اقىت الاشتىڭ اقىنى

(ايگiلi عۇلاما عازەز اقىت ۇلىمەن سۇحبات)

– قادىرلى عازەز اقساقال، اكەڭiزدi وزگەدەن گورi ءوزiڭiز جاقسى بiلەسiز عوي، اقىت ءۇلiمجi ۇلىن شىن مانiندە كiم دەپ باعالايسىز؟

– بۇل سۇراققا جوعارعى سوزدەرiمدە دە جاۋاپ بەردiم-اۋ دەيمiن. اقىت ءۇلiمجi ۇلى ەڭ اۋەلi قازاقتىڭ iشiنەن شىققان دiني عۇلاما دەپ ەسەپتەيمiن. مەن ادەتتەگi موللالاردى بۇلاي اتامايمىن. ويتكەنi دiني عۇلاما بولۋ ءۇشiن ءتورت ءتۇرلi شارت بولۋى كەرەك.

1. دiني عۇلاما بولعان ادام قۇرانكارiمدi قازاقشا اۋدارىپ ءتۇسiنۋi كەرەك.

2. قۇران iشiندە جازىلماعان كوپ نارسەلەر بار، سول ءۇشiن پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرiن زەرتتەۋ كەرەك.

3. وسى ەكەۋiنە نەگiزدەلiپ يسلام عۇلامالارى جازعان توم-توم كiتاپتار بار. وسىلاردى بiر-بiرiمەن سالىستىرا زەرتتەپ ءتۇسiنۋ كەرەك.

4. بۇل ەڭبەكتەردiڭ بارلىعى اراب تiلiندە جازىلعاندىقتان، اراب تiلi گرامماتيكاسىن جاقسى، جەتiك بiلۋi شارت.

مiنە، بiزدiڭ اكەمiز جاسىنان ءوز تالابىنىڭ ارقاسىندا قاجىعا بارىپ مەككە مادينەنi ارالاعان، يسلام شارتتارىن تولىق ورىنداعان ادام. ول كiسiنiڭ قازاندا باسىلعان كوپتەگەن كiتاپتارى دiني ولەڭ-داستاندار ەدi. تiكەلەي دiن تۋرالى جازعاندارى جاريالانباعان. ول كiسi قاسيەتتi قۇرانكارiمدi قازاقشا اۋدارىپ جاتقاندا، قولعا الىنىپ كەتتi. ال ودان باسقا "باقشالار كiلتi" دەگەن بiر كiتاپتى اۋدارىپ بولعان ەدi، ول دا قولدى بولدى. وسىلاردىڭ بارلىعىنا نەگiزدەلگەندە اكەم اۋەلi قازاق دالاسىنىڭ يسلام دiنiن تاراتۋشىسى، دiني قايراتكەر.

سونىمەن بiرگە اكەمiز قازاق جازبا ادەبيەتiنiڭ نەگiزiن سالۋشى، ايگiلi اقىن. مۇنىڭ دالەلi، قازان باسپاسىنان 1891 جىلى جارىق كورگەن "جيھانشاھ" اتتى كiتابi. العاشقى كiتاپتارى اقىت ءۇلiمجi ۇلى، اقىت قورامساقوۆ، اقىت قورامساقوۆ التايسكي دەگەن اتتارمەن جاريالانعان. ول كiسi اراب، پارسى، تۇرiك، شاعاتاي تiلدەرiن بiلۋiنiڭ ارقاسىندا يسلام عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرiمەن، شىعىس ادەبيەت وكiلدەرiمەن سۋسىنداعان.

– سوندا اقىتتىڭ العاشقى كiتاپتارى قاي تiلدە باسىلعان؟

– نەگiزiنەن قازاق تiلiندە عوي، بiراق شاعاتاي، اراب، پارسى، تاتار تiلدەرiنiڭ ۇلگiسi، سوزدەرi كوپ ەڭبەكتەرiندە ۇشىراسادى. بۇل كەزدە قىتاي قازاقتارى اراسىندا كiتاپ شىعارعاندى قويىپ، باسپانىڭ اتىن دا بiلمەيتiن، ال ابايدىڭ كiتابىنىڭ ءوزi اقىتتان كەيiن 7-8 جىلدان سوڭ بارىپ شىقتى.

