ەنەرگەتيكالىق قاۋIپسIزدIك شەشIمIن ءالI تاپقان جوق

قاپ تاۋىنىڭ ەتەگiندەگi قانتوگiس — الەمدiك دەڭگەيدەگi ساياسي باسىمدىقتى كوزدەيتiن مۇددەلi تاراپتاردىڭ قاقتىعىسى. ياعني، ءوزiن دۇنيەجۇزiنە ىقپال ەتۋشi "پوليتسەي" سەزiنەتiن اقش، كسرو-نىڭ "زاڭدى مۇراگەرi" كەلبەتiندەگi رەسەي، دەموكراتيانىڭ التىن بەسiگiندە تەربەلگەنمەن، ورىستىڭ مۇنايى مەن گازىنا تاۋەلدi كارi قۇرلىق…

سوعىستان قۇبىرلار دا زارداپ شەكتI

گۇرجiلەر جەرiنە ورىس اسكەريلەرiنiڭ دەندەي ەنۋi، 5 كۇنگە سوزىلعان قانتوگiس، وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانى رەسەيدiڭ تاۋەلسiز ەل دەپ تانۋى گرۋزيانىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىنا نۇقسان كەلتiرiپ قويعان جوق، سونىمەن بiرگە مۇناي مەن گازدى تاسىمالداۋشى ەل رەتiندەگi كەپiلدiگi مەن قاۋiپسiزدiگiنە قاتەر ءتوندiردi. سوعىسقا دەيiن قاپ تاۋىنىڭ وڭتۇستiك بولiگiنە ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان شەتەلدiك كومپانيالار مەن مەملەكەتتiك كاسiپورىنداردىڭ قۇلشىنىسى بۇگiندە باسەڭ تارتقان. سوعان قاراماستان، گۇرجiلەر باتىستىق نارىققا جالعايتىن جولدىڭ وزدەرiنەن باستالعانىن قالايدى. دۇيسەنبiدە باكۋ قالاسىندا وتكەن ء"ازiربايجان مەن تۇركiمەنستاننىڭ مۇناي جانە گاز قورى: ەنەرگەتيكا، ەكونوميكا، ەكولوگيا. سەرiكتەستiك ستراتەگياسى" تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك، كومiرسۋتەگiلەردi تاسىمالداۋ جولدارىن دەربەستەندiرۋ، تiپتi، قازiرگi تاڭدا كرەملدiڭ تاماعىنا تاس بايلاعان Nabucco گاز قۇبىرىنىڭ جوباسى تۋرالى ءسوز قوزعالدى. "2030 جىلعا قاراي ەنەرگوقورلارعا دەگەن عالامدىق سۇرانىس 50 پايىزعا ارتادى. كاسپي ءوڭiرi ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك پەن ەنەرگوقورلاردى تاسىمالداۋدى دەربەستەندiرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى" دەپ مالiمدەگەن گرۋزيانىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترi الەكساندر حەتاگۋري كاسپيلiك جانە ورتاازيالىق مۇناي مەن گازدى باتىسقا تاسىمالدايتىن كوپiر مiندەتiن الۋدى كوزدەيتiنiن جەتكiزدi. جيىندا اقش مەملەكەتتiك دەپارتامەنتiنiڭ وكiلi بويدەن گرەي حالىقارالىق نارىققا شىعاتىن جولدى دەربەستەندiرۋ تەك ءازiربايجان مەن تۇركiمەنستاننىڭ عانا ەمەس، كاسپيلiك ايماقتىڭ مiندەتi ەكەندiگiن ايتتى. بiراق قالاۋ مەن تاڭداۋدىڭ مۇمكiندiكتەرگە تاۋەلدi ەكەندiگiن ەسكەرگەن ءجون. ءارi گرۋزيا بۇگiندە ەۋروپالىق نارىققا كومiرسۋتەگiلەردi كەدەرگiسiز جەتكiزiپ بەرەتiن سەنiمنەن ايىرىلىپ قالعان.

