوڭ، وقۋمەن قوش ايتىساتىنىن بىلگەن ول ۇستازى ميتروفان سەمەنوۆيچتىڭ «دەمالىسقا شىققانىڭ دۇرىس بولار» دەگەن اقىلىمەن قۇجاتتارىن جيناپ الىپ، كورشى جاتقان وزبەكستانعا تاشكەنت قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىرادى. ءدارىس بەرگەن ۇستازدارىمەن بىرگە كۋرستاس دوستارىنا دەيىن سىپىرا ۇستاپ، توڭىرەگىن تىپ-تيپىل ەتىپ جاتقانىنان زاماننىڭ بەتالىسىن بايقاعان ول قازاقستاننىڭ ىرگەسىندە تۇرعان قالادا ۇزاق جاسىرىنا المايتىنىن ءبىلىپ، تۇركىمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك قالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. وسىلايشا، «جازىعىڭ» – بالاسى بولعانىڭ قاجىنىڭ» دەپ مۇزافار الىمباەۆ ايتقانداي، اكەسىنىڭ قاجىلىقتان كەلگەنىن كورمەگەن ءادي قاجىنىڭ بالاسى بولعانى ءۇشىن قۋعىن كورىپ، جاپا شەكتى.

ەل ءىشى تىنىشتالا باستاعان سوڭ، 1938 جىلى وقۋىن قايتا جالعاستىرىپ قولىنا ديپلومىن الادى. قاسكەلەڭ ورتا مەكتەبىنە بارىپ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنە ساباق بەرىپ جۇرگەندە، 1939 جىلى اسكەرگە شاقىرىلادى. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ، كۇزەتتە تۇرعان جاۋىنگەر بىردەن قان مايدانعا ارلاسادى. وتىزىنشى جىلدارداعى جاپپاي قۋدالاۋدا ءوز باسىن اراشالاۋ ءۇشىن باستالعان كۇرەس، قىرقىنشى جىلدارى وتاندى باسقىنشى جاۋدان قورعاۋعا ۇلاستى. بۇل جىلداردى ءوز ەستەلىگىندە ءسابيت مۇقانوۆ: « ۇلى وتان سوعىسى كۇندەرىندە ءاديدى «جوعالتىپ» الدىق. «قايدا؟» دەپ جۇرسەك، ارميا قاتارىنداعى ول جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالعان ەكەن دە، سوۆەت پارتيزاندارىنىڭ قوزعالىسىنا قاتىناسىپ، ءىرى وتريادقا باستىق بولۋ سياقتى جاۋاپتى جۇمىستاردى اتقارىپ، زور ابىرويعا يە بولعان ەكەن. ءادي قىزمەت اتقارعان پارتيزان قوسىنى بەلورۋسسيا جەرىندە بولعان. بۇدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن بەلورۋسسيانىڭ ءبىراز ولكەلەرىن ارالاپ تۇسكەنىمدە، «ساشكا قازاق» اتالعان ءاديدى بىلمەيتىن بەلورۋس ادامىن كورگەن جوقپىن. قاراپايىم بەلورۋستىڭ ۇعىمىندا ءادي «ەرتەگىلىك باتىر». نەگە ولاي دەيتىندەرىن ءاديدىڭ 1961 جىلى «پارتيزان قىزى» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىققان كولەمدى كىتابى (234 بەت) بايانداپ بەرەدى»، – دەپ ەسكە الادى.

سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قولىنا قارۋ الىپ، مۋحين ورمانىنا كىرگەن ول پارتيزان بريگادالارىن قۇرىپ، جاۋدىڭ تىلىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. بەلورۋسسيا، سمولەنسك، ورەل، بريانسكىنى جاۋدان قورعاعان ول جيىرما جەتى ايعا سوزىلعان ۇزدىكسىز ارپالىستا ءۇش رەت جارالاندى. سول جاق كەۋدەسىنەن ءتيىپ، قابىرعاسىن قيراتىپ كەتكەن وقتى مايدان دالاسىندا وپەراتسيا جاساتىپ الىپ تاستاپ، قايتا سوعىسقا كىرگەن ءادي ءشارىپوۆ شىنىندا دا كەشەگى جىرعا اينالعان باتىرلىق ەپوستارداعى باتىرلاردىڭ بۇگىنگى جالعاسى ەدى.