– اقىتتىڭ ابايمەن قانداي بايلانىسى بولعان؟

– مەنiڭ بiلەتiنiم، 1930 جىلدار، ياعني مەنiڭ التى جاس كەزiمدە اباي قولجازبالارىن اكەمنiڭ الدىنان كورەتiنمiن. كiتابىن قانشا بۇرىن شىعارعانىمەن، ۇلكەن جاقتان الەمنiڭ ابايىن ۇستاز تۇتتى دەپ ايتا الامىن. بiراق، ەكi الىپتىڭ اۋەنi، سارىنى، وي-مۇراتى، ارمانى بiر قازاقتىڭ تاعدىرى بولعانىن ەل بiلەدi. بiر ايتا كەتەتiن ءجاي، قىتاي قازاقتارى اراسىنا ابايدى العاش تانىتىپ، ولەڭدەرiن ۇگiتتەپ تاراتقان اقىت ەكەنi اقيقات. بۇل تۋرالى ولەڭدەرiندە دە ايتىلادى. ال، شاكارiممەن مەنiڭ اكەم قۇرداس…..

– وسى اقىت قاجى ەڭبەكتەرiنiڭ حالىق اراسىنا كەڭ تاراۋ سەبەبi نەدە؟

– اۋەلi بۇل كiسi شىنايى حالىقشىل، ۇلتشىل ادام بولدى. ءارi سول بiر قاراڭعى قوعامدا وسىنداي وقىمىستىلىق دەڭگەيگە كوتەرiلۋ وتە سيرەك ەدi. ول كiسiنiڭ ەڭبەكتەرiنiڭ نەگiزگi ارقاۋى – دiن، يسلام دiنiن حالىققا جەتكiزۋ نەگiزiندە ەدi. بiراق مادەنيەت توڭكەرiسi كەزiندە بۇل ەڭبەگi وزiنە جالا بولىپ جابىلىپ، دiن قايراتكەرi اتاعى الىنىپ، ەڭبەكتەرi تاركiلەندi. اقىتتىڭ ۇلى، ءارi قوعام قايراتكەرi اتاعىمەن سوققىعا ۇشىراپ، جيىرما جىلدىق تۇرمە جازاسىن وتەپ 1979 جىلى 6-ايدا كەلگەننەن كەيiن، اقىت ءۇلiمجi ۇلى تۋرالى تۇڭعىش رەت ماقالا جازدىم. ال، موڭعولياداعى قازاقتار اراسىندا 1898 جىلدار اقىت شىعارماشىلىعى تۋرالى ماتەريالدار جاريالانا باستاپتى. ونىڭ ءبارiن تiزiپ جاتۋ ىڭعايسىز بولار.

– اقىت شىعارمالارىنىڭ جالپى كولەمi قانشا دەپ مەجەلەيسiز؟

– قىتايدا اقىت ءۇلiمجi ۇلىنىڭ ەكi تومى جارىق كورگەن. ال جاريالانباعان قولداعى بار ماتەريالداردىڭ ءوزi ەكi تومنان اسادى. ونىڭ سىرتىندا حالىق اراسىنان دا تابىلادى.

– سول شىعارمالارىنىڭ جاريالانباۋ سەبەبi نەدە؟

– مۇنىڭ باستى سەبەبi، سول كەزدەگi باسپا iسi سالاسىنىڭ تاپشىلىعىنان كوپتەگەن شىعارمالارى كوشiرiلiپ، قولدان-قولعا تاراپ كەتەدi. ال ءوز قولجازبالارى اكەم ۇستالعاندا بiرگە ءمۇسادiرلاندى. سول كەزدە كوپتەگەن ماتەريالدارى جوعالىپ كەتەدi….

