تولەن ابدIكوۆ: استانا حالىقتىڭ رۋحىن كوتەردI

تولەن ابدiكوۆ — استاناعا العاشقى بارعان قالامگەرلەرiمiزدiڭ بiرi. وسى ون جىل iشiندە استانانىڭ كەسكiن-كەلبەتi، تىنىس-تiرشiلiگi، ءبارi-ءبارi جازۋشىنىڭ كوز الدىندا ءوتiپ جاتىر. مەرەكە قارساڭىندا تولەن اعاعا استانا تۋرالى، ۇلت، ادەبيەت توڭiرەگiندە بiرەر ساۋال تاستاعان ەدiك.

— استانانىڭ مەرەيلi مەرەكەسi باستالىپ تا كەتتi. استاناعا العاش بارعان كەزدە نەنi كوردiڭiز، نەنi ۇناتىپ، نەگە توسىرقاي قارادىڭىز؟

— جاڭا استانا — اقمولاعا، 1997 جىلى قاراشانىڭ باسىندا، پرەزيدەنت اكiمشiلiگi قۇرامىندا العاشقى iلەكپەن كەلiپ تۇستiك.

ءالi ەسiمدە، بiز تۇسكەندە ازداپ قار ارالاس جاڭبىر جاۋىپ تۇر ەكەن.

مەن ازiلدەپ، قارسى الىپ تۇرعان وبلىس باسشىلارىنىڭ بiرiنە:

— مىنالارىڭىز نە، بۇلاي كەلiسپەگەن سەكiلدi ەدiك قوي، — دەيمiن جاۋىپ تۇرعان كۇندi كورسەتiپ.

انا كiسi قالجىڭعا تۇسiنبەي قالدى ما:

— بۇلاي بولۋعا تيiستi ەمەس ەدi، بولجامدا دا جوق بولاتىن، — دەيدi ازiلدەن تىس اقتالا سويلەپ.

جول بويى استانامىزدىڭ سىرت كوركiنە كوز سالىپ كەلەمiز. تىم جۇپىنى كورiنەدi. دەنi دۇرىس كوشە جوق سەكiلدi. ۇيلەرiنiڭ كوپشiلiگi — سول باياعى حرۋششەۆ داۋiرiندە سالىنعان قاڭقالى ۇيلەر.

ايتەۋiر، رەسپۋبليكا الاڭىن تازالاپ، ۇيلەرiنiڭ سىرتىن سىلاپ، جوباعا كەلتiرiپ قويعان ەكەن، سونى كورiپ:

— ە، مىنا بiر ۇيلەر اجەپتاۋiر عوي، — دەپ ءوزiمiزدi ءوزiمiز جۇباتقانداي بولدىق.

ەستە قالاتىن ەكiنشi بiر نارسە — بۇل ارانىڭ اۋا رايى. اقمولانىڭ قىسى سۋىق، جازى ىستىق ەكەنiن بۇرىننان بiلەتiنبiز. بiراق بiلۋ بار دا باستان كەشiپ، سەزiنۋ بار. جەلتوقساننىڭ باسىندا جاڭا استاناعا كوشكەنiمiز رەسمي اتالعاندا قالىڭ توننان قالتىراي توڭىپ، ءوتiپ جاتقان سالتاناتتى شەرۋدi ۇيالعاننان كورiپ تۇرعانىمىز ەسiمدە. تاعى بiر عاجابى، استانانىڭ جەلi قاي جاققا بۇرىلساڭ دا، الدىڭنان شىعادى. نەمەسە قاتار تۇرعان ەكi عيماراتتىڭ توبەسiندەگi ەكi تۋ ەكi جاققا قاراي جەلبiرەپ تۇرادى. سوعان قاراعاندا بۇل جەردە جەل الدەقالاي ءۇيiرiلiپ سوعاتىن بولۋ كەرەك.

الماتىنىڭ تابيعاتىنا ۇيرەنگەن بiزدەرگە العاشقىدا اۋا رايىنىڭ قاتقىلداۋ تيگەنi راس. بiراق قاتقىلداۋ بولسا دا، اۋانىڭ تازالىعى جانىڭدى سەرگiتەتiن سەكiلدi.

ودان بەرi 10 جىل ءوتتi. قالا ادام تانىماستاي وزگەردi. قازiر باسقا داۋiردە، باسقا قالادا ءومiر ءسۇرiپ تۇرعاندايسىڭ.

