قازاق تەرمينولوگياسى جانە ونىڭ مەملەكەتتIك تIلگە قاتىسى

"تەرمينولوگيالىق جۇيەنi مەملەكەتتiك تiلدiڭ جونارقاسى" ء(ا. قايدار) رەتiندە اڭگiمەلەۋدiڭ ءجونi بار. تiلدەردiڭ ورەلi بiر بيiككە كوتەرiلگەن، دامىعان ساتiندە بوي كورسەتەتiن لەكسيكالىق قاباتتاردىڭ تاقىلەتi وتە كۇردەلi دە قىزىق. مۇنىسىز ەشبiر تiلدiڭ بۇگiنگi بولمىسىن، بولاشاعىن بولجاۋ مۇمكiن ەمەس. اسiرەسە، عىلىم، بiلiم، مادەنيەتكە قاتىستى سالالردىڭ قاي-قايسىسىندا دا، تەرمين سوزگە مۇقتاجدىق قاتتى سەزiلiپ وتىر.

حVIII عاس. فرانتسۋز سەنان دە مەياننىڭ "وزگە تiلدە سويلەيتiن ۇلت بiرتiندەپ ءوزiنiڭ ءتول بولمىسىن جوعالتادى" دەگەن ءسوزi بار.

پ.ا. سيمون دەيتiن تاعى بiر فرانتسۋز "تiلi – ءاربiر ۇلتتىڭ وزiندiك ءتول بولمىسىن بiلدiرەتiن، تاريحتاعى ورنىن انىقتايتىن، ومiرلiك جانە شىعارماشىلىق قايتالانباستىعىن پاش ەتەتiن قۇرال، تiل – سول ەلدiڭ تاعدىرى" دەپتi.

بiر كەزدە ورىستىڭ ۇلى ويشىلى ل. ن. تولستوي "… بiزدiڭ ءسوز سويلەۋiمiز بەن جازۋىمىز ورىسشا بولماي بارادى" دەپ كۇيiنگiن ەكەن. سونىڭ كەرi بiزگە دە كەلگەلi قاشان. مۇنىڭ باستاماسىن سوناۋ 20-30 — جىلدارداعى رۋحاني، مادەني تالاس-تارتىستاردان iزدەۋ كەرەك. اراب جازۋىن لاتىنعا، لاتىن جازۋىن كيريلليتساعا الماستىرۋدا تiلدiڭ تابيعي دامۋ جەلiسiنە وراسان زور زيان كەلگەنiن ەندi-ەندi بايقاي باستادىق. كەزiندە بiزدiڭ بۇل ارەكەتتەر تiل دامۋىنا قانشالىقتى نۇقسان كەلتiرەتiنiن ايتقان احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى كورەگەندەر پiكiرiنە سوڭعى ەلۋ-الپىس جىل بويى قۇلاق اسپاي كەلدiك ەمەس پە؟

بۇل، اسiرەسە قازاق تiلiن عىلىم تiلiنە اينالدىرۋ باراسىنداعى ارەكەتتەردەن ايقىنىراق اڭعارىلدى.

بiز دiتتەپ وتىرعان ماسەلەلەر تۋرالى نەگiزگi ويىمىزعا كوشپەس بۇرىن مەملەكەتتiك تiل مەن تەرمين جانە تەرمينولوگيا دەگەن ۇيىمدارعا ءسال توقتاپ، تۇسiنiكتەمە بەرە كەتكەن ءجون. نەگە دەسەڭiز تەرميندiك ۇعىمدار قاۋىزىنا نەنi سىيعىزىپ، نەنi جاتقىزۋدىڭ ءمانiسiن بiلە بەرمەيتiن جانە مەملەكەتتiك تiلدiڭ قىزمەتi قانداي بولۋ كەرەك دەگەننەن حابارى شامالى جاندار بار.

مەملەكەتتiك تiل تۋرالى اڭگiمە جاي ەرiككەندiكتەن شىققان نارسە ەمەس. ول ابدەن شەگiنە جەتiپ، شيىرشىق اتا، ەندi بولماسا جارىلعالى تۇرعان ماسەلە بولاتىن. بۇل، ەڭ الدىمەن، ابدەن تىنىسى تارىلىپ، قۇرىپ بiتكەلi تۇرعان تiلدi امان ساقتاپ قالۋدىڭ امالى ەدi. قازاقستان سياقتى الىپ ەلدiڭ ۇيتقى-تiرەگi بولىپ وتىرعان نەگiزگi ۇلتتىڭ تiلiن مەملەكەت قامقورلىعىنا الىپ، ونىڭ ءوزiنiڭ زاڭدى دامۋ ارنالارىن ايقىنداپ بەرۋ دەگەندiك بولاتىن. ياعني، قازاق تiلiنiڭ ومiرگە قاجەتتiلiگiن ەڭ الدىمەن وزiمiزگە ءوزiمiز دالەلدەۋiمiز كەرەك بولدى.

بiراق، ەشبiر تالاس تۋدىرماۋعا تيiستi وسى ماسەلەنiڭ توڭiرەگiندە كۇنi بۇگiنگە دەيiن قانشاما داۋ-دامايلار ءوربiتiلiپ، سوزبۇيداعا سالىنىپ كەلەدi.

مەملەكەتتiك تiل دەگەن ۇعىم تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق سوزدiكتەردە (سوۆ. ەنتس. سلوۆار م.، 1980) مىناداي انىقتاما بەرiلەدi. تۇپنۇسقانى ءدال جەتكiزۋ ءۇشiن ورىسشاسىن كەلتiرەيiن: "گوسۋدارستۆەننىي يازىك بۋرجۋازنو-ناتسيونالنىي گوسۋدارستۆەننىي يازىك، وبياۆلەننىي وبيازاتەلنىم دليا ۆەدەنيا دوكۋمەنتاتسي ۆ گوسۋچرەجدەنياح، پرەپوداۆانيا ۆ شكولاح ي ت.پ.". مۇندا ايتىلماي ۇعىنىلاتىن ماسەلەلەر تاعى سول سياقتىنىڭ iشiنە ەنگiزiلگەن بولۋ كەرەك. سول سەبەپپەن بۇعان بiز عىلىم تiلi دەگەن بiر تارماقتى ارنايى قوسار ەدiك. ويتكەنi مەملەكەتتiك تiل اۋقىمىنىڭ بۇل ت.ب. قاتارىندا ەمەس، ونىڭ نەگiزگi كورسەتكiشتەرiنiڭ بiرi رەتiندە ءوز الدىنا دەربەس سالا بولىپ ەنۋگە تيiس. وسىدان كەلiپ شىعاتىن بiر ءتۇيiن، تiلدi مەملەكەتتiك دەپ جاريالاعانىمەن، ول تiلدە عىلىمي iزدەنiستەر جۇرگiزiلمەيتiن بولسا، ول عىلىم تiلi رەتiندە قالىپتاسا قويماعان بولسا، وندا ونىڭ ءالi مەملەكەتتiك تiل بولىپ جارىتپاعانى.

بەلگiلi بiر تiلدە جۇيەنi قالىپتاستىرۋ تiپتi دە وڭاي شارۋا ەمەس. اسiرەسە عىلىمي الەمi ارiدەگi جالعاستىعىنان ءۇزiلiپ قالىپ، سوڭعى 70 جىل بويى وزگە iرi تiلدiڭ ىقپالىندا بولىپ كەلە جاتقان قازاق تiلi سياقتى تiلدiڭ تەرمينولوگيالىق قاباتىن قاتارعا قوسۋ تiپتi قيىن بولدى.