ءادي ءشارىپوۆ ومىرىندەگى كۇرەسكەرلىك سوعىس بىتكەن سوڭ، بەيبىت ومىردە باسقا ارناعا اۋىس­تى. 1944 جىلى جارالانىپ ەلگە ورالعان ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل كەزدەگى ەڭبەگىن ۋكراينا جەرىندە پارتيزان وتريادىن باسقارعان مايدانگەر اقىن جۇماعالي ساين پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆكە: «ول قازىر دە سوعىس كەزىندەگىسىندەي مىقتى. … سوعىس ۋاقىتىندا، سوناۋ جاۋ تىلىندا مىڭداعان پارتيزاندارعا ساياسي باسشىلىق ەتسە، قازىر ءجۇز مىڭداعان وقىتۋشىلار مەن وقۋشىلاردى باسقارادى. بولاشاق پارتيزانداردى، اقىنداردى، عالىمداردى دايىنداۋعا باسشىلىق ەتەدى»، – دەپ تانىستىرادى.

شىنىندا دا وقۋ مينيسترلىگىندە مەكتەپ وقۋلىقتارى ءبولىمىن باسقارعان ادەكەڭنىڭ الدىندا قازاقتىڭ بولاشاق باتىرلارى مەن وتانىن سۇيگەن پاتريوتتارىن تاربيەلەۋ مىندەتى تۇردى. قايدا جۇرسە دە الدىنان ۇلكەن مىندەتتەر كۇتىپ تۇراتىن ول مۇندا دا قىرۋار شارۋاعا كەزىكتى. بۇل – ق.جۇماليەۆ، ب.كەنجەباەۆ، ە.ىسمايىلوۆ، ق.بەكحوجين سىندى مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ تاجىريبەلى اۆتورلارى قۋعىنعا ۇشىراعان كەز ەدى. ونىڭ ز.قابدولوۆ، ا.نۇرقاتوۆ، م.بازارباەۆ، س.قيراباەۆ، ب.ساحاريەۆ سىندى جاستاردى جيناپ الىپ، ولارعا شۇعىل تاپسىرما بەرىپ، جاز بويى جۇمىس جاساۋعا جاعداي جاساعانىن 1951 جىلدان بەرى مەكتەپ وقۋلعىنىڭ اۆتورى بولىپ كەلە جاتقان س.قيراباەۆ: «ءبارىڭدى دە بىلەم، جازعاندارىڭدى وقىپ ءجۇرمىن. سەندەردەن ۇلتشىلدىق تابا قويماس»، – دەدى. بىزگە 9-كلاستىڭ وقۋلىعىن جازۋدى ۇسىندى. ءبىز «تاجىريبەمىز جوق، قالاي بولار ەكەن» – دەپ، كۇدىك ايتىپ ەدىك، «كوز قورقاق، قول باتىر»، ىستەۋگە شامالارىڭ كەلەدى. ءبارىمىز قارايمىز، كومەكتەسەمىز، تەك تەزىرەك كىرىسۋ كەرەك» دەپ جەدەلدەتتى»، – دەپ ەسكە الادى.

ون ءتورت جىل ءمينيستردىڭ ورىنباسارى، بەس جىل وقۋ ءمينيسترى بولعان ول وقۋ اعارتۋ، ءبىلىم سالاسىندا اتقارىلار ءاربىر ءىستى ءوزى قاداعالاپ، تىكەلەي ارالاسا ءجۇرىپ تالاي شارۋالاردى يگەردى. سولداردىڭ ءبىرى انا ءتىلى ءۇشىن كۇرەس بولسا، ەكىنشىسى ارالاس مەكتەپتەردى جويىپ، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ جولىنداعى شايقاس ەدى. قازاقستاننىڭ استاناسى الماتى قالاسىنداعى جابىلىپ قالعان №12 جالعىز قازاق مەكتەبىن قايتا اشتىرعان دا ءادي ءشارىپوۆ بولاتىن. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ تۇسىندا قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ، ارالاس جانە ورىس مەكتەپتەرىنىڭ سانى ەسەپتەن تىس كوبەيە باستادى. مەملەكەت تاراپىنان جۇزەگە اسىپ جاتقان وسىنداي باسسىزدىقتارعا تويتارىس بەرۋ ەجەلگى پارتيزاننىڭ عانا قولىنان كەلەر يگىلىكتى ءىس ەدى. ءادي ءشارىپوۆ ومىرىندەگى كۇرەس وسىلايشا بەيبىت ومىردە دە ءورشي ءتۇستى. ول مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە، سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ الدىنا كەلەلى ماسەلەلەر قويىپ، ولاردى دەر شاعىندا شەشە ءبىلدى. ولاردىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جولىندا ءوز ءىسىن جەتىك بىلمەيتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىن قىزمەتىنەن بوساتىپ تاستاعانىن، الماتى، شىمكەنت، سەمەي، قاراعاندى، ورال قالالارىنان بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىن اشقانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر.

