بازارداعى كوشIرمە وقۋلىقتى كIم شىعارادى؟

جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا ساناۋلى كۇندەر قالدى. ءدال قازiر اتا-انالار مەن وقۋشىلار مەكتەپكە دايىندىق بارىسىنا قىزۋ كiرiسiپ كەتكەن. راس، قارا بازاردا بiر وقۋشى جانىنا قاجەتتiنiڭ ءبارi بار. الايدا، قارجىلىق داعدارىسقا ۇشىراعان حالىقتىڭ قالتاسى بازار باعاسىن دا كوتەرە الماي جاتقان سياقتى. نەگە دەسەڭiز، بيىلعى قىمباتشىلىقتىڭ شارىقتاعانى سونشالىق، بiر بالانى بار كەرەك-جاراعىمەن جابدىقتاۋ ءۇشiن ورتا ەسەپپەن 20 مىڭداي اقشاڭىز شىعىندالادى ەكەن. ەگەر بالاڭىزعا مەكتەپ فورماسىن ارنايى دۇكەننەن ساتىپ العىڭىز كەلسە، باسقا دا كەرەك زاتتاردىڭ تەك ساپالىسىنا قول جەتكiزگiڭiز كەلسە، قالتاڭىز ەكi، ءۇش ەسە قاعىلادى دەي بەرiڭiز.

بيىل الماتى قالاسى بيۋدجەتiنەن وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ ءۇشiن 627 ميلليون 330 مىڭ تەڭگە ءبولiنiپتi. بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 100 ميلليون تەڭگەگە ارتىق دەگەن ءسوز. دەگەنمەن، ادەتتەگiدەي وقۋ جىلىنىڭ قارساڭىندا وقۋلىق iزدەپ شارق ۇرعان اتا-انا مەن وقۋشىدان كوز سۇرiنەدi. تiپتi، وقۋلىق شىعاراتىن كiتاپ دۇكەندەرi الدىندا ۇزىن-سونار كەزەك وقۋ جىلىنىڭ بiرiنشi، ەكiنشi توقسانى اياقتالعانشا تۇگەسiلمەيتiنiنە كوز ۇيرەنگەن. ارينە، سول وقۋلىق بازاردا دا سامساپ تۇر. بiراق اتا-انا بازاردان قىمبات باعاعا ساتىپ العانشا، تiكەلەي باسپانىڭ وزiنەن ارزانعا ساتىپ العىسى كەلەتiنi انىق. بiر ايتا كەتەرلiگi، بۇگiندە قارا بازاردا ساتىلىپ جاتقان وقۋلىقتىڭ دەنi — كوشiرمە وقۋلىقتار. ونى كiم باسىپ شىعارىپ جاتىر؟ ەشكiم بiلمەيدi. تiپتi، شىعارۋشىسى — "مەكتەپ" باسپاسى دەپ تۇرعان باسپانىڭ ءوزi دە بەيحابار. سوندا، بiلدەي بiر باسپانىڭ اتىن جامىلىپ ساۋداسىن قىزدىرىپ جۇرگەن قانداي باسپا نەمەسە باسپاگەر؟! كوشiرمە وقۋلىقپەن پايداعا كەنەلiپ جاتقاندار بiر عانا "مەكتەپ" باسپاسىنىڭ عانا ەمەس، "اتامۇرا"، "الماتىكiتاپ" سەكiلدi باسپالاردىڭ دا تۇپنۇسقا وقۋلىعىن كوشiرiپ باسۋمەن اينالىسادى ەكەن. كوشiرمە وقۋلىقتى قاراپايىم سiز بەن بiز ءا دەگەننەن اجىراتا المايمىز. بۇل كاسiپتiڭ ءتۇپ-توركiنiن بiر بiلسە، وقۋلىق ساتاتىن ساتۋشى عانا بiلەر. ال كiتاپ ساتۋشىلاردىڭ ءوزi: "بiز باسپادان كوتەرمە ساۋدامەن ساتىپ العان كiتاپتىڭ ۇستiنەن ارى كەتسە 50-100 تەڭگە تابامىز. ال نەگiزگi تاۋىپ وتىرعان نانىمىز دا سول — كوشiرمە وقۋلىقتار. قاراپ تۇرساڭىز، كوشiرمە وقۋلىقتىڭ تۇپنۇسقا وقۋلىقتان ەش ايىرماشىلىعى جوق. قاعازى دا سول، بوياۋى دا سول. بار بولعانى مۇقاباسىنىڭ جۇقالتاڭدىعى عانا ەرەكشەلەنەدi" دەگەندi ايتادى.