ەگەمەندiك ەركiندiك بەرگەلi تiلiمiزدiڭ وسى بiر وراسان زور ارناسىندا الاپات ارەكەتتەر بولىپ جاتىر. ورنى تولماس ولقىلىقتار ەسەسiن قايتسەك قايىرامىز دەپ قالامىن وڭدى-سولدى سiلتەپ، جاڭا سوزدەر مەن جاڭا قولدانىستاردى بۇرقىراتىپ جاتقان قازاق جۋرناليستەرiنiڭ تەگەۋرiندi ارەكەتiنە ۇركە قاراۋشىلار كوپ. بiر عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت بويى ءوز تiلiمiزدiڭ وزەگiن قۋالاپ، ونىن iسكە جاراتا الساق ولشەۋسiز مول مۇمكiندiگi مەن بايلىعىن جارىققا شىعارۋدىڭ ورنىنا ونى تۇمشالاپ، تۇنشىقتىرىپ، ۇمىتتىرىپ، ينتەرتەرميندەر مەن رۋسسيزمگە ەمiنە ۇمتىلا داعدىلانىپ، قاساڭدانا قالىپتاسىپ قالعان اعايىننىڭ كوبiنە كەش تە بولسا كورiنiس بەرە باستاعان تەرمينجاسام پروتسەسiندەگi الگiندەي ارەكەتتەر وعاش كورiنەتiنi حاق.

ءوزiڭ تەرمينولوگ بولعان سوڭ، بۇل جونiندەگi پiكiرتالاستان قالىس قالا المايسىڭ. جۇرت قالىس قالدىرمايدى دا. ولاي دەيتiنiم، وسى جاقىندا عانا بولعان بiر ساتكi اڭگiمە ەستەن شىقپاي قويدى. تاۋ جاقتاعى ۇيدەن تۇسكi ۇزiلiستەن سوڭ قىزمەتكە كەتiپ بارا جاتقان بەتiم ەدi. ايالدامادا بiر توپ ادام اراسىندا تۇرعان اق شاشتى اعانى كوزiم شالىپ قالدى دا كولiگiمدi تەجەدiم، توقتادىم. بۇل كiسi بiر كەزدە بiزگە ءدارiس وقىعان ادام ەدi. ساۋاتتى، بiلiمدi ۇستاز بولاتىن. ارباعا وتىرعانى سول، اماندىقتان سوڭ "تiلدi نەگە ءبۇلدiرiپ جاتىرسىڭدار، ينتەرميندە نە شارۋالارىڭ بار. بۇل سۇمدىق قوي. ابدەن قالىپتاسىپ، سiڭiپ كەتكەن اتاۋلاردى قايتا كوڭiرسiتiپ، قايداعى جوق بiردەڭەلەردi تىقپالاۋمەن قازاق تiلiن كوگەرتپەيمiز، قويىڭدار مۇنداي كوتەنزورلىقتى!" دەپ ەكiلەنiپ، باستىرمالاتىپ اكەتپەسi بار ما. بار "پالەگە" جاۋاپكەر مەندەي-اق، مەنiڭ بiر نارسە دەپ جاۋاپتاسۋىما مۇمكiندiك بەرگەن جوق. سول "وزiمدiكi دۇرىس" دەگەن كۇيi بiر شارۋانى قاتىردىم دەگەندەي بوپ دiتتەگەن جەرiنەن ءتۇستi دە قالدى. ەشتەڭە دەپ پiكiرتالاسىنا كiرە المادىم. تiپتi تىڭداعىسى كەلگەن ول كiسi جوق. سونىمەن ءوز ويىممەن ءوزiم الەك بوپ، كەتە باردىم. ال بۇل شىنىندا كوپتەگەن وي-پiكiردiڭ سارالانۋىن تiلەيتiن وتە وزەكتi پروبلەمانىڭ بiرi.

وسىدان كوپ ۇزاماي-اق الماتى ساناتوريiنە كەلiپ جايعاستىق. مۇندا بۇرىنعىسى، قازiرگiسi بار قازاقتىڭ كوزi اشىق، كوڭiلi سارا جايساڭدارى جينالاتىن ادەتi، سونداي بiر سىيلى ازامات اعامىزبەن شۇيiركەلەسiپ، امان-ەسەندiك سۇراسىپ، جاڭالىق اتاۋلىنىڭ بiرازىن ايتىپ وتتiك. بiر مەزەت، الگi كiسi "وسى سەندەردiڭ "انا تiلدەرiڭ" (گازەتتi ايتىپ تۇر) ىلعي بiر جاڭا اتاۋلاردى بەرiپ، ەلدiڭ باسىن قاتىرىپ بارادى. ونىسى نەسi، دۇرىس ەمەس قوي. توقتاتپايسىڭدار ما؟ مۇنداي ارەكەتتەرiڭمەن جۇرتتى تiلدەن بەزiندiرەسiڭدەر عوي، اسiرەسە الگi 40% دەپ جۇرگەن ءوز قانداستارىمىزدى. ابدەن ەتەنە بوپ سiڭiسiپ وزiمiزدiكi بوپ كەتكەن سوزدەردi سول كۇيiندە قالدىرعان ءجون…" ت.ب. ويلارىن توپ ادامنىڭ iشiندە، دارiگەرگە كەزەكتە تۇرعاندا باستىرمالاتىپ جiبەرگەنi. ءوزi سىيلاس، جاسى ۇلكەن اعا ويىنداعىسىن ايتتى دا تاستادى. جوپەلدەمدە، ات جالى، اتان قومىندا ەم-دوم كەزiندە تۇرعاندا نە ايتىپ ۇلگەرەسiڭ.

ال، جالپى ايتىپ تۇرعانى ەلدiڭ ءبارiن الاڭداتىپ وتىرعان وتە كۇردەلi ماسەلە.

مۇنداي پiكiردەگi ادامدار قاتارى بارشىلىق. بۇلاردى تۇسiنۋگە ابدەن بولادى. تiلگە، ەلگە، جەرگە جانى اۋىرىپ، سولاردىڭ جاعدايى قايتسە جاقسارار دەپ جۇرگەن جاندار بۇلار. ايتسە دە، بالا كۇنiمiزدە قاريالاردان ەستiگەن "وقۋ ءوتiپ كەتكەن" دەيتiن ءسوز وسىندايدا ەرiكسiز ويعا ورالادى. نەگە دەسەڭiز، الگi ەل قادiرلەيتiن اعالاردىڭ ءومiر بويعى العان تاعىلىم-تاربيەسi، ومiرلiك تاربيەسi قازاق تiلiنiڭ الەمدەگi ۇلى تiلدەر قاتارىن تولىقتىراتىن وراسان زور بايلىعى، جاراتىلماي جاتقان iشكi قۋاتى بولەك تiل ەكەنiنە بەيiل قويىپ قاراۋعا مۇرشاسى بولماعان. مiنە، سول دەرت سۇتپەن بiرگە سۇيەككە دە سiڭە جازداعان كەڭەستiك iلiم تۇسiنiگi ءالi كۇنگە ءوز تiلiنە پەرزەنتتiك سۇيiسپەنشiلiكپەن ۇڭiلۋگە جiبەرمەي تۇر. تاربيەنiڭ ءوتiپ كەتكەندiگi سونشاما، ورايى، ءجونi، قيسىنى ءدوپ كەلiپ تۇرعان قازاقى بالامالاردىڭ (قۇجات، جارعى، باعدارلاما، ۇشاق ت.ب.) ءوزiن قۇبىجىق كورiپ، تiپتi، مۇنى الەمدiك مادەنيەتتەن الشاقتاۋ دەپ تۇسiندiرگiسi كەلەتiندەر دە جوق ەمەس. قازiر تiل قولدانىستا ءجۇرiپ جاتقان ءار الۋان قۇبىلىستار مەن پروتسەستەرگە ءوز الiمiزشە سارالاپ، تالداماس بۇرىن بiر نارسەنiڭ باسى اشىق ەكەنiن ايتۋ لازىم. ول – قوعامدىق ومiردە بولىپ جاتقان ۇلان-اسىر وقيعالار بولمىسىنا وراي، تiلiمiزدە دە كۇردەلi قۇبىلىستاردىڭ بولىپ جاتقانى. بۇل اقيقات. ەندi شاما-شارقىمىزشا وسىلارعا تالداۋ جاساپ كورەلiك. ماسەلە تۇسiنiكتi بولا ءتۇسۋ ءۇشiن ەپتەپ تاريحقا دا، سونداي-اق تەرمين دەگەندi قالاي ءتۇسiنۋ كەرەك، تەرمينجاسام پرينتسيپتەرi تۋرالى اڭگiمەگە دە بارعان ءجون ءتارiزدi.