– اقىت اقىننىڭ تاپ بەرمەدە تاۋىپ ايتاتىن تاپقىرلىعى تۋرالى دا ەل اڭگiمە قىلادى. وسى قانشالىق شىندىققا جاناسادى؟

– اكەم جازبا اقىندىقپەن عانا شۇعىلدانىپ قالماستان، جاس كەزiندە قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتiمەن دە سۋسىنداپ، ايتىسقا تۇسكەندiگi، زامانداستارىنا ارناپ قولما-قول ءازiل ولەڭ قۇرايتىندىعى ونىڭ توكپە اقىندىقتان دا قۇر ەمەس ەكەندiگiن دالەلدەيدi عوي.

– مىسالعا بiرiن ايتا كەتسەڭiز؟

– ەل اراسىنا تاراعان اڭىزدارعا سەنسەك، بiردە اقىت اقىن بiرنەشە اقساقالدارمەن تاباقتاس بولىپ قالادى. Iشiندە اقىتتان ۇلكەن باجاق دەگەن ادام بار ەكەن. باس پەن جامباس قاتار كەلگەندە، "باستى سiز الىڭىز" دەپ باستى سالت بويىنشا باجاققا ۇسىنادى. باجاق باستى الماستان، الدىمەن جامباستى الىپ تۋراي باستايدى. سوندا اقىت قولما-قول:

اۋەلi باجاق السىن تاڭداعانىن،

باجاقتىڭ مەن الايىن الماعانىن.

باستى قويىپ، جامباسقا قول سالعان سوڭ،

باجاقتىڭ سوندا بiلدiم اڭداعانىن،

– دەگەن ەكەن.

تاعى بiردە اقىتتىڭ وزiمەن بiرگە پوچتاشى بولعان قوبداباي دەگەن بالۋان قۇرداسىنىڭ باسىندا شاشى جوق، ايناباس ەكەن. بiر كۇنi ەسiك الدىندا بەت دارەت الىپ وتىرىپ، قوبداباي اقىتقا ء"اي، اقىت، اقىن بولساڭ مىنا مەنiڭ باسىمدى قولما-قول ولەڭگە قوس، بولماسا مۇنان كەيiن اقىن اتىڭدى ءوشiر" دەپ اينا باسىن كورسەتەدi. سوندا اقىت:

ايناباس-اۋ، ايناباس،

ايناباستاي قايدا باس.

بيت دومالاپ تۇسكەندەي،

تايعاناق، تاقىر، مايدا باس.

قارسى الدىمنان ءوتiڭiز،

كورiنسiن بiزدiڭ بەتiمiز.

جالاڭباس تۇرىپ الدىمدا،

از ايالداپ كەتiڭiز.

باسىڭا نازار سالايىن،

اينالا بiر قارايىن.

بەت كورiنiپ تۇرعاندا،

مۇرتىمدى باسىپ الايىن،

– دەگەندە قوبداباي ء"جا، ەندi توقتات! اقىندىعىڭدى مويىندادىم" دەگەنiن اقىت اقىن قولعا الىنعاننان كەيiن، ول كiسiنiڭ مۇنى جارى ۇلجانعا اڭگiمەلەپ بەرگەنiن ءوز كوزiممەن كوردiم.

– اقىت قاجىنىڭ سوڭعى ءومiرi تۋرالى نە ايتاسىز؟

– اباققا اتى شىققان اقىت موللا،

تاراعان جازعان حاتى وڭمەن سولعا.