شىنىندا دا، قازiرگi قارا بازاردا وقۋلىق ساتىپ، ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەندەر دە سول كوشiرمە وقۋلىقتى ساتاتىندار ەكەن. تۇپنۇسقادان اينىتپاي شىعارعان وقۋلىقتىڭ استىنا سول وقۋلىقتى شىعارعان باسپانىڭ اتىن جازىپ قويعانىنا نە دەيسiز؟! ال مەكتەپ وقۋلىقتارىن شىعارۋمەن اينالىساتىن "مەكتەپ" باسپاسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى اۋەلەي وسپانوۆا: "بازارداعى وقۋلىقتار بiزدiڭ باسپانىڭ ءونiمi ەمەس. كەزiندە وسىنداي قاۋەسەت شىققان سوڭ، بiز ارنايى توپ قۇرىپ، ادەيiلەپ تەكسەرiپ تە كوردiك. ناتيجەسiندە "مەكتەپ" باسپاسىنىڭ وقۋلىعى ەمەس ەكەندiگiنە كوزiمiز جەتتi" دەيدi.

"مەكتەپ" باسپاسى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادiستەمەلiك قۇرالدار، انىقتامالىق ادەبيەتتەر، سوزدiكتەر جانە باسقا دا عىلىمي-تانىمدىق كiتاپتار شىعارىپ كەلەدi. باسپادان قازاق، ورىس، ۇيعىر جانە وزبەك تiلدەرiندە وقىتاتىن مەكتەپتەر ءۇشiن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى شىعارىلادى. جىل سايىن ءداستۇرلi مەكتەپ باعدارلامالارى بويىنشا 250-گە جۋىق وقۋلىق جارىق كورەدi. بiز دە "مەكتەپ" باسپاسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى اۋەلەي وسپانوۆامەن وقۋلىق ماسەلەسi توڭiرەگiندە از-كەم اڭگiمە وربiتكەن ەدiك.

اۋەلاي وسپانوۆا، "مەكتەپ" باسپاسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى:

جەرگiلiكتi بiلiم دەپارتامەنتتەرi وقۋلىققا قانشا تاپسىرىس بەرسە، سونشالىقتى ورىنداۋعا مۇمكiندiگiمiز بار

— قۇرىلعانىنا 60 جىلدان استام ۋاقىت بولعان "مەكتەپ" باسپاسى 8-11 سىنىپتارعا ارنالعان وقۋلىقتار شىعارادى. 1999 جانە 2001 جىلدارى بiزدiڭ باسپا بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi وتكiزگەن ەكi تەندەرگە قاتىستى. وسى تەندەردiڭ ناتيجەسiندە بiرiنشi، 8-11 سىنىپتارعا ارنالعان وقۋلىقتار شىعارۋ قۇقىن جەڭiپ الدىق. بiرiنشi وسى وقۋلىقتاردىڭ بايقاۋ داناسى شىقتى. ول رەسپۋبليكامىزداعى 77 مەكتەپتە سىناقتان ءوتتi. مينيسترلiكتiڭ تاراپىنان جىل سايىن بۇيرىق شىعادى. وندا ءاربiر باسپانىڭ قانداي وقۋلىق شىعاراتىندىعى جونiندە بەكiتiلگەن تiزiمi بولادى. سول تiزiم مينيسترلiك تاراپىنان ەلiمiزدەگi بارلىق بiلiم دەپارتامەنتتەرiنە تاراتىلادى. ولار تiزiمگە قاراي وتىرىپ، ءار باسپاعا وزدەرiنiڭ كەرەكتi وقۋلىعىنا تاپسىرىس بەرەدi. 2004 جىلدان باستاپ 8-سىنىپقا ارنالعان جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىنىڭ بiرiنشi باسىلىمى جارىق كورە باستادى. جىل سايىن بiر سىنىپ وقۋ پروتسەسiنە قوسىلىپ وتىردى. وتكەن جىلى بiز جاڭا ۇلگiدەگi 11-سىنىپ وقۋلىقتارىنىڭ ەڭ سوڭعىسىن وقۋشىلار قولىنا تيگiزدiك. ونىنشى، ون بiرiنشi سىنىپتاردىڭ وقۋلىقتارى ەكi باعىتتا جارىق كوردi. ال قازiر 8-سىنىپ وقۋلىقتارىنىڭ ەكiنشi باسىلىمىن ازiرلەۋ ۇستiندەمiز.