ارينە، قالادا پروبلەما جەتەرلiك. توقتاپ قالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى، پايدالانۋعا بەرiلگەن كەيبiر ۇيلەردiڭ ساپاسىنىڭ تومەندiگi، الەۋمەتتiك جاعداي، قىمباتشىلىق ت.س.س.

الايدا ونداي پروبلەما بارلىق جەردە دە بارشىلىق جانە جۇرە تۇزەلەر دەپ تە ويلايمىز.

ەڭ باستى ماسەلە وسى وقيعانىڭ تاريحي مانiندە جاتىر.

— استانانىڭ بۇگiنگi كەسكiن-كەلبەتi كوڭiلiڭiزدەن شىعا ما؟

— استانانىڭ ەل ومiرiندە الاتىن ورنى وتە ۇلكەن. ونىڭ ستراتەگيالىق ءمانi، ۇلتتى بiرiكتiرۋ قابiلەتi، ينتەللەكتۋالدىق بازا رەتiندەگi سالماعى، سيمۆوليكالىق ءمانi بۇكiل ەلدiڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىنى بەلگiلi. سوندىقتان استانانىڭ اقمولاعا كوشiرiلۋi بiزدiڭ تاۋەلسiزدiك جىلدارىمىزداعى ەڭ ۇلكەن تاريحي وقيعالاردىڭ بiرi بولعانى انىق.

بiرiنشiدەن، استانانى ەل اۋماعىنىڭ قالىڭ ورتاسىنا اۋىستىرۋ كوپتەگەن ەلدەردە بولعان. ونىڭ ءمانi — ەلدi قاۋiپسiزدiك جانە قارىم-قاتىناس، شارۋاشىلىق، بايلانىس جاعىنان جەتiلدiرۋ.

ەكiنشiدەن، قازاقستاننىڭ سولتۇستiك وبلىستارىن رەسەيگە تەلiگiسi كەلگەن ەسكi شوۆينيستiك كوزقاراستاردىڭ ءالسiن-ءالسiن ءار جەردەن قىلاڭ بەرۋi قويماي كەلگەنi ءمالiم. بۇل يمپەريا اۋرۋىنا ۇشىراعان قايسىبiر ساياساتكەرلەردiڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتi بولاتىن. قازiر بiزگە ول تالاپتى ەشكiمنiڭ دە قويا المايتىنى بەلگiلi.

ۇشiنشiدەن، قازاقستان اۋماعىندا مادەني، الەۋمەتتiك، ەكونوميكالىق ماڭىزى زور تاعى بiر مەگاپوليس بوي كوتەرiپ كەلەدi. بۇل بiزدiڭ حالقىمىزدىڭ جاڭا زامانعا ساي دۇنيەتانىمىن، ۇلتتىق ساناسىن، وتانشىلدىق سەزiمiن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپال جاسارى ءسوزسiز.

جاڭا استانا حالىقتىڭ رۋحىن كوتەردi، وزiنە دەگەن سەنiمiن نىعايتتى.

— ۇلتتىق يدەولوگيا تۋرالى جيi ايتامىز. سiزدiڭشە، ۇلتتىق يدەيا دەگەنiمiز نە؟ ۇلتتىق پاتريوتيزم بە، ۇلتتى ءسۇيۋ مە؟

— ۇلتتىق پاتريوتيزم دە، ۇلتتى ءسۇيۋ دە — بiر ۇعىم. ال ۇلتتىق يدەيا حالىقتى دامۋ جولىندا توپتاستىراتىن، سول ارقىلى ونىڭ قاۋiپسiزدiگiن، مەملەكەتتiلiگiن، ومiرشەڭدiگiن قامتاماسىز ەتەتiن كونتسەپتسيا.

— ۇلتشىل بولعاننان گورi، مەملەكەتشiل بولۋ كەرەك دەگەندi ايتىپ ءجۇر. سiزدiڭ ويىڭىزشا، قازاققا قاجەتi قايسىسى؟

— ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ جاتقان ەلدە ۇلتشىلدىق پەن مەملەكەتشiلدiكتiڭ اراسىندا ايىرما جوق. بiز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندامىز. ويتكەنi قازاقستان كونستيتۋتسيا بويىنشا كوپۇلتتى ەمەس، بiر ۇلتتى، كوپ ەتنوستى مەملەكەت. ەتنوس دەپ وتىرعانىمىز — دياسپورالار.