جالپى قاي ەل، قاي حالىق تاريحىن سۇزسەڭiز دە بiر نارسەنiڭ باسى اشىق ەكەنiنە كوز جەتەدi. ءوزiن قۇرمەت تۇتاتىن ۇلت قاشاندا ءوز تiلi قىزمەتiنiڭ جان-جاقتى بولۋىن قامداستىرادى ەكەن. اسiرەسە، ەۋروپا ەلدەرi بۇل ماسەلەگە وتە مۇقيات.

بiر كەزدە ا. بايتۇرسىنوۆ، م. دۋلاتوۆ، ج. ايماۋىتوۆ، م. جۇماباەۆ ءتارiزدi قازاق زيالىلارىنىڭ ءبارi دە ءسوز جاسامنىڭ ءار الۋان تۇرلەرiنە ءمان بەرگەن. رەتi كەلگەندە وزدەرi دە ءتۇرلi ۇعىمداردىڭ بالاماسىن iزدەپ، ۇلگiلەرiن ۇسىنىپ وتىرعان. مىسالى، س. سەيفۋلليننiڭ "ات ويىن ءۇيi" (تسيرك)، I. جانسۇگiروۆتىڭ "دۋمان ءجۇرiس" (دەمونستراتسيا)، "تابانتەمiر" (رەلس)، ع. مۇسiرەپوۆتىڭ "قۇلاقشا قاعازى" (ەتيكەتكا)، م. ماعاۋيننiڭ "وياتار" (بۋديلنيك)، ءا. كەكiلباەۆتىڭ "قار حانشايىم" (سنەگۋروچكا)، ق. قارامان ۇلىنىڭ "كۇنپاراعى" (ناستولنىي كالەندار)، و. سارسەنباەۆتىڭ "تەسiككوزi" (گلازوك ۆ دۆەرياح)، ق. ىسقاقوۆتىڭ "تۇنەمەلقابى" (سپالنىي مەشوك)، ءا. تارازيدىڭ "كۇنالقىسى" (بەسەدكا) ت.ب. وسىنىڭ ايعاعى.

جاڭا ءسوز دەگەنiمiز نە؟ وسى ۇعىمنىڭ ءوزiن انىقتاپ الۋ كەرەك. ادەتتە اناۋ پالەن جاڭا ءسوز جاسادى، مىناۋ تۇگەن دەگەن ءتارiزدi پiكiر ەرسiلi-قارسىلى ايتىلىپ جاتادى. ال شىندىعىنا كەلسەك، جاڭادان ءسوز جاساۋ دەگەنiڭiز شارتتى ۇعىم. سوزدەر جاڭادان جاسالمايدى. ول وزگەشە ءوڭ الىپ، وزiنە قوسىمشا ماعىنا جۇكتەپ، جاڭاشا قولدانىسقا ءتۇسۋi مۇمكiن، نەمەسە وزگە تiلدەن كiرمە ءسوز رەتiندە ەنۋi، قابىلدانۋى مۇمكiن. نەگiزiندە الگi ۇعىم وسىعان وراي تۋعان. بۇل تۇستا ءاربiر قالامگەردiڭ ءسوز جاراتۋ قابiلەت-قارىمىنا قاراي بiرiندە بار، بiرiندە از، بiرiندە كوپ كەزدەسە بەرەدi. جالپى جاڭالىق دەيتiننiڭ ءبارi كوكتەن تۇسەتiن نارسە ەمەس. ونىڭ ءبارi بۇرىننان تiلدە بار سوزدەر نەگiزiندە جاسالادى. عالىمداردىڭ ء(ا. قايدار) ايتۋىنشا، بۇلار بۇرىن بار سوزدەر نەگiزiندە جاسالاتىن لەكسيكا-سەمانتيكالىق جانە اناليتيكالىق كومبيناتسيالار، ب.ا. "جاڭا قولدانىستار". سولاردىڭ كەيبiر ۇلگiلەرiن، ياعني مودەلدەرiن كورسەتەلiك. مىسالى، قازاق تiلiندە ەجەلدەن قولدانىپ كەلە جاتقان قاھارمان، اتارمان، شابارمان، ولەرمەن دەگەن سوزدەر بار. مiنە، وسىلاردىڭ نەگiزiندە كورەرمەن، وقىرمان، تىڭدارمان (سلۋشاتەل) پايدا بولدى. سوندا بۇل جەردە بiر كەزدە ونiمسiزدەۋ قوسىمشالاردىڭ قاتارىندا اتالاتىن مان، مەن ءسوز جاسام پروتسەسiندە قايتا جاندانا باستاعانىن كورەمiز.

سونداي-اق،

-ىم، -iم: باسىل-ىم، قويىل-ىم، اينال-ىم، سۇران-ىمدار،

جايىلىم، كەشiرiم، كەلiسiم، شەشiم، تۇجىرىم

-داما، -دەمە: باعدارلاما، تۇجىرىمداما نەگiزiندە ماقساتناما، مۇراتناما بايانداما، مازمۇنداما، مiنەزدەمە، كەپiلدەمە، حابارلاما نەگiزiندە، ال -ىس، -iس: اينالىس، كورiنiس، بەرiلiس، سۇرانىس، تاپسىرىس، بايلانىس، جەڭiس، جينالىس، جارىلىس نەگiزiندە جاسالىپ وتىر.

ءسوزجاسامنىڭ تاعى بiر ءتۇرi – قولدانىستاعى سوزدەرگە قوسىمشا، ۇستەمە قىزمەت بەرۋدەن بايقالدى. مۇنى سەمانتيكالىق جۇكتەمە دەۋگە دە بولادى. ماسەلەن، كەيiنگi كەزدە جيi قولدانىلا باستاعان "زەينەتكەر"، "زەينەتاقى" دەگەن سوزدەر قايدان شىقتى. بۇل پەنسيونەر، پەنسيا دەگەن تەرميندەردiڭ بالاماسى رەتiندە الىنعان، وزiمiزگە ەرتەدەن ەتەنە تانىس، تiپتi "بەينەت، بەينەت ءتۇبi – زەينەت" دەگەن ماقالعا دا سiڭگەن بايىرعى سوزدەر. مۇنىڭ ءتۇپ-توركiنiن iزدەيتiن بولساق، ارiگە اراب، پارسى تiلدەرiنە تەرەڭدەيمiز. ن. وڭداسىنوۆ، بەكماحانبەتوۆ، ل. رۇستەموۆ سوزدiكتەرiنە ۇڭiلسەك زەينەت ءسوزiنiڭ ماعىناسى راحات (ناسلاجدەنيە، بلاجەنستۆو) دەگەندi بiلدiرەدi ەكەن. ال "قارiپ-قاسەرلەرگە بەرiلەتiن جاردەم، تولەم" دەگەن ماعىنانى بەرەتiن لاتىن ءسوزi – پەنسيا ارينە راحاتتان الشاقتاۋ. الايدا ەڭبەك ەتiپ بەينەتتەنگەن ادامنىڭ زەينەتiن كورۋi اقيقات ەكەنi جۇرتقا ايان. پەنسياعا ءدوپ كەلەتiن بالاما iزدەۋ بارىسىندا زەينەتتiڭ وسى بiر ماعىناسىن قاتتى ۇستانىپ، زەينەتاقى (جاردەماقى عوي بiر قاراعاندا) دەگەن ناقتى تەرمين جاسالعان. وسىنداي iزدەنiستەر مەن ارەكەتتەر ناتيجەسiندە تالاي سوزدەرiمiز تەرميندiك مانگە كوشكەنi ءمالiم.