— وقۋ جىلى باستالسا، "وقۋلىق جەتiسپەيدi" دەگەن ماسەلەنiڭ تۋىندايتىنى بار. بۇعان نە دەيسiز؟

— "مەكتەپ" باسپاسى رەسپۋبليكاداعى بارلىق 14 وبلىستىڭ بiلiم دەپارتامەنتتەرi مەن الماتى، استانا قالاسىنىڭ بiلiم دەپارتامەنتتەرiمەن تىعىز بايلانىس جاسايدى. بiزدە تاپسىرىس جينايتىن ارنايى ءبولiم بار. شىققان ءونiمدi كەلiسiمشارت بويىنشا تاپسىرىس بەرگەن جەرگە جەتكiزiپ بەرۋگە تىرىسادى. جالپى كوپشiلiك مۇنى تۇسiنبەيدi. ال نەگiزiندە بiزگە قانشا تاپسىرىس بەرسە، سونشالىقتى وقۋلىق شىعارىپ بەرۋگە مۇمكiنشiلiگiمiز بار. ءار وبلىستىڭ جەرگiلiكتi بيۋدجەتiنەن بولiنەتiن قاراجاتقا بايلانىستى بiلiم دەپارتامەنتتەرi دە قاي وقۋلىققا قانشا تارالىمدا تاپسىرىس بەرۋ كەرەكتiگiن شەشەدi. ءار وقۋلىقتىڭ باعاسى ءارتۇرلi عوي. سوعان بايلانىستى ەسەپتەپ، تاپسىرىس بەرە الادى. ال ولار وقۋلىققا دەگەن تاپسىرىستى جەتكiلiكتi مولشەردە بەرە مە، جوق پا، بiزدiڭ حابارىمىز جوق. بiزگە مەملەكەت، مينيسترلiك تاراپىنان اقشا بولiنبەيدi، تەك تاپسىرىسپەن عانا جۇمىس iستەيمiز.

— قازiر كەي مەكتەپ بiر ءپان بويىنشا ەكi باسپانىڭ دا وقۋلىعىن قاتار الىپ جۇرەدi. سول سەبەپتەن دە اتا-انالار بالاسىنا قايسى وقۋلىقتى الارىن بiلمەي ۋاقىتىن وتكiزiپ الاتىن سياقتى.

— "مەكتەپ" باسپاسى تەندەردi جەڭiپ العاننان كەيiن، بۇل باسپانىڭ وقۋلىقتارى نەگiزگi وقۋلىق بولىپ تابىلادى. "اتامۇرا"، تاعى باسقا دا باسپالار بالاما وقۋلىقتار شىعارادى. قاي باسپانىڭ وقۋلىعىن پايدالاناتىنىن ءاربiر مەكتەپ ءوزi شەشەدi. تاعى دا قايتالاپ ايتام، وقۋلىقتىڭ جەتiسپەۋشiلiگi ماسەلەسi بiزگە قاتىستى ەمەس..

— مەكتەپ الدى دايىندىق ناۋقانى باستالدى. الايدا، قانداي باسپانىڭ بولماسىن وقۋلىعى بازاردا ەكi ەسە باعامەن ساتىلۋدا. بالكiم، بازاردا سiزدەردiڭ دە ارنايى نۇكتەلەرiڭiز بار شىعار…

— بازاردا بiزدiڭ وقۋلىق ساتاتىن نۇكتەلەرiمiز جوق. كەزiندە بۇل iستiڭ سوڭىنا دا تۇستiك. بازارداعى وقۋلىقتىڭ ساپاسىمەن بiزدiڭ باسپانىڭ وقۋلىعىنىڭ ساپاسى ەكi بولەك. بۇل وقۋلىق قايدان شىعىپ، قالاي تارالاتىنىن بiلمەيمiز. ال "مەكتەپ" باسپاسىنىڭ وقۋلىقتارى جەكە دۇكەندەرiندە، ودان باسقا "الماتىكiتاپ"، "اتامۇرا" باسپاسىنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا كiتاپ دۇكەندەرiنە كەلiسiمشارت بويىنشا ساتۋعا بەردiك. ولار ۇستiنە قوسىپ ساتا ما، وزدەرi بiلەدi. ال بiزدiڭ دۇكەندە وقۋلىق ءوز باعاسىمەن ساتىلادى. بiراق وقۋلىقتى كوتەرمە ساۋداعا بەرمەيمiز. ويتكەنi، كەيبiرەۋلەر كوپ مولشەردە ساتىپ الىپ، باسقا جاققا قىمبات باعامەن قايتا ساتۋى مۇمكiن. سول سەبەپتەن دە وقۋلىقتى بولشەك ساۋداعا سالامىز.