قاپ تاۋىنىڭ ەتەگiمەن بiرنەشە iرi قۇبىر وتەدi. باكۋ-تبيليسي-جەيحان، باكۋ-سۋپسا، باكۋ-تبيليسي-ەرزۇرىم. تاۋلiگiنە 150 ملن. باررەل مۇناي وتكiزەتiن باكۋ-سۋپسا پوتيگە جاقىن ورنالاسقاندىقتان، كەشەگi سوعىستا قۇبىرعا كادiمگiدەي قاتەر تونگەن. ال دۇيسەنبi كۇنi بريتاندىق BP كومپانياسى باكۋ-سۋپسا قۇبىرى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋدى توقتاتتى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكiزگەن رف سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنiڭ ارنايى وكiلi اندرەي نەستەرەنكو: "تبيليسي كومiرسۋتەگiلەردi تاسىمالداۋداعى قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتە الماي وتىر" دەپ مالiمدەدi. باتىسقا قاراي ۇمتىلعان جوبالارعا كەلگەن قىرسىق بiر بۇل ەمەس. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 5 تامىزىندا بولعان ءورتتiڭ كەسiرiنەن تاۋلiگiنە 1 ملن. باررەل "قارا التىن" تاسىمالدايتىن باكۋ-تبيليسي-جەيحان مۇناي قۇبىرىنىڭ تۇرiكتەر جەرiندەگi بولiگi iستەن شىقتى. انكارا "قىلمىسقا كۇرد سودىرلارىنىڭ قاتىسى بار" دەپ مالiمدەسە، گرۋزيا "قۇبىردى ادەيi iستەن شىعاردى" دەپ رەسەيدi ايىپتادى. ماسكەۋ دە قاراپ قالمادى: "گۇرجiلەر بiزدi تۇرiكتەرمەن كەرiستiرۋ ءۇشiن ادەيi ارانداتىپ وتىر". بiر قىزىعى، ءورت شىعاردان بiر كۇن بۇرىن وڭتۇستiك وسەتيانىڭ ماسكەۋدەگi رەسمي وكiلi مەدوەۆ گرۋزياعا "ساباق" رەتiندە "پارتيزاندارمەن بiرiگiپ ارەكەت ەتۋگە" دەيiن باراتىنىن ايتىپتى. كەلەسi كۇنi بتج قۇبىرىنان ءورت شىققان. قازiر قۇبىر قالپىنا كەلتiرiلگەنمەن، كومiرسۋتەگiلەردi تاسىمالداۋ iسi توقتاپ تۇر. ەنەرگوقوردى باكۋدەن تبيليسيگە، ودان ارى تۇرiكتەردiڭ ەرزۇرىمىنا جەتكiزەتiن تاعى بiر گاز قۇبىرى جىلىنا 6 ملرد. تەكشە مەتر "كوگiلدiر وتىن" تاسىمالدايدى. تاراپتار 2014 جىلعا قاراي قۇبىردىڭ تاسىمالدىق قۋاتىن 20 ملرد. تەكشە مەترگە دەيiن ءوسiرۋدi جوسپارلاپ قويعان بولاتىن. "كوگiلدiر وتىننىڭ" باسىم بولiگiن رەسەي، نورۆەگيا مەن سولتۇستiك افريكادان الاتىن ەۋرووداق تۇتىنۋشىلارعا قاجەتتi قوسىمشا 30 ملرد. تەكشە مەتر گازدى گرۋزيا ارقىلى قازاقستان، ءازiربايجان مەن تۇركiمەنستاننان العىسى كەلەدi. دەگەنمەن، باكۋ-تبيليسي-ەرزۇرىم قۇبىرىنىڭ جاعدايى دا اسا ءماز ەمەس. ەگەر ەنەرگەتيكالىق قورلاردى گۇرجiلەردiڭ شەكاراسىنا دەيiن جەتكiزiپ، ودان ارى تۇركيا مەن بولگاريا، ۆەنگريا، اۆستريا ارقىلى ەۋروپالىق نارىققا شىعاراتىن Nabucco جوباسى جۇزەگە اسقان جاعدايدا، كارi قۇرلىق كەيiنگi كەزدەرi كۇن تارتiبiنەن تۇسپەي جۇرگەن "ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك" ماسەلەسiن شەشۋمەن قاتار رەسەيگە دەگەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي تاۋەلدiلiكتەن قۇتىلار ەدi.