تەرمينجاسام ماسەلەسiندە قازاق تiلiنiڭ مۇمكiندiگiن پايدالانۋدىڭ تاعى بiر جولى – كالكالاۋ تاسiلiنەن كورiنەدi. مۇنىڭ عىلىمي الەمدە ءتورت ءتۇرi بەلگiلi. بiزدiڭ ماتەريالىمىزدا دا سول قالىپتاسقان قاعيداعا يتەرمەلەيدi. سونى ەسكە الساق:

1) لەكسيكالىق كالكا، نەمەسە مۇنى كەيدە بالاما-كالكالار دەپ ءجۇرمiز: ەكiپiندi-ۋدارنيك، كەڭەس-سوۆەت، جارىس-سورەۆنوۆانيە، شارت -دوگوۆور;

2) ماعىنالىق كالكا، ياعني ءتۇپ ءسوزدiڭ نەگiزگi ماعىناسىن بەرۋ: قىزىل بۇرىش – كراسنىي ۋگولوك، ەڭبەككۇن – ترۋدودەن، قايتا قۇرۋ، ماسكۇنەم ەلەسi – بەلايا گورياچكا، دەنەقىزۋى – تەمپەراتۋرا.

3) مورفولوگيالىق كالكا: تاپتاستىرۋ – كلاسسيفيكاتسيا، كەلiسiم – سوگلاشەنيە، قارىنشا- جەلۋدوچەك.

4) اناليتيكالىق كالكا: بەينەجازبا – ۆيدەوزاپيس، اگروونەركاسiپ – اگروپرومىشلەننوست، راديوقابىلداعىش – راديوپريەمنيك، بەينەتاسپا – ۆيدەولەنتا، شاعىناۋدان – ميكرورايون. مۇنىڭ ءبارi تەرميندەنۋگە بەيiم تۇرعان ءوز بايلىعىمىزدى سارقا پايدالانۋ پرينتسيپiنە جاتادى.

اڭگiمە تەرمينجاسام پرينتسيپiنە ويىسقان سوڭ مىنا ماسەلەلەردi دەقاۋزاي كەتۋگە تۋرا كەلەدi.

ماسەلەن، تۋىس تۇركi تiلدەرiنەن ءسوز الۋ پرينتسيپi جونiندە. بۇل كۇنi بۇگiنگە دەيiن ەلەنبەي، ەسكەرiلمەي كەلە جاتقان تۋىس تiلدەر ءۇشiن اسا قاجەت پرينتسيپتەردiڭ بiرi. ويلاپ قاراساق ءوزارا تۋىس وتىز شاقتى تۇركi تiلi، ەگەر بiر-بiرiمەن قاتىناسىن ۇزبەي، بiرiنiڭ سوزدiك قورىنا ەكiنشiسi ءۇڭiلiپ وتىرعان بولسا، اسiرەسە تەرمينولوگيالىق جۇيەنi تۇزەر تۇستا، وزiندە جوقتىڭ كوبiن ءوزدi-وزiنەن تاپقان بولار ەدi. بiزدiڭ بiلەتiنiمiز، وسىلايشا جاقىنداسا ءتۇسۋدiڭ ورنىنا، الشاقتاي بەرگەن، الىستاي بەرگەن. بۇل نەنiڭ سالدارى ەكەنi زيالى قاۋىمعا ايان.

تۇركi تiلدەرi ءۇشiن مۇنداي جاتباۋىرلىق تاريحي قاسiرەتكە اينالىپ كەتە جازداعانى ءمالiم. بiرiندە جوقتى بiرiنەن الىپ ءوزارا باي، ءسويتiپ بiرتiندەپ جاقىنداسا، جاناسا ءتۇسۋدiڭ ورنىنا تۋىستىعى الدەقايدا الشاق تiلدەردەن ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەردi ەنشiلەۋمەن ءوزiنiڭ تابيعي بولمىسىنان ايىرىلىپ قالا جازدادى ەمەس پە؟!

ءاۋ باستان-اق تەرمينولوگيالىق جۇيە وسى ىڭعايدا قالىپتاسقاندا، تۋىس تiلدەر ءۇشiن ورتاق پرينتسيپتەردi ايقىنداۋعا بولاتىن ەدi دەپ ويلايمىز. سوندا دا تەرمينولوگيادا ورتاقتىق سيپات بار دەپ ەسەپتەلەدi. بiراق بۇل ورتاقتىقتىڭ بۇل تiلدەردiڭ iشكi تابيعاتىنان ەمەس، سىرتتان كەلتiرiلگەن ورتاقتىق. ياعني تەرمينولوگيالىق پرينتسيپتەر تەك ورىس جانە ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەردەن بايقالادى. ءسويتiپ ورىس تiلi ارقىلى تارالعان تەرمين سوزدەردi ءار تiل وزiنشە الىپ جاتتى. ال ۇلتتىق، تۋىستىق نەگiزدەگi ورتاق پرينتسيپ جونiندە ەشكiمنiڭ جۇمىسى بولعان جوق.

ايتسە دە عىلىم تiلiن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسiندە تۋىس تiلدەر عالىمدارىنىڭ اراكiدiك باس قوسىپ، وي-پiكiرiن ورتاعا سالىپ وتىرۋىنا بولار ەدi. مۇنداي ارەكەتتەر بولدى دا. بiراق، بiر وكiنiشتiسi، مۇنداي جيىندار بولۋىن بولعانمەن پiكiر شىندىعى ىلعي دا بەلەڭ الا قويماعان. كوبiنiڭ باتىلى بارماعان، بارعاندارىنىڭ باسى كەتكەن، قالعاندارى بۇعىپ قالعان. قۇدايعا شۇكiر، ەندi بۇرىنعىمىزدىڭ ءبارiن دەرلiك ادiلەتتiڭ كوزiمەن بيiك سانالىلىق، بiلiكتiلiك تۇرعىسىنان قاراستىرار، قايتا قارار كۇن تۋدى.

ءوزارا تاجiريبە الماسۋ، تiل بايلىعىمىزعا ءۇڭiلۋدiڭ پايدادان باسقا زيانى جوق. اسiرەسە تەرمينولوگيا سالاسىندا ورتاقتاسار ويلار جەتكiلiكتi.

تۇركi تiلدەرi قانشاما جەكە دارا دامىپ كەلدi دەسەك تە، بايىرعى ورتاق تۇبiرلەر ء(ا. قايدار) ساقتالىپ قالعان. بۇلار بارiنە بiردەي ورتاق بايلىق. مiنە، وسى نەگiزدiڭ ءوزi-اق تەرمينولوگتارعا مول ماتەريال بەرمەي مە؟! سونىمەن بiرگە جازۋى ەرتەرەك دامىعان تiلدەردە تەرميندiك جۇيەنiڭ دە ەرتەرەك قالىپتاسقانى ءمالiم. بiزدiڭ بۇل زاڭدىلىقپەن دە ەسەپتەسپەۋگە حاقىمىز جوق. تاعى بiر ەسكەرەتiن نارسە مىناۋ. تۇركi تiلدەرi بۇرىنعى وداقتىڭ بارلىق تiلدەرi سياقتى ەداۋiر دامىدى. وسى جەكە-جەكە دامۋ، وزiنشە ءورiس تابۋ بارىسىندا، وزiنشە تاجiريبە ارتتىردى. بۇل پروتسەستiڭ جۇرۋiندە بiرiنەن بiرi ارتىق-كەم ءتۇسiپ جاتاتىن تۇستارى بولادى. مiنە، سوندىقتان دا بۇل تۋىس تiلدەردiڭ بiر-بiرiنە ۇنەمi ءۇڭiلiپ، تاجiريبە الماسىپ وتىرۋ قاجەت. دامۋ دەگەنiڭiزدiڭ دە (ياعني، iلگەرiلەۋ)، ورتاقتاستىق دەگەنiڭiزدiڭ دە بiر سىرى سوندا اشىلادى.