— قازاقستاندىق ۇلت دەپ جاتىرمىز عوي. قازاقتى "قازاقستاندىق ۇلت" جاساعان دۇرىس پا، الدە "قازاق ۇلتى" دەگەنiمiز تيiمدi مە؟

— بiرiنشiدەن، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق ۇلتىنىڭ اتىن وزگەرتۋگە ەشكiمنiڭ حاقىسى جوق.

ايتسە دە، "قازاقستاندىق ۇلت" دەگەن ءسوزدiڭ ارجاعىندا وزگە ۇلت وكiلدەرiن دە بويىمىزعا سiڭiرiپ، تۇتاس ۇلتقا اينالساق دەگەن يدەيانىڭ جاتقانى راس. الايدا، قازاقستانداعى ورىستار مەن باسقا ۇلت وكiلدەرiن قازاق قىلىپ جiبەرەمiز، اقىسىنا ءوزiمiز دە اتىمىزدى وزگەرتiپ، قازاقستاندىق بولامىز دەگەن يدەيانىڭ iسكە اسۋىنا مەنiڭ كۇمانiم بار.

ءار ەلدەردەگi دياسپورالارعا، تiپتi الدە بiر سەكتانتتارعا ارا تۇسەتiن بۇگiنگi الەمدiك قاۋىمداستىق زامانىندا، iشiمiزدەگi ورىستار اسسيميلياتسيانباق تۇگiلi، بiزدiڭ دە تiلiمiزدi مەملەكەتتiك تiل قىلىڭدار، بiزدiڭ قۇقىعىمىز سەندەردەن كەم ەمەس دەپ زiركiلدەپ تۇرعاندا جانە ونىڭ ارجاعىندا ولاردىڭ ءار iسiنە قولداۋ كورسەتiپ رەسەي سەكiلدi ۇلكەن يمپەريا تۇرعاندا، ولاردى سiڭiرiپ، قازاق قىلىپ جiبەرەمiز دەۋi، اشەيiن قيال دەپ ويلايمىن. بۇگiنگi جاعدايدا الدىمەن قازاقتىڭ ءوزiن قۇرتىپ الماۋ جاعىن كوبiرەك ويلاعان ءجون شىعار.

بiراق وزگە ۇلت وكiلدەرiنiڭ جەرگiلiكتi مادەنيەتكە بiرتە-بiرتە كiرiگۋiن قامتاماسىز ەتەتiن ساياساتتى ۇستانۋ ابدەن قاجەت. ونسىز تۇتاس قوعام جاساي المايسىڭ.

— "ادەبيەتتiڭ التىن كەزەڭi" دەپ 60-جىلداردى ايتىپ جاتادى. بۇگiنگi ادەبيەتتi قاي كەزەڭگە جاتقىزامىز؟

— راس، 60-جىلداردان باستاپ ادەبيەتكە ۇلت مۇددەسiن وزەك ەتكەن شىعارمالار پايدا بولا باستادى. تاماشا تۋىندىلار ومiرگە كەلدi. بiراق "ادەبيەتتiڭ التىن كەزەڭi" دەۋ ارتىقتاۋ بولار. وعان تولىق دالەل جوق سەكiلدi.

بۇگiنگi ادەبيەتتi، بالكiم، تاۋەلسiزدiك كەزەڭiنە جاتقىزۋعا بولار. الايدا، بۇگiنگi، كەشەگi دەگەن اتاۋلاردىڭ ءبارi شارتتى ۇعىمدار. بۇگiنگi وقىرماننىڭ ساناسىنا، دۇنيەتانىمىنا، سەزiمiنە اسەر ەتەتiن شىعارمانىڭ ءبارi بۇگiنگi شىعارما. اباي مەن ءۇشiن بۇگiنگi اقىن سەكiلدi. ويتكەنi جانىما اسەر ەتەدi.

قازiر ل.تولستويدىڭ "ۆوسكرەسەنە" رومانىن قايتا وقىپ جاتىرمىن. عاجاپ شىعارما. سونى وقۋ ءۇشiن كەشكە ۇيگە جەتكەنشە اسىعامىن.

