Fاسىرلىق تاريحى بار جەڭIل اتلەتيكا

شاعىن شەجIرە

جەڭiل اتلەتيكا تاريحى 1918 جىلدان باستاۋ الادى. ازامات سوعىسىنىڭ قىسپاعىنا، اشتىقتىڭ قۇرساۋىنا قاراماي 1918 جىلى اباي ەلiندە سپورت ۇيiرمەسi اشىلىپتى. سەمەيدەگi ول ۇيiرمەنi اشقان – الەكسەي وگورودنيكوۆ دەگەن ازامات. قازاقستاندا العاش سالىنعان ەڭ ۇلكەن سپورت عيماراتى – 1925 جىلى سەمەيدە اشىلعان.

كيروۆ اتىنداعى ستاديون. 1929 جىلى الماتىداعى "دينامو" ستاديونى دۇنيەگە كەلەدi. كەيiنiرەك الماتىداعى "سپارتاك"، "لوكوموتيۆ" ستاديوندارى بوي كوتەردi. قاراعاندى، پەتروپاۆل، قىزىلوردا قالالارىندا سپورت عيماراتتارى سالىنا باستادى. مۇنىڭ ءوزi قازاق ەلiندە سپورتتىڭ قانات جايۋىنا مۇمكiندiك تۋعىزدى. 1928 جىلى سەمەيدە فيزكۋلتۋرا تەحنيكۋمى اشىلدى. 1928 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا وتكەن بۇكiلقازاقستاندىق سپارتاكيادا جيىرماسىنشى جىلدارداعى ەڭ ايتۋلى وقيعالاردىڭ بiرi بولدى. ال 1937 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ بiرiنشiلiگiنە قازاقستاننان ارنايى شاقىرىلعان ءتورت جەڭiل اتلەتشiنiڭ بiرi حامزا مۇحامەدجانوۆ ەدi. مۇحامەدجانوۆ 100 مەترلiك قاشىقتىقتا كەڭەس وداعىنىڭ جەڭiمپازى نيكولاي كاراكۋلوۆپەن بiرگە جارىستى. قازاقستاندىق ەۆگەني كاديايكين مەلبۋرن وليمپياداسىنا قاتىسقان سپورتشى. اسقان جەلاياق عۇسمان قوسانوۆ ريم وليمپياداسىنىڭ كۇمiس تۇعىرىنا شىققان قازاق. وسىلايشا شەجiرە تاريح تارقاتىلىپ كەتە بەرەدi…

جاس تا، قاريا دا جارىس جولىندا

ەندi شامالى ۋاقىت وتكەننەن كەيiن جۇمىر جەردەگi ميلليونداعان جانكۇيەردiڭ جۇرەگiن دۇرسiلدەتكەن، ساعىنا كۇتكەن پەكين وليمپياداسى باستالادى. سول وليمپياداعا ۇلكەن توپپەن اتتاناتىن – جەڭiل اتلەتيكا سپورتشىلارى. قازاقستان جەڭiل اتلەتيكاسىنىڭ سپورتشىلارى سوڭعى جارىستاردا وزدەرiن سىناپ، شيرىعىپ، تىقىرشىپ ءجۇر. الماتىداعى ورتالىق ستاديوندا جاقىندا جەڭiل اتلەتيكانىڭ 90 جىلدىق تويى دۇبiرلەپ ءوتتi. سول ءدۇبiرلi جارىستا ارداگەرلەر، ەرەسەكتەر جانە جاستار اراسىنداعى بايراقتى باسەكە تالاي سپورتشىنىڭ جولىن اشتى. جەڭiل اتلەتيكادان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بiرiنشiلiگiن 90 جىلدىق مەرەيتويمەن ورايلاستىرا وتكiزۋدiڭ دە ءوز ارتىقشىلىعى بار ەدi. الىس-جاقىن ەلدەردەن قازاق سپورتىنا ايتۋلى iز تاستاعان ارداگەر سپورتشىلار كەلدi.