اقش-تان — 1 ملرد. دوللار

ورتالىقازيالىق ەلدەردiڭ مۇنايى مەن گازىن ارزانعا ساتىپ الىپ، ونى بiرنەشە ەسە قىمباتقا ەۋروپاعا قايتا ساتاتىن ورىستاردىڭ ۇپايى تۇگەل. سوندىقتان تابيعي بايلىعىنا ءوزi بي، ءوزi قوجا بولۋعا ۇمتىلاتىن مەملەكەتتەردiڭ بارلىعى دەرلiك تاسىمال جولدارىن دەربەستەندiرۋگە تىرىسۋدا. رەسەيدi اينالىپ وتەتiن قۇبىرلاردىڭ كوپتiگiنەن كاسپي جاعالاۋىنداعى ەلدەر دە، كومiرسۋتەگiلەرگە ءزارۋ ەۋروپالىق مەملەكەتتەر دە ۇتادى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ماسكەۋ بىلتىر باتىسقا 280 ملرد. تەكشە مەتر گاز جەتكiزiپتi. ەگەر تاسىمال جولدارى كوبەيسە، بۇل كورسەتكiشتiڭ ەداۋiر تومەندەيتiنi، ەسەسiنە، باسەكەلەستiكتiڭ ارقاسىندا تۇتىنۋشىلارعا تاڭداۋ مەن تاماشا مۇمكiندiكتiڭ تۋاتىنى ايقىن. ەڭ باستىسى، ەنەرگوقورلاردىڭ كومەگiن پايدالانا وتىرىپ، الەمدiك ساياساتقا ىقپال جۇرگiزۋگە ۇمتىلاتىن كرەملدiڭ ارىنى باسىلادى. ارينە، ەرتە مە، كەش پە، گرۋزياداعى مۇناي مەن گاز قۇبىرلارى iسكە قايتا قوسىلاتىنى انىق. اقش گرۋزياعا 1 ملرد. دوللار، ال حالىقارالىق قارجى قورى 750 ملن. دوللار كولەمiندە قاراجات بولۋگە نيەتتەنiپ وتىر. تبيليسي ەو-عا مۇشە ەلدەردەن، اقش پەن ءتۇرلi حالىقارالىق ۇيىمداردان تۇسكەن قاراجاتتىڭ تەك گۋمانيتارلىق ماقساتتا، ياعني، قيراعان قالالار مەن اۋىلداردى، مەكتەپ، بالاباقشا، اۋرۋحانا، ەمحانا سياقتى باسقا دا الەۋمەتتiك نىسانداردى، مەملەكەتتiڭ قارجىلىق جۇيەسiن قالپىنا كەلتiرۋگە جۇمسالاتىنىن ايتسا دا، رەسەي قىرۋار قارجىنى گرۋزيا قايتا قارۋلانۋعا جۇمسايدى دەگەن سەنiمدە. قانتوگiسكە اكەپ سوققان داۋلى ايماقتان رف اسكەرiن 1 ايدان كەيiن تولىعىمەن الىپ كەتەدi. بۇل — دۇيسەنبi كۇنگi ساركوزي-مەدۆەدەۆ كەزدەسۋiنەن كەيiنگi كەلiسiم. وكiنiشكە قاراي، قارۋلى قاقتىعىستارعا ۇلاسقان داۋ مۇنىمەن بiتپەيدi. دەمەك، ەنەرگوقورلار جولىنداعى كۇرەس جاڭاشا سيپاتقا يە.

حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ پiكiرiمەن ساناسۋعا ق ۇلىق تانىتپاي وتىرعان كرەملگە ەو سانكتسيا جاريالاعان جوق. جاريالاعان كۇننiڭ وزiندە ماسكەۋدiڭ باتىس پەن اقش-تان ىعاتىن ءتۇرi كورiنبەيدi. ساركوزيمەن كەزدەسۋدەن كەيiن مەدۆەدەۆ ەگەر دسۇ، نATO، ەۋرووداقپەن اراداعى كەلiسسوزدەر توقتاپ قالسا، رەسەيدiڭ ونشا زارداپ شەكپەيتiنiن، ەو-مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كەلiسسوزدەرسiز-اق دامي بەرەتiنiن ايتتى. بۇل ءسوزدiڭ استارىندا "رەسەيلiك كومiرسۋتەگiلەرسiز ەۋروپانىڭ كۇنi قاراڭ" دەگەن دوق جاتسا كەرەك.

كارI قۇرلىق نەگە دارمەنسIز؟

باستاپقىدا باكۋ-تبيليسي-ەرزۇرىم مەن Nabucco جوباسىن قۋانا قۇپتاعان ءازiربايجانداردىڭ بەلسەندiلiگi بۇگiندە باسە تارتقان. بەيرەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، وتكەن اپتاداعى امەريكالىق ۆيتسە-پرەزيدەنت ديك چەينيمەن بولعان جۇزدەسۋدەن كەيiن ءازiربايجان پرەزيدەنتi يلحام اليەۆ بiردەن كرەملدiڭ قوجايىنىنا تەلەفون سوعىپتى. ال كەزدەسۋدiڭ قورىتىندىسىنا نارازى بولعان چەيني رەسمي بانكەتكە قاتىسۋدان باس تارتقان كورiنەدi. كرەملدiك مونوپوليست كومپانيا — گازپرومنىڭ ءازiربايجانداردىڭ بارلىق گازىن نارىقتىق باعامەن ساتىپ الۋعا كەلiسۋi وسىنىڭ ايعاعى. ال قازاقستان مەن وزبەكستان رەسەيگە باعىتتالاتىن جاڭا گاز قۇبىرىن سالۋعا كەلiستi. رەسەيدiڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان قارا تەڭiزدiڭ ءتۇبi ارقىلى وتەتiن "وڭتۇستiك اعىن" قۇبىرى دا ەۋروپالىق جوبانى "بەسiگiندە تۇنشىقتىرۋعا" نەگiزدەلگەن. وعان "سولتۇستiك اعىن" مەن "كوگiلدiر اعىندى" قوسىڭىز. گرۋزيانىڭ جەڭiلiس تابۋى يرانعا دا پايدالى. Nabucco جوباسىنىڭ باستى بولiكتەرiنiڭ بiرi — كاسپي تەڭiزiنiڭ ءتۇبi ارقىلى وتەتiن گاز قۇبىرىنا ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسىلىق تانىتقان تەگەران باسەكەلەستiكتەن قالامايدى. 5 قىركۇيەكتە يراننىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتi تۇركيا، يسپانيا، فرانتسيا، گەرمانيا، اۆستريا، پولشا، شۆەيتساريا، رەسەي، مالايزيا، قىتاي، جاپونيا، يتاليا، نورۆەگيا مەن كورەيا سياقتى الپاۋىت ەلدەردiڭ يراندىق كەن ورىندارىن يگەرۋگە قۇلشىنىپ وتىرعانىن جەتكiزدi. دەمەك، كاۆكازدان كوڭiلi قالعاندار يراندى جاعالاي باستادى. اقش-تىڭ ستراتەگيالىق سەرiكتەسi بولا تۇرا رەسەيمەن اراداعى قاتىناستى جاقسارتۋعا تىرىسقان تۇركيانىڭ تالپىنىسى دا ەنەرگەتيكالىق قورلارمەن تىعىز بايلانىستى. جوعارعى شەندi شەنەۋنiكتەردiڭ قايتا-قايتا ءتۇرلi دەڭگەيدە باسقوسۋلار وتكiزiپ، ماسكەۋ مەن انكارا اراسىن سۇرلەۋگە اينالدىرۋى تۇرiكتەردiڭ ورىستارمەن دوستىق قاتىناستا بولۋدى قالايتىنىن اڭعارتسا كەرەك. امەريكالىق اسكەريلەر يراكقا ەنگەننەن كەيiن بەلگiلi بiر دەڭگەيدە تاۋەلسiز كۇردiستان مەملەكەتiنiڭ پايدا بولۋى، ەۋرووداقتىڭ تۇرiكتەردi جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرi ەسiگiنەن تەلمiرتۋi انكارانىڭ دەربەس ءارi تاۋەلسiز ارەكەت ەتۋiنە ىقپال ەتتi. وتكەن اپتادا تۇرiك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا مالiمدەمە جاساعان تۇركيا پرەمەرi رەدجەپ تايپ ەردوعان بارلىق شەشiمدەردiڭ ۇلتتىق مۇددە توڭiرەگiندە قابىلداناتىنىن جەتكiزدi. الايدا، بۇل تۇرiكتەر ەۋروپالىق قۇبىر جەلiسiنەن باس تارتادى دەگەن ءسوز ەمەس. اپتا باسىندا باكۋدەگi كونفەرەنتسيادا تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار جونiندەگi مينيسترi حيلمي گۇلەر Nabucco جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالىنىپ جاتقانىن مالiمدەدi: "قازiرگi كەزدە الەمدiك ەنەرگەتيكالىق سالادا بiرقاتار وزگەرiستەر ورىن الۋدا. Nabucco قۇبىرىن iسكە قوسۋ سول وزگەرiستەردiڭ بiر بولiگi بوپ تابىلماق". ال ءازiربايجانداردىڭ ءوندiرiس جانە ەنەرگەتيكا مينيسترi ناتيگ اليەۆ تۇركيا اۋماعى ارقىلى وتەتiن گاز قۇبىرىن سالۋ تۋرالى كەلiسiمدەردiڭ جۇرگiزiلiپ جاتقانىن حابارلادى: "ناقتى مەرزiم تۋرالى كەسiپ-پiشiپ ايتۋ قيىن. بiراق ءازiربايجان ەركiن نارىققا شىعۋعا مۇددەلi. گازدى شەكاراعا دەيiن جەتكiزiپ بەرiپ، ءوزiمiز شەتتە قالعىمىز كەلمەيدi. بارلىق ماسەلە پايدا مەن كiرiسكە كەپ تiرەلiپ تۇرعان جوق. بۇل — ەلدiڭ مارتەبەسi، ۇلكەن ساياسات". دەمەك، انكارانىڭ ماسكەۋمەن تiل تابىسۋى ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيiمدi.