ادەبيەتتi كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولۋدi زەرتتەۋشiلەردiڭ ەنشiسiنە قالدىرعان ءجون شىعار.

— ادەبيەتتiڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى دەپ قالاماقى ماسەلەسiن ايتىپ جاتادى. قالاماقى ماسەلەسi دە جونگە قويىلىپ كەلە جاتقان سياقتى. قالاي ويلايسىز، ەندi دۇنيەگە نارىقتىڭ كەزەڭiن سيپاتتايتىن ۇلى تۋىندىلار كەلە مە؟

— قالاماقى جونگە قويىلىپ كەلە جاتىر دەۋ ەرتەرەك. قالاماقى ماسەلەسi كiتاپ ساۋداسى رەتتەلiپ، تيراج ماسەلەسi شەشiلگەن كەزدە عانا جونگە قويىلادى. ازiرگە مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن جارىق كورەتiن شىعارمالارعا بەرiلەتiن ورتاشا قالاماقى — مەملەكەتتiڭ سىياقىسى سەكiلدi نارسە. مۇنىڭ ەڭ قيىن جەرi — مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىققان شىعارمالار حالىققا جەتپەيدi، كiتاپحانالارعا عانا تارايدى. حالىققا جەتپەگەننەن كەيiن، كiتاپ شىعاردىڭ نە، شىعارمادىڭ نە — ەشقانداي ماعىنا جوق.

ءومiر بولعاننان كەيiن، ادەبيەت بولعانننان كەيiن، ۇلى شىعارما دۇنيەگە كەلمەيدi دەپ كiم ايتا الادى جانە قايتiپ دالەلدەمەك؟

تەك ادەبيەت كەڭەس ۇكiمەتi كەزiندەگiدەي بيلiكتiڭ اتقوسشىسى بولماۋى كەرەك. ايتپەسە، شىنشىل دا سىنشىل، وتكiر دە وزەكتi شىعارمالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋi قيىندايدى.

— قازاق ادەبيەتiن الەمگە تانىتۋدىڭ بiردەن-بiر جولى شەت تiلدەرگە اۋدارۋ بولاتىن. قازiر اۋدارما ماسەلەسi دە توقتاپ قالعان سياقتى. بiز الەم ادەبيەتiن ورىس تiلiندە وقيمىز. قازاق ادەبيەتiن الەم قاي تiلدە وقيدى؟

— الەمگە تانىلۋ ءۇشiن الەم تiلدەرiنە اۋدارىلۋ كەرەك ەكەنi راس. بۇل ماسەلەنi ۇكiمەت قولعا العانى ءجون. ويتكەنi جەكە جازۋشىلاردىڭ ءوز شىعارمالارىن اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمiس تiلدەرiنە اۋدارتۋعا جاعدايلارى جوق.

ال الەم ادەبيەتiن قازاقشاعا اۋدارۋ ماسەلەسiنە كەلسەك، بۇل شارۋانى iسكە اسا باستادى دەپ ايتۋعا بولادى. "مادەني مۇرا" مەملەكەتتiك باعدارلاماسى بويىنشا الەمدiك ادەبيەتتiڭ ەڭ ۇزدiك شىعارمالارى قازاق تiلiنە جۇيەلi تۇردە اۋدارىلۋ ۇستiندە. تەك، ساپا جاعىن قاتتىراق قاداعالاعان ءجون.

— قازاق ادەبيەتiنiڭ بۇگiنگi كوتەرەر جۇگi قانداي بولۋى قاجەت؟

— قازاق ادەبيەتiنiڭ جۇگi دە، مiندەتi دە بارلىق ادەبيەتتiڭ مiندەتi سەكiلدi — قوعام ءومiرiنiڭ شىندىعىن كورسەتۋ، ادامدى زەرتتەۋ، iزگiلiك، ادامگەرشiلiك، يمانگەرشiلiك قاعيداتتارىن، ادامي قۇندىلىقتاردى ساناعا سiڭiرۋ، پەندەشiلiككە، مانساپقۇمارلىققا، اتاققۇمارلىققا، بيلiكقۇمارلىققا، وزiمشiلدiككە بوي ۇرماۋعا، وزگەلەردi وزiڭدەي كورە بiلۋگە ۇيرەتۋ، ار-ۇيات، تازالىق، ادiلدiك دەگەن ۇعىمداردىڭ نەگiزiندە ۇرپاق تاربيەلەۋ ت.س.س.