ءادي ءشارىپوۆتىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان 1966-1970 جىلدارى دا جەمىستى بولدى. سول جىلداردى قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوپجاسار نارىباەۆ «اياۋلى ءادي اعانىڭ اڭگىمەلەرى» اتتى ەستەلىگىندە: «ەڭ ماڭىزدىسى، وداقتىڭ وسال جەرى – ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا كىرىستى. كوپتەگەن جازۋشىلارعا قالانىڭ ۇيلەرىنەن جاڭا پاتەر بەرگىزدى، ال جازۋشىلاردىڭ وزدەرىنە ارناپ ەكى ۇلكەن تۇرعىن ءۇي تۇرعىزدى. سونىمەن قاتار، جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ءۇيى سوعىلدى، كونفەرەنتس-زال جانە كافە سالىندى. ءسويتىپ، ادەكەڭنىڭ كەزىندە جازۋشى باۋىرلارىمىز ءبىر جارىپ قالدى، ول كىسىنىڭ بىتىرگەن تىرلىكتەرىن ولار وسى كۇنگە دەيىن جىر قىپ ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇر»، – دەپ ەسكە الادى.

جازۋشى عابباس قابىش ۇلى «ءادي ءشارى­پوۆتىڭ ءبىر ەرلىگى نەمەسە «قيلى زامان­نىڭ» قايتا باسىلىمى قالاي شىقتى؟» دەگەن سۇحباتىندا م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» پوۆەسىن ءا.شارىپوۆكە امانات ەتىپ كەتكەنىنە، كوپ قينشىلىقپەن ول شىعارمانىڭ جارىق كورگەنىنە ەرەكشە توقتالادى. سۇحباتتاعى: «مۇحاڭنىڭ سول ءبىر اماناتىن ورىنداي العانىما شۇكىرشىلىك ەتتىم… پانتيەلەۆ «نوۆىي ميردە» شىقتى دەپ ءسۇيىنشى سۇراپ تەلەفون سوققاندا، نەسىن جاسىرايىن، قۋانعاننان كوزىمنەن جاس ىرشىپ كەتتى. ال، «ليحايا گودينا» دەلىنىپ كىتاپ بولىپ، قولىما تيگەندە كابينەتىمدى ىشىنەن جاۋىپ الىپ، بالاشا ەڭكىلدەدىم»، – دەگەن اداعاڭنىڭ ءۇنى تاعى قۇمىقتى. ۇمتىلا ەڭكەيىڭكىرەپ وتىرىپ، قالتاسىنان قولورامالىن الىپ، كوزىنە باستى»، – دەگەن جولدار ءادي ءشارىپوۆتىڭ تۇلعاسىن بيىكتەتە تۇسەرى داۋسىز. وسىلايشا، 1928 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا جارىق كورگەن «قيلى زامانعا» «فەودال-ۇلتشىل جازعان كىتاپ، سوۆەتتىك ءومىردىڭ ءوڭىن اينالدىرعان، جوقتان بار جاسالعان» دەپ ايىپ تاعىلىپ، تارالۋىنا تىيىم سالىنعان كىتاپتى دا جارىققا شىعارعان ادەكەڭ بولاتىن. «جاس الاشتىڭ» ارناۋلى ءتىلشىسى نۇرلان نۇراحمەت ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا امەت بايتۇرسىن ۇلىن كورگەنىن، ونىڭ «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگىن، م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» جانە 1911 جىلى ۋفا قالاسىنان شىققان «بالا تۇلپار» پوەماسىن قالاي ساقتاعانىن ول بىلايشا ەسكە الادى: «بۇل كىتاپتاردى ساقتاۋ وڭاي بولمادى. كىتابىن وقىماق تۇگىلى زيالىلاردىڭ ەسىمىن اتاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى عوي. الايدا، ادامنان قۋلىق ارتىلعان با؟ كىتاپتاردى شولمەكتىڭ ىشىنە سالىپ، اۋا كىرەتىندەي ترۋبا قويىپ، اعاشتىڭ تۇبىنە تىقتىم. ءبىزدىڭ مارينوۆكا دەرەۆنياسىنىڭ بىلقىلداق دەگەن وزەنى ماڭىندا جالعىز اعاش وسەتىن. ەكى جىل بويى سول ماڭدا كىتاپ تىعۋلى جاتتى. سوعىسقا كەتەر الدىندا الىپ، پايدالانىپ، جاقىن اعايىندارىما قالدىردىم. ويتكەنى ولارعا ەشكىم كۇدىك كەلتىرە المايتىنى انىق ەدى».