باسىلىپ ەۆروپادا كiتاپتارى،

وقىلىپ الدى قازاق قولدان-قولعا،– دەپ ايگiلi اقىن ارعىنبەك

اپاشباي ۇلى جىرلاعانداي، ەل مەن جۇرتتىڭ قۇرمەتiنە بولەنiپ، قورمالىنا اينالعان عۇلاما اقىن، اعارتۋشى، ەل قامقورى، ۇلاعاتتى ۇستاز اقىت ءۇلiمجi ۇلى قىتاي قازاقتارىنىڭ تاۋەلسiزدiك جولىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiسiنiڭ رۋحاني كوسەمi بولعانى بەلگiلi. سونى بiلگەن شىڭسىساي ۇكiمەتi 1939 جىلى 12-ايدىڭ 24 -كۇنi جiبەرگەن كەرiم جانە ليۋ شانجىڭ قاتارلى جەندەتتەرi ۇستاپ اكەتەدi. ارادا 13 كۇن وتكەندە قايتا كەلگەن بەلسەندiلەر اقىتتىڭ بارلىق قولجازباسىن، كiتاپتارىن ەكi تۇيە، بiر اتقا ارتىپ، تارتىپ الىپ كەتەدi. اقىت قاجى باستاعان قازاق زيالىلارىن قولعا العاندا، التاي ەلi اتقا قونىپ كوتەرiلiسكە شىعادى. حالىق كوتەرiلiسiنەن سەسكەنگەن ۇكiمەت قازاقتاردان: “نە تالاپتارىڭ بار؟” دەپ سۇراعاندا، ەڭ الدىمەن اقىت قاجىنى بوساتۋىن سۇرايدى. بۇل كەزدە اكەم اۋىر ازاپپەن تۇرمەدە ولتiرiلەدi. ۇكiمەت مۇنى حالىققا ايتپاي، جالعان ۋادەمەن حالىقتى الدايدى. ارادا ەكi جىل وتكەندە، 1943 جىلى بەيبiت جولمەن سۇيەگiن قايتارىپ الىپ، ءوزi تۋعان مەكەنiنە جەرلەدiك. اكەمiز التى نەكەلi بولعان ادام. بۇگiندە عۇلاما اقىن اقىت ءۇلiمجi ۇلىنىڭ 300 دەن اسا ءۇرiم-بۇتاعى قىتاي، موڭعوليا، قازاقستان، تۇركيا قاتارلى ەلدەردە تۇرادى.

– جالپى ەل كوكەيiندەگi ەندiگi بiر ساۋال اقىت اقىننىڭ سۋرەتi جايلى. وسى كۇنگi باسىلىمدارداعى اقىت پورترەتi شىنايى ءوز بەينەسi مە؟

– 1936 جىلى كۇز. مەنiڭ 12 جاستاعى كەزiم. كوكتوعايدىڭ تۇرعىن اۋىلىندا وتىرعان ۇيiمiزگە ءمامي بەيسiنiڭ مانكەيi باستاعان بiر توپ ادام كەلدi. اراسىندا قاڭىلتاق دەنەلi، كوزiلدiرiك تاققان اققۇباشا حانزۋ جiگiتi بار. اۋدارماشى قابا اۋدانىنان ءبادي دەگەن كiسi. بۇل حانزۋ جiگiتتi سول كەزدە وقىعان، ساناسى اشىق اعام قالماننىڭ تانىستىرۋىنشا، سول تۇستا وقىعان ءجۋچۇنحۇي دەگەن ەكەن. بۇلار اكەمنiڭ جيناعىن باسىپ شىعاراتىن بولىپتى. وسى كiسiنiڭ تالابى بويىنشا اكەم باسىنا اق سالدە، ۇستiنە قۇندىزبەن جۇرىنداعان جۇقا اق iشiگiن كيiپ، ءۇي iشiمەن قاراعاي مەشiتiنiڭ الدىنا بارىپ توپتىق سۋرەتكە ءتۇستi. سول كەزدە اكەممەن بiرگە تۇسكەن ادامدار: اپام – ۇكiجان، ۇلكەن اعامىز – عابدىسامەت، ونان كەيiنگi اعالارىم – اقاناي، قوشات، اپكەمiز – ءشاريپا، عازەز (مەن)، ماقاش بەس جاستا جەتەۋiمiز. كەيiن ايتقانداي اكەمنiڭ جيناعى دا باسپاعا جولدانىپ كەتتi. بiراق، جيناق بiر جىل جاتىپ باسىلماي قايتىپ كەلدi. سۇيتسەك، iلەشالا جۋ ءچۇنحۇي قولعا الىنىپ كەتiپتi. كوپ وتپەي اكەم دە قولعا الىندى. ال اكەمiزدەن جوعارىداعىدان باسقا سۋرەت قالمادى. ول كiسi تۇرمەدە قايتىس بولعاننان كەيiن، 1948 جىلى بوعدا جاققا، شونجى اۋدانىنا قونىس اۋدارىپ بارعانىمىزدا، وسپان اۋىلىندا مولدالىق iستەپ جۇرگەن قاپاس ءمۇفتي (ول سۋرەتشi ەكەن) دەگەن ادامعا جوعارىداعى سەگiز ادامنىڭ iشiنەن اكەمنiڭ سۋرەتiن قيىپ الىپ، قارىنداشپەن قايتا سىزدىردىق. كەيiن بۇل سۋرەت ادىراقبايلار ارقىلى اۋداندىق ساقشىنىڭ قولىنا ءتۇسiپ، بۇكتەلiپ، سىنىپ قالعاندىقتان، مارقۇم قاليبەك ءماناپ ۇلىنا ەكiنشi رەت سىزدىرعانبىز. قازiرگi كiتاپ-جۋرنالداردا پايدالانىپ جۇرگەن سۋرەت وسى.