داڭقتى جەلاياقتار عۇسمان قوسانوۆ پەن ءامين تۇياقوۆتاردىڭ iزدەرi سپورت تاريحىنا جارقىراپ ءمور بولىپ باسىلدى. ايتۋلى جۇيرiكتەر جۇگiرگەن 100 مەترلiك قاشىقتىقتا ەرلەر اراسىنان پەكين وليمپياداسىندا قازاق ەلiنiڭ نامىسىن قورعايتىن سپورتشى تابىلماي تۇر. رەسپۋبليكا بiرiنشiلiگiندە توپ جارعان – قوستانايلىق رينات گانيەۆ. ونىڭ كورسەتكiشi – 10،53 سەكونت. 60-64 جاس ارالىعىنداعى ارداگەرلەر اراسىندا بۇل قاشىقتىقتى سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىنان كەلگەن اناتولي فەدورشين 14،97 سەكونتتە جۇگiرiپ ءوتتi. ال جاستار اراسىنان قارا ءۇزiپ شىققان ستانيسلاۆ سمەليانەتستiڭ كورسەتكiشi – 10،79 سەكونت.

پەكين وليمپياداسىندا الماتىلىق اناستاسيا پيليپەنكو 100 مەترلiك قاشىقتىقتا جانە 100 مەترلiك قاشىقتىقتى كەدەرگi ارقىلى جۇگiرۋدە ەل نامىسىن قورعايدى. بۇل ەل بiرiنشiلiگiندە اناستاسيا 200 مەترلiك قاشىقتىقتا 23،27 سەكونت كورسەتكiشپەن دارا كەلدi. پەكيندە 100 مەتردi كەدەرگi ارقىلى جۇگiرۋدە سايىسقا تۇسەتiن شىمكەنتتiك ناتاليا يۆونينسكايا دا جارىس جولىنا شىقتى. ول 100 مەترلiك قاشىقتىقتان 11،38 سەكونتپەن اعىپ ءوتتi. وليمپيادادا سپرينتەرلiك قاشىقتىقتا جۇگiرەتiن قوس قىزدىڭ شىڭدالىپ، قاتتى شيرىعىپ جۇرگەندەرiن بايقادىق.

ەل بiرiنشiلiگi كەزiندە 110 مەتر قاشىقتىقتا كەدەرگi ارقىلى جۇگiرەتiن نازار مۇحامەتجاندى جولىقتىردىق. تايلاندتا وتكەن ازيا قۇرلىعىنىڭ گران-پري جارىسىنان ورالعان بەتi ەكەن. 10 دۇركiن قازاقستان چەمپيونىنىڭ تايلاندتاعى كورسەتكiشi – 14،0 سەكونت. سامولەتتەن تۇسكەن بەتتە الماتىداعى جارىسقا وكشە تiرەگەن نازار 14،21 سەكونتپەن التىن مەدالدi iلiپ ءتۇستi. ماراپاتتاۋ كەزiندە نازارعا حالىقارالىق دارەجەدەگi سپورت شەبەرi اتاعى بەرiلiپ، ارنايى قۇجاتى مەن ءتوس بەلگiسi تابىس ەتiلدi. بiر وكiنiشتiسi، نازار بۇل سوڭعى جارىس ەكەنiن، سپورتپەن بiرجولا قوشتاسقانىن دا ايتىپ ۇلگەردi. ال وليمپياداعا جولداما بەرەتiن ەڭ تومەنگi كورسەتكiش – 13،72 سەكونت.

ءۇش سەكiرۋدەن شىمكەنتتiك ولەگ ساكيركين رەكوردىنا ەشكiم ماڭايلاي الار ەمەس ءازiر. 1989 جىلى ولەگ قارعىعان 17،58 مەتر بۇگiنگi قازاقستان سپورتشىلارىنا ارمان بولىپ تۇر. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتi. ەشكiم سول مەجەگە جاقىنداي الار ەمەس. ال وسى جولى مەرەيتويى قوسا اتالىپ وتكەن ەل بiرiنشiلiگiندە ەڭ الىسقا سەكiرگەن رومان ۆاليەۆتiڭ كورسەتكiشi – 16،61 مەتر. رومانمەن تايتالاسىپ جۇرگەن – ەۆگەني ەكتوۆ دەگەن سپورتشى.

