"توعىزقۇمالاق – سپورت، ونەر، عىلىم..."

ءاربiر حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرi ولاردىڭ ۇلتتىق ۇستانىمى بولىپ تابىلادى. بۇگiندە كوشپەندiلەردiڭ باي ەتنوگرافيالىق مۇراسى الەم نازارىن وزiنە اۋدارتۋدا. ماسەلەن، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان توعىزقۇمالاق ويىنى بiز ءۇشiن باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق دەسەك قاتەلەسپەيمiز. مۇنى بiز قر-نىڭ توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ مەملەكەتتiك جاتتىقتىرۋشىسى، «تاڭعاجايىپ توعىزقۇمالاق»، «توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ تۇزدىقتى تارتىسى»، «توگىزكۋمالاك يگرا ينتەللەكتۋالوۆ» دەگەن ەڭبەكتەردiڭ اۆتورى شوتاەۆ ماقسات ەسەنبەك ۇلىمەن اڭگiمە بارىسىندا ايقىن اڭعاردىق.

– ماقسات اعا، كوشپەندiلەر مادەنيەتiندەگi توعىزقۇمالاق ويىنى قانداي ويىن جانە ول قاي ۋاقىتتان بەرi وينالىپ كەلەدi?

– توعىزقۇمالاق – ءجاسوسپiرiمنiڭ اقىل-ويىن شىڭداپ، مي قىزمەتiن جەتiلدiرەتiن زياتكەرلiك ويىن. دۇنيەجۇزiندەگi زياتكەرلiك ويىنداردى د.ميۋررەي دەگەن عالىم 5 توپقا ءبولiپ قاراستىرادى. ولار: شاحمات، دويبى، توعىزقۇمالاق، ناردى جانە گوو. مiنە، وسى بەس توپتىڭ ەرەكشەلiكتەرiنە ساي توعىزقۇمالاق مانكالا تەكتەس ويىنداردىڭ قۇرامىنا كiرەدi. ءار ويىن ءاربiر ۇلت مادەنيەتiنiڭ كورiنiسi دەيتiن بولساق، شاحمات ەۋروپالىق، دويبى گرەك، گوو قىتاي، ناردى يران، ال، توعىزقۇمالاق كوشپەندiلەر دۇنيەتانىمىنا سايكەس كەلەدi. توعىزقۇمالاقتىڭ باسقا ويىنداردان ەرەكشەلiگi – ويىن قۇرالدارى اق، قارا تۇستەرگە بولiنبەيدi جانە ارناۋلى وتاۋلىق تاقتالاردا ۇساق شارلارمەن وينالادى. ويىننىڭ ماقساتى – قارسىلاستان كوپ شارلاردى (قۇمالاق) جيناپ، ۇپاي سانىمەن العا شىعۋ.

توعىزقۇمالاقتىڭ تاريحىنا كەلەر بولساق، بۇدان 4 مىڭ جىل بۇرىن اتا-بابالارىمىز وسى ويىندى بوس ۋاقىتتارىندا ويناعان ەكەن. عۇندار مەن تۇركiلەردiڭ كەزiندە 3 وتاۋلىق، 5 وتاۋلىق، 7 وتاۋلىق شارتتارمەن توعىزقۇمالاق ويىنىن ويناعان بولسا، كەلە-كەلە دامي ءتۇسiپ، قازاقتار مۇنى 9 وتاۋلىق ۇلگiمەن ويناي باستاعان. وسى ورايدا، «توعىزقۇمالاق» اتاۋى قايدان شىقتى، 9 سانىنىڭ قاندايدا بiر اريفمەتيكالىق ەرەكشەلiگi بار ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. نەگiزiنەن، 9 سانى ەجەلگi تۇركiلەردە قاسيەتتi سان بولىپ ەسەپتەلگەن. «توعىز جولدىڭ تورابى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. سونداي-اق، اڭىز-ەرتەگiلەردە كەزدەسەتiن «بiر بايدىڭ توعىز ۇلى بولىپتى» دەگەن جولدان-اق بiراز جايتتىڭ باسىن اشۋعا بولادى. ياعني، 9 سانى كوپتiكتiڭ بەلگiسi. توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ شارتتارىنا قاراپ بiز اتا-بابالارىمىزدىڭ اريفمەتيكانى تەرەڭ مەڭگەرگەنiن بايقايمىز. قازiر بiز ويناپ جۇرگەن توعىزقۇمالاقتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگiسi 1948 جىلدان بەرi وينالىپ كەلەدi. وسى جىلى توعىزقۇمالاقتان رەسپۋبليكا بiرiنشiلiگi وتكiزiلەدi. بiراق، رەسپۋبليكانىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن توعىزقۇمالاقشىلار ويىندى ءوز تۇسiنiكتەرiندە، ءارتۇرلi نۇسقادا وينايدى. ءبۇدان كەيiن، توعىزقۇمالاقتاعى ارتۇرلiلiكتi رەتتەۋ ءۇشiن ۇلت جاناشىرلارى م.اۋەزوۆ، ق.قۋانىشباەۆ، ش.يبراەۆ سەكiلدi قوعام قايراتكەرلەرiمەن بiرلەسە وتىرىپ، توعىزقۇمالاق باپكەرلەرi توعىزقۇمالاقتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگiسiن جاسايدى. 1949 جىلدان باستاپ، توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ ۇلگiسi بiر iزگە ءتۇستi. بۇگiندە دۇنيەجۇزi وسى ەرەجەمەن توعىزقۇمالاقتى تانىپ وتىر.