– اقىن شىعارمالارىنىڭ زەرتتەلۋ جايىنا از توقتالىپ وتسەڭiز.

– جاقىندا جازىلعان "باس" اتتى تولعاۋىمداعى:

اقىتىم اسقار بەل ەدi،

شىرمەنەن جەتكەن دەرەگi.

اباقتىڭ التىن تەرەگi،

الاشتىڭ اسىل بەرەنi.

ۇلتىنا عىلىم بەرەرi،

قۇلشىنا جازام مەن ونى.

جيعانى شالقار كول ەدi،

يمانى ماڭگi قورەگi.

قازاقتىڭ جارىق جۇلدىزىن،

اتا جاۋ ارتىق كورەدi.

شىڭ شىساي ز ۇلىم تۇرمەگە،

اقساقال ەردi بولەدi.

اشتىقپەن قيناۋ استىندا،

ازاپپەن اقىت ولەدi.

ۇرپاققا تاراپ ولەڭi،

جالعاسىپ جىلدار كەلەدi.

باباسى ز ۇلىم قىتايدىڭ،

بالاسى ەسەپ بەرەدi، – دەيتiن جولدار وسىنداي كۇندەر كەشiرگەن بابامدى جوقتاعان بالالىق بازىنام ەدi.

وزدەرiڭiز تانىسقانداي وسى سۇقباتىمدا اقىندىق قارىمى الاشقا تانىلعان اقىت ءۇلiمجi ۇلىنىڭ الەۋمەت اڭعارا بەرمەگەن، الiدە بولسا ايتىلا بەرمەگەن كەيبiر قىرلارىنا توقتالۋدى ءجون كوردiم. بۇگiندە تۋىلعانىنا 140 جىل تولىپ وتىرعان قازاق جازبا ادەبيەتiنiڭ نەگiزiن سالۋشى، عۇلاما اقىن، اعارتۋشى اقىت ءۇلiمجi ۇلىنىڭ ەسiمi قازاق تاريحى بەتiندە ماڭگiلiك قالاتىنى اقيقات. الايدا قازاق ادەبيەتi تانۋ عىلىمىندا اقىتقا شەتەلدەگi قازاق ادەبيەتi وكiلi رەتiندە قارالىپ، شەتكە قاقپايلانىپ قالا بەرەتiنi جاسىرىن ەمەس.