سارىتiس سپورتشىلارمەن تايتالاسقان 17 جاستاعى ماڭعىستاۋلىق ءاليا راباەۆا نايزاسىن 42،90 مەتر جەرگە قادادى. التىن مەدال ولجالاعان ءاليانىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمiت كۇتۋگە بولادى. ال جاستاردىڭ اراسىندا نايزا لاقتىرار بiر جiگiت تابىلسايشى؟! اتاقتى ون سايىسشى دميتري كارپوۆتىڭ iزiن باسقان پاۆەل دۋبيتسكي 7142 ۇپايمەن رەسپۋبليكا چەمپيونى اتاندى. ونى وكشەلەي قۋعان قايرات كوشەكوۆ 6422 ۇپايمەن كۇمiس مەدالعا قول جەتكiزدi. پەكين وليمپياداسىندا 200 مەترلiك قاشىقتىقتا باق سىنايتىن قاراعاندىلىق ۆياچەسلاۆ مۋراۆەۆ 21،23 سەكونت ۋاقىتپەن توپ جاردى. كورسەتكiشi كەرەمەت ەمەس، وليمپيادا جولداماسىن قالتاعا سالعان مۋراۆەۆ بۇل جارىستا ىشقىنىپ تەر توگۋدi قاجەت تە ەتپەگەن بولار.

جانكۇيەردi ەلەڭ ەتكiزگەن – ارداگەرلەر جارىسى. جاس مولشەرلەرiنە قاراي توپ-توپقا ءبولiنiپ جارىس جولىنا شىققان ارداگەرلەرگە قاراپ ريزا بولاسىڭ. سوناۋ پاۆلودار وبلىسىنان وسى جارىسقا 6 ارداگەر ارنايى كەلiپتi. سول التاۋدىڭ بiرi – ەرمەك سەيiتوۆ 5000 مەتردە قارا ءۇزiپ جەكە كەلدi، ال 10000 مەتر قاشىقتىقتا ەكiنشi ورىنعا كوتەرiلدi. 60-64 جاس اراسىنداعى ارداگەرلەرمەن سايىسقا تۇسكەن جەلاياق جۇگiرۋدi 50 جاسقا تولعان كەزدە عانا باستاعان ەكەن. 2005 جىلى رەسەيدە وتكەن "سيبيرسكي مەجدۋنارودنىي مارافون" دەگەن ۇلكەن جارىسقا قاتىسىپ، باس بايگەنi ولجالاپ قايتىپتى. الپىستان اسقان ادامعا 42 شاقىرىمدىق مارافون وڭاي ما؟! كانiگi سپورتشى دا ەمەس. ەندi تاعى بiر ارداگەر جەلاياقتىڭ اتى-جونiنە قۇلاق ءتۇرiڭiز. 70-74 جاس ارالىعىنداعى جەلاياقتارمەن جارىسقان قاني ايپيەۆ اقساقال 5000 جانە 10000 مەتر قاشىقتىقتا بiرiنشi كەلدi. 10 شاقىرىمدى قاني اقساقال 49:16،4 مينوتتە ارتقا تاستادى. 70-74 جاس اراسىنداعىلار اراسىنان 4 كەلiلiك يادرونى ۆياچەسلاۆ چەحوەۆ شىرقاتا لاقتىرىپ، توپ جاردى.

جارىس كۇندەرi جانكۇيەرلەر قۇرمەتiنە بولەنiپ سپورت ارداگەرلەرi ءجۇردi. كەڭەس وداعىنىڭ التى دۇركiن جەڭiمپازى، التى دۇركiن رەكوردشىسى داڭقتى جەلاياق ءامين تۇياقوۆ، 800 مەترگە جۇگiرۋدە الەمدiك رەكورد جاساعان قاراعاندىلىق ۆالەنتينا گەراسيموۆا، كەڭەس وداعىنىڭ بiرنەشە دۇركiن چەمپيونى مارافونشى زويا يۆانوۆا، بيiكتiككە سەكiرۋدەن كەڭەس وداعىنىڭ جەڭiمپازى ليۋدميلا بۋتۋزوۆا. ليۋدميلا بۋتۋزوۆا قازiر يزرايلدە، ۆالەنتينا گەراسيموۆا ماسكەۋدە تۇرادى. سپورت جولىن قازاق توپىراعىندا باستاپ داڭقىن اسىرعان سپورتشىلار الماتىداعى جەڭiس اتلەتيكانىڭ 90 جىلدىق تويىنا ارنايى كەلiپتi. ۆالەنتينا گەراسيموۆانىڭ 1976 جىلعى رەكوردىنا قازاقستاندىق بiر سپورتشى جەتكەن جوق. گەراسيموۆا رەكوردى 1:56،0.