– قازiرگi كەزدە بايىرعى تۇركi تەكتەس حالىقتاردىڭ وكiلi بولىپ تابىلاتىن، قازاقتاردان باسقا قاي ۇلتتا توعىزقۇمالاققا ۇقساس ويىن ءتۇرi كەزدەسەدi?

— توعىزقۇمالاققا ۇقساس ويىنداردى قىرعىزدار، قاراقالپاقتار، التايلىقتار وينايدى. مىسالى، قىرعىزداردا «توعىزقورعوول» دەگەن ويىن بار. توعىزقۇمالاققا اتى سينونيمدiك تۇرعىدان جاقىن بولعانمەن، ەكەۋiنiڭ وينالۋ ۇلگiسi ەكi بولەك. بۇل تۋرالى ۆەنگر عالىمى ا.الماشي «ازياعا ساياحات» دەگەن كiتابىندا توعىزقۇمالاق پەن توعىزقورعوولدى مۇلدەم ەكi باسقا ويىن دەپ قاراستىرىپ، توعىزقورعوول ويىنىنىڭ شارتتارىن قاعازعا سىزىپ كورسەتكەن. الەمدە توعىزقۇمالاق تەكتەس ويىنداردىڭ 400-گە تارتا تۇرلەرi بار. تۇركi حالىقتارىنىڭ ءبولiنۋ كەزەڭiندە توعىزقۇمالاق ويىنى جان-جاققا ءارتۇرلi نۇسقامەن تارقاعان. توعىزقۇمالاق ويىنىنان بiز ءوز اتا-بابامىزدىڭ دانالىعىنا كۋا بولامىز. بۇگiنگi كۇنi تۇركi حالىقتارىنىڭ iشiندە قازاقتا عانا توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ «تۇزدىق» ەرەجەسi ساقتالعان. تۇزدىق ەرەجەسi – ويىننىڭ تارتىستى وتۋiنە سەپتiگiن تيگiزەدi. ءاربiر ويىنشى قارسىلاسىنىڭ وتاۋىنان تۇزدىق قۇرا الادى. مۇنىڭ ءوزi قازاق حالقىنىڭ جاۋىنگەر حالىق ەكەنiن دالەلدەي تۇسەدi.

– بۇگiندە توعىزقۇمالاقتى الەمگە تانىتۋ شارالارى قانداي ناتيجە بەرۋدە؟

-توعىزقۇمالاقتىڭ ەڭ العاش الەمدiك دەڭگەيدە تانىلۋى 2006 جىلدان باستاۋ الادى. وسى جىلدىڭ تامىز، قىركۇيەك ايلارىندا لوندوندا حالىقارالىق زياتكەرلiك ويىندار وليمپياداسى ءوتتi. بiز سوندا بiرiنشi رەت وليمپياداعا قاتىستىق. وندا 36 سپورت ءتۇرiنiڭ iشiندە شەتەلدiكتەر توعىزقۇمالاققا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق بiلدiردi. سودان كەيiن، وليمپيادالار مەن فەستيۆالدەردi ۇيىمداستىرۋشىلار، عالىمدار توعىزقۇمالاقتان بiزدەردi جارىستارعا شاقىرا باستادى. 2007 جىلدىڭ قازان ايىندا پراگادا وتكەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرiنiڭ 7-شi زياتكەرلiك ويىندارىنىڭ باسەكەسiندە توعىزقۇمالاققا قۇمارتقان چەح عالىمدارى بiزدiڭ قۇرامانى باستى وليمپيادا سايىستارىنا قاتىستىرۋعا مۇددەلiك تانىتتى. 2008 جىلدىڭ 10-17 شiلدە ارالىعىندا قازاقستان قۇراماسى چەحيادا وتكەن 19-شى حالىقارالىق زياتكەرلiك ويىندار فەستيۆالiندە باق سىنادى. كوپتەگەن شەتەلدiك مەملەكەتتەر وزدەرiنiڭ ۇلتتىق ويىندارىن وسىنداي فەستيۆۆالدەرگە قاتىستىرا الماعانىنا وكiنiش بiلدiردi. توعىزقۇمالاقتىڭ وسىلاي جەدەل تۇردە الەمگە تانىلۋىنا ينتەرنەت سايتتارى مەن بلوكتارىندا اتالمىش ويىن تۋرالى ماعلۇماتتاردىڭ مول بولۋى، سونداي-اق، حالىقارالىق زياتكەرلiك ويىنداردا مۇشەلەرiمiزدiڭ بولۋى يگi ىقپالىن تيگiزۋدە. قازiرگi كەزدە توعىزقۇمالاقتان حالىقارالىق فەدەراتسيا قۇرىلدى. ال، ەلiمiزدە توعىزقۇمالاق فەدەراتسياسى 1991 جىلى قوعامدىق ۇيىم بولىپ جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. بۇگiندە الەمنiڭ بiرقاتار دامىعان ەلدەرi توعىزقۇمالاق تۋرالى جاقسى بiلەدi. ۇلتتىق ويىنىمىزدى باسقا ەلدەرگە ناسيحاتتاپ جۇرگەن قازاقستان قۇراماسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى اينۇر ابسادىققىزى، 10-شى حالىقارالىق زياتكەرلiك وليمپيادا ويىندارىنىڭ 1-شi ورىن يەگەرi ايدوس سەيiتجانوۆ، شىعىس ەۋروپا ەلدەرi زياتكەرلiك ويىندارىنىڭ باس جۇلدەگەرi اسەل داليەۆا، جاقىندا عانا پاردۋۆيتسيدە وتكەن جارىستىڭ جەڭiمپازى عالىمجان تەمiرباەۆ سەكiلدi ازاماتتار دەپ ايتساق بولادى.