— وقۋلىقتىڭ بەزەندiرiلۋi، مۇقاباسى، جالپى ساپاسى ناشارلاپ كەتتi دەگەن پiكiر دە جوق ەمەس. شىندىعىندا، وقۋلىق ءارi كەتسە بiر وقۋ جىلىنان اسپاي قالاتىن جاعدايعا جەتتi…

— "مەكتەپ" باسپاسى ۇلكەن باسپا بولعاندىقتان، مۇندا ءتۇرلi ءبولiم بار. مۇقاباسى، قاعازى وقۋلىقتىڭ ساپاسىنا كەلiپ تiرەلەدi. بiز كوبiنەسە بۇرىننان كەلە جاتقان ستاندارتقا سۇيەنەمiز. مىسالى، ءار سىنىپتىڭ وقۋلىقتارىنىڭ وزiندiك ەرەكشەلiگiنە بايلانىستى شىعارىلۋ ستاندارتى دا باسقاشا. تومەنگi سىنىپ وقۋلىعىنىڭ مۇقاباسى تسەللوفوندالعان قاتتى جانە بوياۋى ءتۇرلi-ءتۇستi كەلسە، جوعارى سىنىپ وقۋلىقتارىنىڭ مۇقاباسى جۇقالتاڭ بولادى. ارينە مۇقابانىڭ قالىڭ نە جۇقا بولۋى وقۋلىقتىڭ باسپا تاباعىنا دا بايلانىستى. ايتالىق، 10 باسپا تاباقتان تومەن وقۋلىقتى ستاندارتتا بەكiتiلگەندەي قالىڭ ەتiپ شىعارا المايمىز. ال ودان جوعارى باسپا تاباقتاعى وقۋلىقتار اجەپتاۋiر قالىڭ.

— نەگiزi "مەكتەپ" باسپاسىنىڭ اۆتورلار قۇرامى جەتكiلiكتi مە؟

— 1-9 سىنىپقا دەيiن وقۋلىقتار ى.التىنسارين اتىنداعى بiلiم اكادەمياسىندا جاساقتالدى. ال شىعارۋدى تەندەردەن بiز جەڭiپ الدىق. ەندi 10-11 سىنىپتاردىڭ جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى وزiمiزدە ازiرلەنۋدە. بiر ايتا كەتەرلiگi، 2002 جىلى تمد ەلدەرiندە العاش رەت بiزدiڭ باسپادا اۆتورلار مەكتەبi اشىلدى. قازiر وندا جيىرماعا جۋىق مامان ادiسكەرلەر جۇمىس iستەيدi. ولاردىڭ باستى ماقساتى — اۆتورلارعا عىلىمي ادiستەمەلiك كومەك كورسەتۋ. البەتتە، بiر وقۋلىقتى بiرنەشە اۆتور جازاتىن بولعاندىقتان وعان سول سالانىڭ مامان عالىمى، ادiسكەر، تاجiريبەلi پەداگوگ تارتىلۋى مiندەتتi تۇردە قاداعالانادى. تەك قانا مامان عالىم جازاتىن بولسا، ول عىلىمي ەڭبەك بولىپ كەتەدi. مۇمكiندiگiنشە وقۋلىق جاتىق، جەڭiل، سونداي-اق وقۋشىنىڭ جاس مولشەرi ەسكەرiلۋi تيiس. تiپتi، كەيدە ءوز مiندەتiن اتقارا الماعان جاعدايدا، دەر كەزiندە وقۋلىقتى جازا الماعان اۆتورلاردىڭ قۇرامىن وزگەرتكەن جاعدايلار دا بولدى. دەمەك، وقۋلىق اۆتورى ءۇش كاتەگوريانىڭ ادامى بولۋى كەرەك. بiرiنشi — سالانىڭ مامانى، ەكiنشi — بالانىڭ قابىلداۋ ەرەكشەلiگiن جiتi بiلەتiن مەكتەپ مۇعالiمi، ءۇشiنشi — ادiسكەر بولۋى ابزال. تالاپ قاتاڭ بولعانمەن، اۆتورلاردىڭ تاراپىنان قالاماقىعا شاعىم ايتىپ جۇرگەندەردi كورگەن جوقپىز.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button