— كەڭەس وداعىنىڭ تسەنزۋراسىن باستان كەشكەندەرiڭiز بارiمiزگە ءمالiم. قازiر ونداي تسەنزۋرا جوق. ەندەشە بۇگiنگi قوعامنىڭ پروبلەماسىن كوتەرەتiن شىعارمالار نەگە جازىلمايدى؟

— تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلكەن جازۋشىلاردىڭ ۇلكەن پروبلەمالارعا بارماي جۇرگەنiن بالكiم بىلاي تۇسiندiرۋگە بولاتىن شىعار. الەمدەگi كلاسسيكالىق ادەبيەت، نەگiزiنەن – سىنشىل ادەبيەت. ول قوعامدى سىناماي، بيلiكتi مiنەمەي تۇرا المايدى. بiز تاۋەلسiزدiككە كەشە عانا قول جەتكiزگەن حالىقپىز. سوندىقتان بولماشى ارتىق ءسوز، ارتىق سىن، وتكiر پiكiر، داۋ-داماي، تاۋەلسiزدiكتiڭ iرگەسiن شايقايتىنداي كورiنiپ، ايانىپ پiكiر ايتىپ، ايانىپ سىناپ كۇن كەشتiك. جانە وزiمiزگە وسىنىڭ ءبارi دۇرىس سەكiلدi كورiندi.

بiراق ادەبيەتتە بiر-اق زات قىمبات. ول — بۇكپەسiز شىندىق. ول ۇناماۋى مۇمكiن، بiراق سونىسىمەن شىندىق. سوندىقتان، ەكiنiڭ بiرi — نە مىقتىلارمەن اۋىز جالا¬سىپ، سولارعا ارقا سۇيەپ، سوسىن ءوزiڭنiڭ سول ارەكەتiڭدi اقتاۋ ءۇشiن نەبiر دالەلدەردi ويلاپ تاۋىپ، داقپىرتپەن ءومiر سۇرەسiڭ، نە بiر جولا شىندىقتىڭ جاعىندا بولاسىڭ. شىندىقتىڭ جولى اۋىر ەكەنi بەلگiلi، پەندەشiلiك جوسپارلارىڭنىڭ بiرازى ورىندالماۋى مۇمكiن، بيلiك توڭiرەگiندە جۇرگەندەرگە جاماناتتى كورiنۋiڭ مۇمكiن، بiراق ارىڭ تازا، جانىڭ تازا، ومiرiڭدە ماعىنا بولادى.

تۇبiندە تاريح اركiمدi iسiنە قاراي ءوز ورنىنا قوياتىنىنا كۇماندانۋدىڭ قاجەتi جوق، ول الدەقاشان دالەلدەنگەن نارسە.

— ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ بiردەن-بiر قۇرالى — كينو ەكەنi تاعى بەلگiلi. قازاق كينوسىنىڭ بۇگiنگi حال-احۋالى سiزدi الاڭداتا ما؟

— قازاق كينوسىنىڭ بۇگiنگi حالi جاقسى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنi جاقسى مەن جامان تۋرالى ۇعىمدار بiر بiرiمەن ارالاسىپ، بىلىعىپ كەتتi.

"كوشپەندiلەر" سەكiلدi مۇلدە ورتاقول فيلمدi كوككە كوتەرۋ جانە وعان قيساپسىز قاراجات جۇمساۋ كينونى بيزنەس دەپ ۇعاتىنداردىڭ ارەكەتiنەن تۋىنداعان نارسە.

كوركەم فيلم — ەڭ الدىمەن ونەر. مەنiڭشە، وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگiزگەن دۇرىس بولار ەدi.

— قازiر نە جازىپ ءجۇرسiز؟

— قازiر پوۆەست جازۋ ۇستiندەمiن. اتىن جازىپ بiتكەننەن كەيiن قويايىن دەپ وتىرمىن.

— اعا، ۇلت ءۇشiن نە iستەدiم دەپ ويلايسىز؟

— جازعاندارىم مەن ايتقان سوزدەرiمنiڭ ءبارi ۇلت ءۇشiن. باسقا كiم ءۇشiن بولۋى مۇمكiن؟!

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button