ول م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولعان 1970-1979 جىلدارى دا قىرۋار شارۋانى تىندىردى. عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرىپ، ولاردىڭ كوپشىلىگىنە پاتەر كىلتىن بەرىپ، عىلىمعا جاس كادرلاردى كوپتەپ تارتتى. تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ «قامقورشى» اتتى ەستەلىگىندەگى قولىنان جەتەكتەپ اكەپ، «ماقتاۋىن اسىرىپ» ادەكەڭە وتكىزگەن بولاتجان ابىلقاسىموۆ، تۇرسىنبەك بايمولداەۆ، انارباي بۇلدىباي، جاڭعارا دادەباەۆ، ءبايدىلحان بالاجانوۆ، قۇلبەك ەرگوبەكوۆ، بالتاباي ابدىعازيەۆ سىندى شاكىرتتەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا ادەبيەتتىڭ بەلگىلى مايتالماندارى بولعانى انىق. بۇل قاتاردى ادەكەڭنىڭ تۇسىندا اتالعان ينستيتۋتقا كەلگەن شاكىر ىبىراەۆ، دانداي ىسقاق ۇلى، سەرىك نەگيموۆ، باقىتجان مايتانوۆ سىندى عىلىم دوكتورلارى تولىقتىرا تۇسەدى. سول جىلداردى اعا شاپاعاتىن كورگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆ: «…عىلىم دوكتورىنىڭ سانىن 19-عا، ال، عىلىم كاديداتتارىنىڭ سانىن 48-گە جەتكىزگەن ەدى. ۇجىمنىڭ ىنتىماق-بەرەكەسىن ىقتياتتاپ، ءتاستۇيىن عىپ ۇستادى. ءارى تۋراشىل، ءارى اقكوڭىل، ءارى جاناشىر ەدى. «اق بيدايدىڭ ۇنى، اق تۇيەنىڭ شابىسۋىنا پىسەدى» دەگەندەي، وزگەنىڭ جەتىستىكتەرىنە، جاقسىلىقتارىنا قۋانىپ وتىرۋشى ەدى. ساڭقىلداپ سويلەپ، قاناتتاندىرىپ، جان-جاعىنا مىرزالىقپەن نۇر شاشىپ جۇرەتىنى ءالى ەسىمدە»، – دەپ ەسىنە الادى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، قولىمىزداعى «جاقسىلىققا جارالعان جۇرەك» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى ءادي ءشارىپوۆتىڭ ءومىر بەلەستەرى ارقىلى قازاقتىڭ كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىنداعى وتكەن ومىرىنەن تولىق حابار بەرەدى. بار عۇمىرى كۇرەسكە تولى اعامىز اعا قويشى بولىپ قاراجات جيناپ، استىنداعى جالعىز اتىن ساتىپ سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا تۇسەدى. 1932 جىلى جاڭا سەمەيدە اشتىقتان قىرىلىپ جاتقانداردى كورگەن ە.بەكماحانوۆ ەكەۋى الماتىعا قاراي جول تارتىپ، جوعارى وقۋ ورنىنان ءبىلىم الۋعا بەل بايلايدى. سول كەزدى ءادي ءشارىپوۆ: «ادامدار اش. ولىك كوپ. ءبىز اقىرى سەمەيدەن كەتۋدى ۇيعاردىق. الماتىعا جول شەكتىك. اياكوز ستانتسياسىنا كەلگەندە تەكسەرۋشىلەر ەكەۋمىزدى پويىزدان شىعارىپ جىبەردى. ول جەردە دە اش ادامدار، قاپتاعان ولىك كەزدەسە بەردى. ءبىر كەزدەگى قۇلپىرىپ، جايقالىپ جاتاتىن قازاق دالاسى ولىك ساسىپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى»، – دەپ ەسكە تۇسىرەدى. حالقىن شىنايى سۇيگەن، ۇلتى ءۇشىن قانداي وتقا بولسا دا كۇيگەن ءادي ءشارىپوۆ اعامىز قازاق قانشا جاساسا، سولارمەن بىرگە سونشا جاساي بەرمەك.

گۇلجاھان وردا،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button