– ەلiمiزدە، شەتەلدەردە توعىزقۇمالاقتى ناسيحاتتاۋدا، دامىتۋدا كiمدەر تاراپىنان دەمەۋشiلiك جاسالۋدا؟

– بiزگە Cپورت جانە تۋريزم مينيسترلiگi تاراپىنان عانا دەمەۋشiلiك كورسەتiلەدi. جىل سايىن بيۋدجەتتەن بولiنەتiن 10 ميلليون تەڭگە قاراجاتتى بارiنە جەتكiزۋدەمiز.

– توعىزقۇمالاقتى ويناۋ باسقا، ال ونى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ باسقا بولار…

– دۇرىس ايتاسىز، توعىزقۇمالاقتى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ كەرەك. ويتكەنi، توعىزقۇمالاقتا قازاقتىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمى، بولمىسى، ۇشقىر قيالى بار. توعىزقۇمالاق – قازiرگi كەزدە سپورت، ونەر، عىلىم جانە مەن ءۇشiن سوناۋ تۇركi حالىقتارىنىڭ قايتالانباس دۇنيەتانىمىنىڭ ەرەكشە كورiنiسi. توعىزقۇمالاقتى عىلىمي تۇرعىدان ناسيحاتتاپ جۇرگەن قازاقستاندا ى.ءابدiجاپپاروۆ، قىرعىزستاندا م.كيiزباەۆ، گەرمانيادا ر. دجەين، انگليادا پ.سميت سەكiلدi ازاماتتار بارشىلىق.

– ەلiمiزدە جالپى توعىزقۇمالاق ۇيiرمەلەرiنiڭ ناقتى سانى بار ما؟

– قازاقستان بويىنشا 36 مىڭ توعىزقۇمالاق ويىنشىلارى مەن 1500 جاتتىقتىرۋشىنىڭ ناقتى سانى تiركەلگەن. سول بiر جارىم مىڭ جاتتىقتىرۋشى جەرگiلiكتi ۇيiرمەلەردiڭ جەتەكشiلەرi. پاۆلودار، اقتوبە، وڭتۇستiك قازاقستان، قىزىلوردا وبلىستارىندا توعىزقۇمالاق جۇيەلi جولعا قويىلىپ، جاقسى دامىپ كەلەدi. اتىراۋ، جامبىل وبلىستارىندا بiر-بiردەن عانا توعىزقۇمالاق ۇيiرمەلەرi بولسا، الماتى قالاسىندا توعىزقۇمالاقتان ەشقانداي ۇيiرمە تiركەۋگە تiركەلمەگەن. بۇل ارينە ۇيات، ءارi وكiنiشتi جاعداي. ەگەر، جەرگiلiكتi اكiمشiلiكتەر تاراپىنان زياتكەرلiك ويىندارعا قولداۋ بولسا، وندا جاستارىمىزدىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمىنىڭ، وي-ءورiسiنiڭ كەڭەيۋiنە سەپ بولار ەدi.

– اڭگiمەڭiزگە راحمەت. ۇلتتىق ويىنىمىزدىڭ دا، سانامىزدىڭ دا ءورiسi كەڭەيە بەرسiن.

 

سۇحباتتاسقان جادىرا نارماحانوۆا

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button