كارi قۇرلىقتاعى اۋىزبiرشiلiكتiڭ جيi سىر بەرۋi، ەو-داعى رەسەيگە قاتىستى ۇستاناتىن ساياساتتا جيi تۋىندايتىن الاۋىزدىق كرەملدiڭ ۇلتتىق ساياساتىن پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتە عانا ەمەس، بۇكiل الەمدە كەدەرگiسiز جۇرگiزۋگە مۇمكiندiك بەرiپ وتىر. ايتپەسە، ەكونوميكالىق قاۋقارى جاعىنان العاندا، رەسەيدەن 10 ەسە قۋاتتى، حالقىنىڭ سانى جاعىنان 3 ەسە كوپ ەۋروپالىق وداق كەز كەلگەن شەشiمدi قابىلداردا ماسكەۋگە قاراي جالتاقتاماس ەدi. ال "ەكi تۇيەنiڭ ورتاسىنداعى شىبىننىڭ" كەبiن كيگەن گرۋزيا سياقتى ۇساق ەلدەر بوسقا ارانداماسى انىق. ال ازiرگە بiرنەشە جىل بۇرىن الەمدiك ساياسي ساحنانىڭ كۇن تارتiبiنە شىققان ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك ماسەلەسi ءالi شەشiمiن تاپقان جوق.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button