اقىتتانۋ عىلىمى قىتاي، موڭعولياداعى قانداستارىمىز اراسىندا كەڭiنەن جالپىلاسقانىمەن قولعا العانىمەن، ەلiمiزدەگi ادەبيەتتانۋشىلار ءالi دە جالقاۋلىق تانىتىپ كەلەدi. مۇنىڭ سەبەبi ءار قالاي. جۇيەدەن ەكi الىپ يمپەريا اراسىنداعى قىزىل سىزىق سالدارىنان اقىت ءۇلiمجi ۇلى ءومiرi مەن شىعارمالارىمەن تانىسۋ قيىنعا سوقتى. ال تاۋەلسiزدiك العاننان كەيiنگi جىلداردا دا ۇلىمىزدى ۇلىقتاپ، جوعىمىزدى جوقتاپ، بارىمىزدى باعامداپ الساق تا بولار ەدi. وكiنiشi "بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا" كەتكەندە اقىت شىعارماشىلىعى جوقتاۋسىز قالعانى راس. قولدان قۇداي جاساپ، التى اۋىز ولەڭ جازعاندى الىپ ەتiپ اتا قۋىپ كەتكەن ارسىزدىقتان بiر اقىت ەمەس تالاي ۇلى تۇلعالارىمىزدى توت باسىپ قالدى. قۇدايعا شۇكiر، شەتتەگi قانداستارىمىز اراسىندا ءسوزi قاتتالىپ، جىرى جاتتالىپ، ەسiمi ەل اۋزىنداعى اڭىزعا اينالعان اقىت ءۇلiمجi ۇلىن زەرتتەپ، شىعارمالارىمەن تانىسۋ تاۋەلسiز ەلiمiزدە دە قولعا الىنا باستادى. قازاقستانداعى قازiرگi قازاق ادەبيەتi تاريحىنا اقىت ەسiمiن قالدىرۋدا – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پرافەسسور ءزۇفار سەيiتجان ۇلىنىڭ "اقىت اقىت" اتتى ەڭبەگiن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. سونىمەن بiرگە، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پرافەسسور ءنابيجان مۇحامەتقان ۇلى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دۇكەن ماسiمقاننىڭ، جازۋشى ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرiندە اقىت شىعارماشىلىعى تۋرالى كەڭiنەن بايان ەتiلەدi. جاقىندا الماتىداعى "قازاق قاۋىمداستىعى" باسپاسىنان 2007 جىلى جازۋشى ءجادي شاكەن ۇلى قۇراستىرىپ شىعارعان، اقىت ءۇلiمجi ۇلىنىڭ "جيھانشاھ" اتتى ولەڭدەر مەن داستاندار جيناعى اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش كiتاپ بولىپ شىعۋى دەسەك، جوقتان بار دەپ قاناعات سەزiنگەنiمiزبەن اقىت شىعارمالارى شەتەل قازاقتارى ءۇشiن، بولماسا ازعانا رۋ مەن ۇلىستىڭ ۇلەسi ەمەس، ۇلتتىق مiنبە تۇرعىسىنان قاراستىراتىن قۇنارلى ەڭبەك ەكەنiن ويلاناتىن كەز كەلدi. وسى ورايدا ايتا كەتەر بازىنا قازاقستاننىڭ كەلەشەك قارا كوزدەرiنە شەتەل ادەبيەتi، ورىس ادەبيەتi، تمد ادەبيەتi ت.ب. دەپ وقىتىپ ساناسىنا قۇيىپ جاتقان ۋاقىتتا “شەتەل قازاق ادەبيەتi” دەگەن ارنايى كۋرس اشىپ وقىتسا دا ارتىق بولماس ەدi. كۋرستىڭ جۇگiن كەمiتپەس تالاي تۇلعالارىمىز شەتەلدە جاتقانىن ايتۋدىڭ ايىبى نە؟! ەل بولىپ ەلەڭدەگەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى اياسىندا وسى ماسەلەنi دە قاراستىرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدi.

– يلايىم، ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلەر كۇن بولسىن اعايىن!

تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button