مىسالى، قازاق تiلiنەن دە، باسقا تiلدەردەن دە الىنار ۇلگi جوق ەمەس. تاعدىرلاس، ەلدەر تiلدەرi تاريحي ورنالاسۋ تاعدىرىنا وراي ءار قيلى زاڭدىلىقتارمەن داميدى. قازاقستان جاعدايىندا بiزدiڭ تiلiمiزگە اۋەلگi كەزدە كوپتەگەن ورىس ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەر ەندi. وسى جاعدايدى بiر كەزدە قىتاي قازاقتارى دا قابىلداپ، تiلگە ەندiرگەن ەدi. ال قازiر ولار كەرiسiنشە الگi تەرميندەردiڭ كوبiن الاستاپ، ونىڭ ورنىنا قىتاي (حانزۋ) تiلiنەن ءسوز الۋ پرينتسيپiنە كوشە باستاعان سىڭايلى. سونىمەن بiرگە ولار بارلىق تەرميندi اۋدارىپ الىپ وتىرعان قىتاي تiلiنiڭ ۇلگiسiمەن، كوپتەگەن تەرميندەردi كالكالاۋ جولىمەن اۋدارىپ العان. مىسالى ۇنالعى (ۆيدەوماگنيتوفون)، سىنالعى (ۆيدەوكامەرا)، مۇزساندىق (موروزيلنيك)، شاڭالعى (پىلەسوس). بۇل تەرمينجاسامنىڭ ءونiمدi تاسiلiنە اينالعان ءتارiزدi. مۇنداي ۇلگiنi قابىلداۋعا بولادى. مۇنداي ارەكەتتەر بiزدە دە بەلەڭ الا باستادى.

ورىس تiلiنiڭ ىقپالىنا ەشقاشان دۋشار بولماعان تۇركيا تۇرiكتەرiنiڭ ءسوزجاسام تاجiريبەلەرiندە دە ۇلگi الار ءۇردiس بار. بۇلار قايسىبiر تەرميندەردi جاساۋ، قابىلداۋدا بiرەن-ساران (لاگەركامپ، راكەتا-فيشەك، جارمەڭكە-فۋار، ششەتكا-فيرچا) ەۋروپا تiلدەرiنiڭ ەلەمەنتتەرi كەزدەسكەنمەن، نەگiزiنەن ءوز تiلiنiڭ بايلىعىن قامتۋعا قاتتى كوڭiل بولiنەتiن ءتارiزدi. مىسالى، تۇرiكتەر اەروپورتتى حاۆاالانى، سامولەتتi ۋچاق، سپونسوردى ءسوزجۋ، ماگنيتوفوندى كاسەتسالار، كومپيۋتەردi بiلگiسالار، پرەزيدەنتتi جۋمحۋرباقانى، پرەمەر-مينيستردi باشباقان، پارلامەنتتi ءماجiلiس، موروجەنىيدى دوندۋرما، اۆتوماشينانى ارابا، ترانسپورتتى ۇلاستىرما، ستۋدەنتتi ورگەنچi، ماسشتابتى ءولچۋ دەپ العان.

قازاق تiلiندە ۋنيۆەرسيتەت، ەكونوميكا، فاكۋلتەت، تەوريا، سپورت، كادر، مۋزەي، فيزيكا دەپ قابىلدانعان ينتەرتەرميندەر، تۇرiكشە دە اۋىزەكi تiلدەگi ايتىلۋ ىڭعايى ساقتالىپ، ىقشامدانىپ الىنعان ەكەن: فاكۋلتە، ۋنيۆەرسيتە، تەوري، ەكونومي، سپور، فيزيك، مۋزە، كادرو ت.ب. ال اۋدارىلىپ الىنعان مادەنيەت، دۇكەن دەگەن تارiزدiلەر تۇرiكشە اۋدارىلماي، الگiندەگiدەي ىقشامدى تۇرگە كوشكەن (كۋلتۋر، ماگازا). ال كوپتەگەن ينتەرتەرميندەر ەكi تiلدە ەكi ءتۇرلi اۋدارىلعان. مىسالى، ۆىستاۆكا; ءتۇر. سەرگi، قاز. كورمە، ۆەرحوۆنىي سوۆەت: ءتۇر. دانىشتاي، قاز. جوعارعى كەڭەس، ۆەرحوۆنىي سۋد: ءتۇر. يارعىتاي، قاز. جوعارى سوت، نەزاۆيسيموست: ءتۇر. باقىمسىزدىق، كاز. تاۋەلسiزدiك، كوسموس: ءتۇر. وزاي، قاز. عارىش، پرومىشلەننوست: ءتۇر. iسلەتمە، قاز. كاسiپورىن ت.ب.

ەكi ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جيiلەۋiنە وراي تiلدiك تە اۋىس-ءتۇيiس باستالعانداي ءتۇرi بار. بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى. جاقسى ۇلگiنi قابىلداۋدىڭ بiر مىسالى رەتiندە "ەگەمەن قازاقستان" مەن "انا تiلi" گازەتiنiڭ بەتتەرi ارقىلى جيi كورiنە كەلە ۇشاق (سامولەت-ۋچاق) جانە اۋەالاڭى (اەروپورت-حاۆالالاڭى) تەرمين رەتiندە قالىپتاستى.

قىسقاسى تۋىس تiلدەر تاجiريبەسiنە ءۇڭiلۋ تەرمينجاسام ماسەلەسiندە ناتيجەلi پايداسىن تيگiزەدi دەپ ويلايمىز. بۇل پرينتسيپتi سانالى، ساۋاتتى ۇستانۋ قاجەت. وزiڭدە جوقتى وزگەدەن، ونىڭ iشiندە ءتۇبiرi بiر تۋىس تiلدەردەن iزدەپ تاۋىپ جاتساڭ ونىڭ نەسi ايىپ. قايتا كوپ جىلدار بويى جابىلىپ قالعان تابيعي دامۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ كوزi اشىلادى.

كەلەسi بiر كەڭەسەتiن ماسەلە – بiزدە بالاماسى جوق ينتەرناتسيونالدىق سوزدەردi الۋ، قابىلداۋ پرينتسيپi. مۇنداي تەرميندەردiڭ ءبارi دە كۇنi بۇگiنگە دەيiن سول تۇپنۇسقادا قالاي ايتىلىپ، جازىلسا سولاي الۋ كەرەك دەگەن پرينتسيپتi قاتاڭ ۇستاپ، تiلiمiزدi شەتەل سوزدەرiمەن ابدەن سiرەستiرiپ شۇبارلاپ كەلدiك. قازاق تiلiنiڭ ءوز زاڭدىلىعىنا تۇبiرiمەن قايشى پرينتسيپتi زورلىقپەن تىقپالاپ كەلدiك. ەندi بۇل تۋراسىندا تiلiمiزدiڭ تەرمينجاسام تاجiريبەسi نە بەردi دەگەنگە كەلەيiك. جالپى قازاق تiلiندە ەجەلدەن قالىپتاسقان ءسوزجاسام تاجiريبەسiنە ۇڭiلەر بولساق، بiز شەت تiلدەن (اراب، پارسى) ەنگەن سوزدەردiڭ ءبارiن وزiنە قاراي يكەمدەپ، ايتىلۋ، جازىلۋ قيسىنىن قازاقشاعا ىڭعايلاپ وتىرعان ەكەن. ەندەشە بiز سول پرينتسيپتi نەگiزگە نەگە سۇيەنبەيمiز؟ بiرجاعىنان ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەردi iشتەن ورىن بەرمەي، بەرسەك تە سۇيكiمسiز قوناق سياقتى سول جات كەيپiن ساقتاپ قولدانۋ تiپتi دە ورىنسىز. قابىلداپ تiلiمiزگە سiڭiردiك دەگەن تەرميندەرiمiزدiڭ ءالi كۇنگە ءوز لەكسيكالىق بايلىعىمىزدىڭ قاتارىنا ەنە الماي ينتەرناتسيونالدىق بوپ ءۇرپيiسiپ تۇرۋىنىڭ سىرى وسىندا ما دەپ ويلايمىز.