ءتۇيIن

"سپورت سiزگە نە بەردi?" – دەپ سۇراق قويعانىمىزدا، ليۋدميلا بۋتۋزوۆانىڭ ەكi كوزi بوتالاپ قويا بەردi. ءۇنسiز، ويعا باتىپ بiراز وتىردى، قوس جانارىنان پارلاعان جاس توقتار ەمەس. قاراعاندى قالاسىنا جاقىن قاراباس دەپ اتالاتىن پوسەلكەدە قارا جولدىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ جۇگiرگەن بالالىعىن ەسiنە الدى ما، كەڭەس وداعىندا بيiكتiككە سەكiرۋدە الدىنا جان سالماعان باقىتتى ساتتەرiنiڭ قايتا ورالمايتىنىن ويلادى ما، كiم بiلگەن؟! قيانداعى يزرايلدەن الماتىعا اكەلگەن دە قازاق توپىراعىنىڭ قۇدىرەتi بولار.

– مەن سپورتپەن اينالىسقان جوقپىن، سپورتپەن ءومiر ءسۇردiم، – دەدi بiر ۋاقىتتا ليۋدميلا بۋتۋزوۆا. – مەنiڭ قىزىقتى دا قيماس كۇندەرiم سپورتپەن ءوتتi. سوندىقتان دا ۇلكەن ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. قازiر بالالاردىڭ سپورتقا دەگەن ىقىلاسى وتە تومەن، ولاردىڭ جۇرەگiن كومپيۋتەر جاۋلاپ الدى. بۇل جاقسىلىق ەمەس. ۇكiمەت تاراپىنان سپورت عيماراتتارىنا دەگەن ۇلكەن جاناشىرلىق كەرەك. بۇگiن جاماۋ-جاماۋ جارىس جولدارىنا قاراپ جۇرەگiم اۋىردى.

سپورتقا دەگەن سۇيiسپەنشiلiك ليۋدميلا بۋتۋزوۆانى الماتىدا جارىس جولىنا جەتەلەدi. سپورتپەن قوشتاسقانىنا ونداعان جىل وتكەن ليۋدميلا 150 سانتيمەتر بيiكتiكتەن وڭاي قارعىدى. ەلۋدەن اسقان ايەلدiڭ بiر كەزدەگi شەبەرلiك قولتاڭباسى بiردەن بايقالادى. جانىمەن دە، تانiمەن دە بيiكتiكتi اڭسايتىن سياقتى. بiر كەزدەرi جانكۇيەردi جالت قاراتىپ مويىنداتقان بيiكتiك – 198 سانتيمەتر.

جەتپiستەن اسقان قاريالار 10 شاقىرىم جەرگە جۇگiرۋ ءۇشiن ءدۇبiرلi جارىس iزدەپ شالعايدان كەلدi. ولاردى جەتەلەگەن، جۇگiرتكەن قاي قۇدiرەت؟! كەڭەس وداعى كەزiندە قالىڭ ەل سپورتپەن اينالىستى. سپورت ۇيiرمەلەرi، سپورت مەكتەپتەرi بالالاردىڭ شىنىعۋىنا، شىڭدالۋىنا، ۇلكەن سپورتتىڭ ايدىنىنا شىعۋىنا جول اشتى. بۋىنى بەكiمەي جاتىپ كومپيۋتەر ورىندىعىنان قۇيرىقتارى اجىرامايتىن ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى قالاي بولماق؟! كiم ويلايدى ولاردىڭ تاعدىرىن؟!

زەينەل جەكەي ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button