قازاقتىڭ عاسىرلار الەتiنەن سۇرىپتالىپ شىققان ءتول سوزدەرiنiڭ قاتارىندا اسكەري فورما كيگەن ادام سياقتى اسەر ەتەتiن مۇنداي سوزدەردiڭ تاعدىرىن قامتي قاراستىراتىن مەزگiل جەتتi. سولاي جاسالا دا باستادى. ولاردى نەگiزiنەن ءوز تiلiمiزدiڭ زاڭدىلىعىنا يكەمدەپ، ىڭعايلاپ الۋ – مiنە ەندiگi جەردە ۇستاناتىن نەگiزگi پرينتسيپ وسى بولۋى كەرەك. ماسەلەن، ونەر، بiلiم، مەكتەپ، تاربيە، عالىم، عىلىم، مۇعالiم، كiتاپ ءتارiزدi ءاۋ باستاعى اراب، پارسى توركiندەس سوزدەردi، سونداي-اق مىناداي ورىس سوزدەرiن: جاشiك، بوتەلكە، باتiڭكە، ساماۋرىن، پورىم، جاندارال، بولىس، وياز دەپ ەنشiلەگەنiمiزدەي ەركiن ارەكەتكە بارۋىمىز كەرەك. ياعني كەلگiنشiگە ىڭعايلانىپ، سوعان قاراي يكەمدەلە بەرمەي، ءوز بولمىس، شىن تابيعاتىمىزعا ساي بەيiمدەي قابىلداۋ ءلازiم. ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەردi ءوز تiلiمiزدiڭ زاڭدىلىعىنا ساي بەيiمدەپ الۋدى ءسوز الاستاۋ دەپ تۇسiنبەۋ كەرەك. مۇنداي تiلدەر قابىلداۋشى تiلدiڭ تالابىنا كونبەسە، سول وگەي قالپى تۇبەگەيلi كiرiگە الماي، وزiنە ورىن تاپپاي جىراق تۇراتىن بولادى. كۇنi بۇگiنگە دەيiن قولدانىلىپ كەلگەن تەرميندەردiڭ بiرازى ءدال وسىلاي كۇي كەشiپ كەلەدi.

جالپى بۇل تۋرالى ءسوز قوزعاماستان بۇرىن ينتەرناتسيونالدىق تەرمين دەگەنiمiز نە، وسىنى دۇرىس ءتۇسiنiپ العانىمىز ءجون. ادەتتە الدە نەشە تiلدە بiردەي قولدانىلىپ، ورتاق قازىناعا اينالعان سوزدەردi – ينتەرتەرمين دەيمiز. بiراق ەكiنشi تiلگە ەنگەن مۇنداي سوزدەردiڭ ءبارi بiردەي ينتەرتەرمين دارەجەسiن الا المايدى. دۇنيەجۇزiلiك دەڭگەيگە تانىمال بولعان تەرميندەر مەن اتاۋلار عانا ينتەرناتسيونالدىق دەگەن مارتەبەگە يە بولا الادى. ال وسىدان كەلiپ ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەردi باسقا تiلدەرگە اۋدارۋعا بولمايدى دەگەن پرينتسيپتi كۇنi بۇگiنگە دەيiن قاتىپ ۇستانىپ كەلۋiمiز قالاي؟ شىندىعىندا وزگە تiلدiڭ بايلىعىن، مۇمكiندiگiنشە ەسەپكە المايتىن بۇل نە قىلعان پرينتسيپ. بۇل تۋراسىن ايتقاندا، باسقا تiلدەردiڭ دامۋ جولدارىن تۇمشالاۋ دەگەنمەن بارا بار ەكەنiن ويلانا بەرمەگەندەيمiز. اۋەلدە وسى پرينتسيپتi قابىلداعاندا بiز ءوز تiلiمiزدiڭ مۇمكiندiگiمەن iسiمiز بولماعان ءتارiزدi. تiلدەر اراسىنداعى ادiلەتسiزدiككە ەڭ الدىمەن ءوزiمiز جول بەرiپ وتىراتىن سياقتىمىز.

عىلىم مەن تەحنيكا جۇگiن كوتەرەتiن تiلدەر بار، كوتەرە المايتىن تiلدەر بار دەگەن پيعىلدى جىلدار بويى دالەلدەپ كەلگەندەيمiز. قازاق تiلiنiڭ ءالi تولىق iسكە جەگiلمەي جاتقان سان الۋان قاتپارلارىنا تەرەڭدەگەن سايىن، الەمدiك دەڭگەيدەگi سان الۋان ۇعىمدى دا تولىق جەتكiزە الارلىق قاۋقارىنىڭ بارلىعىنا كوزiمiز تولىق جەتiپ وتىر. سوندا تiل تابيعاتىنا جات "دايىن" نارسەلەرگە باس شۇلعي بەرگەنشە ءوز بايلىعىمىزدى iسكە قوسۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال ەمەس پە؟! كەيiنگi جىلدار تاجiريبەسi وسىنى تولىق دالەلدەپ وتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، تۋىس تۇركi تiلدەرiنiڭ ورتاق قازىناسى ءالi جەتكiلiكتi دارەجەدە قوزعالىسقا تۇسكەن جوق. بiرiنەن بiرi ءنار الىپ، بiرiن-بiرi بايىتا ءتۇسۋدiڭ ورنىنا، الشاقتاي الىستاي بەرگەن. مۇنىڭ ءتۇپ نەگiزi ەڭ الدىمەن جازۋ الشاقتىعىنا بايلانىستى دەپ ويلايمىز.

قازاق حالقى نەبارi 15-20 جىلدىڭ iشiندە ءۇش ءتۇرلi جازۋدى باستان كەشiردi. مiنە، وسى بiر جازۋدان ەكiنشi جازۋعا كوشۋ الەگiندە وزگە تۋىس تiلدەردەگi ورتاق قازىناعا ۇڭiلمەك تۇگiلi، تازا ءوز بايلىعىمىزدىڭ قادiرiنە جەتۋدەن دە قالىپ قويا جازداعان جوقپىز با؟! بۇل، ارينە ءوز الدىنا ءوربiتۋدi كەرەك ەتەتiن كۇردەلi سالا. جالپى ينتەرتەرميندەر توركiنiنە بويلاعان سايىن ولاردىڭ بەلگiلi بiر ۇعىمعا نەگiزدەلiپ، ناقتى ماعىنالىق جۇك ارقالاپ تۇراتىنىن كورەمiز. ال ەندi وسىنى بەرەرلiك سوزدەردi قازاق تiلiنەن iزدەگەندە كوپ رەتتە جازىعىمىز تابىلىپ جاتادى. ءدال قازiر تiلiمiزدە وسى iزدەۋ، iزدەنۋ پروتسەسi ءجۇرiپ جاتىر. كوپ جوقتىڭ ورنى تولىپ جاتىر.

وسى ۋاقىتقا دەيiن تiلدەردە ينتەرناتسيوناليزمدەر بولماسا، نە از بولسا ول تiلدiڭ قاۋقارسىزدىعى، دامىماي قالعاندىعى دەگەن تۇسiنiك باسىم بولىپ كەلەدi. شىنىندا تiلدiڭ دامۋى ونداعى ينتەرناتسيونالدىق سوزدەردiڭ كوپ-ازدىعىنا قاراپ ولشەنبەسە كەرەك. ەگەردە اڭگiمە تارالعان بارلىق تەرميندەردi سول قالپىندا قابىلداپ، ولاردى ءوز تiلiمiز ارقىلى مەڭگەرسەك، ينتەرتەرميندەر شاپقىنشىلىعىنا تاپ كەلگەندەي بولار ەدiك. ونسىز دا دەندەپ بارا جاتقان شەتەل سوزدەرi قاپتاي بەرەتiن بولسا، انا تiلiمiزگە قاتەر ءتوندi دەي بەرiڭiز. ينتەرتەرميندەرگە تاۋەلدi بولماي-اق، ءوز تiلiنiڭ بايلىعىن iسكە جاراتقان جاپون مەن قىتاي حالقىنىڭ تاجiريبەسiن الىڭىز. ولار عىلىم مەن تەحنيكا جەتiستiكتەرiن ءوز تiلi نەگiزiندە مەڭگەرiپ، دامىتىپ وتىر. تەكسەرە كەلسەك، جاپون تiلi كەشە عانا، ياعني 1945 جىلدان بىلاي قاراي عانا وزiندiك قۋاتقا يە بولعان ەكەن.

ينتەرتەرميندەرگە تيۋگە بولمايدى دەيتiن تۇسiنiك بۇلاردى شىنىندا دا قۇران سوزدەرiندەي ەتiپ جiبەردi. سودان بارىپ بۇلار دا باستا بەلگiلi بiر تiل iشiندە تۋىنداپ، تەرميندiك ءماندi جۇرە كەلە جۇكتەگەن قاراپايىم سوزدەر ەكەنiن ەلەمەيتiن دە بولدىق. "تيiسپە"، "اۋدارما" دەۋدەن بۇرىن بۇل سوزدەر نەنi بiلدiرiپ تۇر، قانداي ماعىنانى ارقالاپ تۇر دەگەنگە زەر سالۋ كەرەك قوي. مiنە قازiر ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەرگە وسىلايشا قاراۋ اعىمى پايدا بولدى. بۇل تiل دامۋىنىڭ وزiندiك دامۋ تابيعاتىنا ءتان قۇبىلىس.

تەرميندەر توركiنiنە ۇڭiلگەندە، ولاردىڭ دا شىعۋ، جاسالۋ، پايدا بولۋ تەگi، تiلدiك مەكەن جايى بولاتىنىن بايقايمىز. مىسالى، مەديتسينالىق تەرميندەر اۋەلدە لاتىن تiلiندە پايدا بولعان ەكەن. ولار كەيiن بارلىق تiلدەرگە ەنiپ، سول كۇيiندە قالىپتاسىپ كەتتi. بۇلاردى اۋدارىپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتi شامالى. ال كەشە عانا عارىشتى يگەرۋگە وراي پايدا بولعان سپۋتنيكتi، وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا وراي تۋعان سوۆەت، بولشەۆيكتەردi كوپتەگەن تiلدەر ءوز مۇمكiندiكتەرi نەگiزiندە قابىلداپ الدى.

تەرمين اۋدارۋ، جاساۋ، قالىپتاستىرۋ ماسەلەسiندە عىلىم سالاسىن سارالاپ قاراستىرۋ قاجەت. ماسەلەن، تەحنيكا، فيزيكا، ماتەماتيكا، مەحانيكا، ءتارiزدi ءدال عىلىمداردىڭ، حيميا، بيولوگيا، مەديتسينا سياقتى تابيعاتتانۋ عىلىمدارى تەرميندەرiن بiر قاتارعا قويىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇلاردىڭ تەرميندەرiن اۋدارۋعا كەلگەندە بارىنشا ىجداعاتتىلىق، بiلiكتiلiك قاجەت. كەيبiر تiلدەر كومپيۋتەردi اۋدارىپ قولدانىپ جاتىر. ماسەلەن، تۇرiكتەر مۇنى بەلگi سايار ("ساناي بiلەتiن") دەپ العان ەكەن.

ال قوعامدىق عىلىمدار سالاسىنا كەلەر بولساق، اڭگiمە باسقاشا. بiر قاراعاندا بۇل عىلىمدار قوعامدىق ءومiردiڭ ايناسى iسپەتتەس قوي. ساياسي-ەكونوميكالىق، مادەني-الەۋمەتتiك، وقۋ-تاجiريبەلiك، ونەر-بiلiمگە بايلانىستى ۇعىمداردىڭ ءبارiن جيناقتاپ، ولاردىڭ اۋدارۋعا تيiستiلەرi قايسى، تiلiمiزگە بەيiمدەپ الۋعا بولمايتىنى قايسى، سول قالپىندا قالدىرىلاتىندارى قايسى دەگەندەردi سارالاۋ كەرەك. ولاردى اۋدارۋدىڭ پرينتسيپتەرi مەن تاسiلدەرi ايقىندالۋعا تيiس. ونىسىز تەرمينولوگيادا جۇيەلiلiك بولمايدى.

تەرمينولوگيانىڭ بۇل ماسەلەلەرi قازاق تiلi تۇگiلi ورىس تiلiندە ءالi تۇبەگەيلi قاراستىرىلعان جوق. ينتەرناتسيونالدىق تەرمين اتاۋلارىنىڭ توركiنiنە تەرەڭدەمەي، ولاردىڭ اۋەلگi لەكسيكالىق ماعىناسىن تەكسەرمەي-اق، تەرميندiك تۇلعادا ءمانiن عانا اۋدارىپ قاتەلەسiپ ءجۇرمiز. شىنىندا بۇلار دا ءاۋ باستا كادiمگi قاراپايىم سوزدەر رەتiندە دۇنيەگە كەلگەنiن اۋدارماشىلار ەسكەرiپ وتىرۋعا تيiس. ءسويتiپ الگi اتاۋلار كەلە-كەلە شارتتىلىق پەن ءداستۇرلi قولدانىسقا كوشكەن. مiنە ماسەلەنiڭ وسى جاعىنا قاتتى ءمان بەرiپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدi.

70 جىل بويىنداعى تەرمينولوگيالىق پروتسەستi قاداعالاپ وتىرساق، تiلiمiزگە ەنiپ، ەندiرiلiپ جاتقان تەرمين مەن اتاۋلاردى "ورىس، سوۆەت جانە ينتەرناتسيونالدىق" دەپ جiكتەپ كەلگەن ەكەنبiز.

پروفەسسور ءا. قايدار بۇلاردى وسىلايشا ءۇش توپقا بولەدi دە، ءار قايسىسىنىڭ ارا سالماعىن، سانىن ويشا توپشىلاپ تاڭدايدى، ونىڭ ويىنشا ورىس تەرميندەرiنiڭ 70% ماعىناسى تۇسiنiكتi بولعاندىقتان قازاقشاعا اۋدارىلعان دا، 30% سول قالپىندا قابىلدانعان. وسىلاردىڭ اراسىنان عالىم سوۆەتيزمدەردi ءبولiپ الادى دا، ونى 20% شاماسىندا دەپ ەسەپتەيدi. بۇلاردىڭ بiر توبى تازا ورىس (سلاۆيان) (سوۆەت، بولشەۆيك، ليستوۆكا، سامولەت، ۆەرتولەت، پۋلەمەت، پاروۆوز، ستانوك، زاۆود، پوچتا، ۆەدومستۆو، سوت، پاروم ت.ت.) دە، ەكiنشiلەرi ورىس، ەۋروپا جانە شىعىس ەلەمەنتتەرi ارالاس (كولحوز، پارتبيلەت، پروفسويۋز ت.ب.) تەرمين سوزدەر.

بۇل جەردە اسiرەسە تەرمينولوگيالىق جۇيەنi قالىپتاستىرۋ، رەتتەۋ، جاساۋ جايىنا كەلگەندە ءار بiر تiلدiڭ ءوز تابيعاتىنا ءتان ەرەكشەلiگiن قاتتى ەسكەرiپ وتىرۋ كەرەك. ماسەلەن ورىس تiلi مەن قازاق تiلi جاعدايىن الايىق. ورىس تiلiنiڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى تەرمينولوگيالىق قورى نەگiزiنەن ەۋروپا مەن شىعىس ەلدەرi ەلەمەنتتەرiنەن تۇراتىنى بايقالدى. وسىنى ۇلگi تۇتقان قايسىبiر قالامگەرلەر، ورىس-ينتەرتەرميندەردەن نەگە قاشامىز دەگەندi ايتقىسى كەلەدi. ءسويتiپ قازاق تiلiن قاتار قويعىسى كەلەدi. ورىس تiلiندە تەرمين قالىپتاستىرۋ iسi XVII عاسىردان باستالعان.

ال قازاق تiلiنiڭ تەرميندەرمەن جابدىقتالۋى نەبارى 60-70 جىلدىڭ ارجاق-بەرجاعى. مۇنى ەسەپكە الماي قارابايىر سالىستىرۋدىڭ ءمانi جوق. نەنi بولسا دا جۇتىپ، سiڭiرiپ جiبەرەتiن الىپ تiلدiڭ تەرمين قالىپتاستىرۋ جايى بiر باسقا دا، كۇش-قۋاتى بويىندا، ءوز مۇمكiندiگiن ءالi بارىنشا جارقىراتا اشىپ iسكە جاراتا قويماعان قازاق تiلiنiڭ جايى ەكiنشi باسقا. ورىس تiلi شەت تiلi ەلەمەنتتەرiن قانشا بولسا دا كوتەرiپ كەتە الادى. ودان ونىڭ بەدەلi تومەندەپ، ءمانi كومەسكiلەنە قويمايدى. ال قازاق تiلiنە بەت قاراتپاي تىس ەلەمەنتتەردi قابىلداي بەرسەك ەڭسەنi باسىپ تاستاۋى مۇمكiن، الدەنۋدiڭ ورنىنا السiرەۋi، بايۋدىڭ ورنىنا قۇنسىزدانۋى مۇمكiن. سوندىقتان قازاق تiلiنە ءسوز قابىلداۋدىڭ انا تiلگە زيانىن تيگiزبەي، زاڭدى پرينتسيپتەرiن بارىنشا ساۋاتتىلىقپەن، قاتاڭ ساقتاۋ كەرەك.

* * *

يگi اسەر، يگi ىقپال دەگەن ۇعىم كوپ ايتىلىپ كەلدi. وسىنىڭ بايىبىنا بارىپ، پارقىن بiلiپ دايەكتi پiكiر قوزعاۋشىلار از. ۇلى ورىس تiلi قازاق تiلiن، سونداي-اق باسقا تiلدەردi دە وسىلايشا ىقپال ەتۋ ناتيجەسiندە كەرەمەت بايىتتى دەگەن جالاڭ تۇسiنiك ەتەك العان.

جالپى بايۋ دەگەن نە ءوزi? مۇنى باز بiرەۋلەر سوزدiك قوردىڭ مولدىعىنا سايادى. ياعني تiرi تiلدە قانشا ءسوز بولسا، ول سونشالىقتى باي تiل دەپ ۇعىنۋشىلار بار. تiل بايلىعى مۇنىمەن عانا ايقىندالمايدى. ارينە سوزدەر مەن ءسوز تiركەستەرiنiڭ، ءسوز تۇرلەندiرگiش قوسىمشالاردىڭ مولدىعى دا بەلگiلi دارەجەدە تiل بايلىعىنىڭ كورسەتكiشi بولا الادى. ايتسە دە تiلدiڭ ورالىمدىلىعى، يكەمدiلiگi، ماعىنا تۋىنداتقىشتىعى نەگiزگi فاكتور بولۋى كەرەك. ەگەر ورىس تiلi قازاق تiلiنiڭ iشكi مۇمكiندiكتەرiنiڭ ارتىلا تۇسۋiنە سەپتiگiن تيگiزiپ جاتسا، مۇنى يگi اسەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولار.

ال تiل تابيعاتىنا جات الگiندەي سiرەسكەن بوتەن تۇلعالاردىڭ قاپتاۋى بايۋ ەمەس، باسىلۋمەن بارابار قۇبىلىس. مۇنداي سوزدەر قاتارى، اسiرەسە كەڭەس وكiمەتi تۇسىندا كوبەيە تۇسكەنi ءمالiم.

تiلiمiزدiڭ ءوز مۇمكiندiگiن، ياعني ءسوزجاسام تۇرلەرiن جەتiلدiرە، تۇرلەندiرە ءتۇسۋدiڭ ورنىنا، iزدەنiپ تەر توگۋدiڭ ورنىنا وسىنداي دايىن قاباتتاردى قاپتاتۋدى تiل بايۋىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. وسىنىڭ بارiنەن تiلدەردiڭ ءوزارا يگi اسەرiنەن گورi، بiر تiلدiڭ ەكiنشi تiلگە ۇستەمدiگiن، بۇل جەردە ورىس تiلiنiڭ قازاق تiلiنە جاساپ وتىرعان وكتەمدiگiن كورەمiز. بۇلار تەرەزەسi تەڭ دارەجەدەگi دامىعان تiلدەر ەمەس. بiرi – باعىنىشتى، بiرi – باسىڭقى ۇستەمدiك ءرول اتقارعان تiلدەر. سوعان قاراماستان قازاق تiلiنiڭ تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ بiرشاما قالىپتاسا تۇسكەنiن مويىنداۋ كەرەك. مۇنى سارالاي كەلسەك، سالا-سالاعا جiكتەپ، وزiندiك جانە وزگەلiك دەپ ءبولiپ قاراستىرۋعا بولادى. سوندا شامامەن 100 مىڭعا تارتا دەپ ەسەپتەلiپ جۇرگەن تەرميندەردiڭ وزiندiگiنەن گورi، وزگەلiگi الدەقايدا باسىم جاتاتىنىن بايقايمىز. مۇنى كەز كەلگەن ەكi تiلدi تەرمينولوگيالىق سوزدiكتi مىسالعا الا وتىرىپ دالەلدەۋگە بولادى. وسىنىڭ بارiندە، قانشا دەگەنمەن بۇيىعى جاتقان تiلدiڭ بايىرعى لەكسيكالىق قازىناسىنا قوزعاۋ سالعانى دا ءمالiم. تەرمينولوگيالىق iزدەنiستەر تام-تۇمداپ بولسا دا تiلiمiزدiڭ iشكi مۇمكiنشiلiگiن ساراپقا سالۋعا جەتەكتەدi. عىلىمنىڭ ءار سالاسىنداعى تەرمينگە مۇقتاجدىقتى زيالى قاۋىم iزدەنiمپازدىقپەن وتەۋگە تىرىسىپ وتىرعانىن بايقايمىز. بۇل جەردە ورىس تiلiنiڭ يگi اسەرiن كورۋگە بولادى. وسى باعىتتى ۇستانىپ، ونىڭ تيiمدi ۇلگiلەرiن جان-جاقتى دامىتۋدىڭ ورنىنا ورىستىڭ مۋنديرi مەن كوكارداسىن كيگەن تەرميندەردi قاپتاتىپ جiبەردiك. اۋدارۋعا كەلمەيتiن، بالاماسى تابىلماعان ورىس ينتەرتەرميندەردi قابىلداۋ پرينتسيپiندە ورەسكەل قاتەلiكتەر جiبەرiلدi. ولاردىڭ قازاق تiلiنiڭ ءسوز قابىلداۋ زاڭدىلىعىنا سايكەس قيسىنىن كەلتiرiپ سiڭدiرۋدiڭ ورنىنا، ورىس تiلiنiڭ ءوز نورماسىمەن الىپ قالشيتتىق تا قويدىق. بۇل تۇپنۇسقا تiلiنiڭ جازبا ادەبي نورماسىن ساقتاۋ ورىس رۋحىن ساقتاۋ بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ار جاعىندا تازا "ورىستاندىرۋ" ساياساتى مەنمۇندالاپ تۇردى. ال بiز بولساق، مۇنى اسقان مادەنيەتكە جەتۋدiڭ توتە جولى دەپ قابىلداپ، جارىسا ماداقتاپ جاتتىق. بۇل توڭكەرiستەن كەيiن بولعان قۇبىلىس. بۇل اسiرەسە جازۋمەن، الفاۆيتپەن بايلانىستى كۇشiنە ەنە ءتۇستi. 42 ارiپتەن تۇراتىن ورىس الفاۆيتiن، كيريلليتسانى قالاي قابىلدادىق، سولاي تiلiمiز ءوز تابيعاتىنان الشاقتاي باستادى. بۇل الفاۆيت كۇشiنە ەنە كەلە جازۋ عانا ەمەس، تiپتi اۋىزەكi سويلەۋ تiلiمiزگە دە كەرi اسەرiن تيگiزە باستادى.

جالپى شەت سوزدەردi قابىلداۋ جونiنەن ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرiمiزدi تاستاپ، كەڭەس كەزiندە نەگە عانا قۇبىلا قالعانىمىزدىڭ ءتۇپ سەبەبi "ورىستاندىرۋ" ساياساتىندا جاتقانىن ەسكەرتكەن ەدiك. بiر قىزىعى ورىس تiلiندە قاپتاپ جۇرگەن شەت تiل تەرميندەرiنiڭ ەشقايسىسى ءوزiنiڭ ءتۇپ نەگiزi، ياعني زاڭدىلىعى ساقتالىپ الىنعان ەمەس. جازۋ مەن تەرميندەردi رەتتەۋدە وراسان زور ەڭبەك ەتكەن زيالىلارىمىز وسىنى نەگە ەسكەرمەيدi ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ.

ومiرزاق ايتباي ۇلى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور، اكادەميك

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button