ساحنا ونەرIنIڭ ساراشىسى

بۇگiندە ساحنا ونەرiنiڭ ماسەلەلەرi حاقىندا ءباسپاسوز بەتiندە كوپ ايتىلادى. الايدا، سول ساحنا ونەرiنiڭ ساراشىلارى — تەاتر سىنشىلارى جونiندە، ولاردىڭ ناقتىلى ەڭبەكتەرi توڭiرەگiندە ءسوز وربiتكەن ادامدار از. سونداي جۇرت نازارىنان تىسقارى قالىپ جۇرگەندەردiڭ بiرi — قادiربەك ۋاليەۆ.

قادiربەك ۋاليەۆتi وسىدان ەلۋ جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن، دالiرەك ايتسام، الپىسىنشى جىلدىڭ شiلدە، تامىز ايلارىندا، ول كەزدەگi رەسپۋبليكاداعى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتتiڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتiنە ەمتيحان تاپسىرۋشى ابيتۋريەنتتەردiڭ اراسىنان كورiپ ەدiم. تۇلعاسى باسقالاردان iرi، بويى دا بيiك، مiنەز-قۇلقى دا، ءسوز ساپتاسى دا بولەك ەدi ونىڭ.

ەگەر بۇگiندە، «قادiربەك ۋاليەۆ نەسiمەن بەلگiلi، ءوز حالقى ءۇشiن كiم؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەر بولساق، ەڭ الدىمەن ونىڭ تەاتر سىنشىسى، زەرتتەۋشiسi، اۋدارماشى، جۋرناليست، باسپاگەر رەتiندە قالىپتاسقانىن اتاپ ايتار ەدiك. بۇل كiسi ءوزiنiڭ ءتول شىعارمالارى بار، اۋدارمالارى بار — ءبارiن قوسقاندا ون ءۇش كiتاپ شىعارىپتى. بiر ادام ءۇشiن بۇل از با، كوپ پە؟ ارينە، بۇگiنگiدەي كۇردەلi زاماندا، ءارi ءومiر بويى رەداكتسيالاردا، ءارتۇرلi كەڭسەلەردە بەل جازباي ەڭبەك ەتكەن ادام ءۇشiن ۇلان-اسىر مول دۇنيە.

بايىپتاپ قاراساق وسى كiتاپتاردىڭ نەگiزi تەاتر ومiرiنە ارنالعان سىني جانە زەرتتەۋ ەڭبەكتەردەن تۇرادى ەكەن. بۇل جەردە مۇقيات ەسكەرتە كەتەتiن بiر نارسە مىناۋ: قادiربەكتiڭ تەاترعا مۇنشالىق ىقىلاس قويۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ول جەتiمدiكتiڭ زارىن تارتقان بالا كەزiندە، مەكتەپ قابىرعاسىندا-اق ونەرگە دەگەن اۋەستiگiن بايقاتتى. سول جىلداردا-اق ساحنا ونەرi، كوركەمسۋرەت، كينو جونiندەگi كوپتەگەن كiتاپتاردى جاتا-جاستانا وقىپ، ونىمەن قويماي بiرنەشە پەسا، كينوستسەناري جازعان. ءارi سۋرەت سالۋمەن دە اينالىسىپتى. ارينە، سول تالپىنىستارى بالا قادiربەكتiڭ بولاشاق ەڭبەك باعدارىن انىقتاۋعا، بەلگiلەۋگە سەبi تيسە كەرەك. سەبەبi، كەيiن ۋنيۆەرسيتەتتi اياقتاعاسىن دا قادەكەڭ باسقا جولدى قالاماي، وسى تەاتر ونەرiنە قاتىسى بار مەكەمەلەردە قىزمەت iستەۋگە كiرiستi. مىسالى، رەسپۋبليكالىق "قازاق ادەبيەتi" گازەتiنiڭ مادەنيەت جانە ونەر بولiمiندە كۇرەكتەي ون ءۇش جىل وتىردى. زەينەتكەرلiككە شىققانعا دەيiنگi ءومiرi "ونەر" باسپاسى مەن مادەنيەت مينيسترلiگiنiڭ كەڭسەلەرiندە ءوتتi.

ق.ۋاليەۆتiڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ۇلكەن بەلەستەردiڭ بiرi سانالاتىن "ساحنا — مەنiڭ ءومiرiم" اتتى كiتابى. ەگەر قازاق ونەر سۇيەر قاۋىمىنىڭ ورتاسىندا ەلۋباي ومiرزاقوۆ، قامال قارمىسوۆ، ءانۋار مولدابەكوۆ سىندى اكتەرلەردiڭ، اسقار توقپانوۆ سىندى رەجيسسەرلاردىڭ ەسiمدەرi اتالسا، ەلەڭ ەتپەيتiن كiم بار؟ مiنە، قادiربەك ۋاليەۆ وسى ادامداردىڭ شىعارماشىلىق پورترەتiن جاساۋعا، ءارi ولاردىڭ ساحنالىق ەڭبەگiندەگi جەتiستiكتەردi عىلىمي تۇرعىدان تالداپ اشۋعا ايانباي-اق تەر توككەن. وسى كiتاپقا ەنگەن شىعارماشىلىق پورترەتتەر مەن مونوگرافيالىق وچەركتەردi مۇقيات وقىعاندا بۇعان وڭاي كوز جەتكiزۋگە بو¬لادى. مۇندا سونداي-اق رەجيسسەرلەر – ق.جەتپiسباەۆ، ت.دۇيسەنباەۆ، م.بايسەركەنوۆ ەڭبەكتەرi دە بiلگiرلiكپەن باياندالعان.

قانداي دا بiر ونەر سالاسى بۇكiل ءومiرiڭدi، ءارi ءومiر بويى تالماي iزدەنۋدi تالاپ ەتەدi. تەاتر ساڭلاقتارى ءۇشiن دە، ءارi تەاتر سىنشىسى، زەرتتەۋشiسi ءۇشiن دە سولاي. قادiربەك ۋاليەۆتiڭ مىنا كiتابى سونداي ءومiر بويعى iزدەنiستەردiڭ ناتيجەسi ەكەنi داۋسىز.

ق.ۋاليەۆتiڭ بۇدان كەيiنگi ۇلكەن ەڭبەكتەرiنiڭ بiرi – "اكتەر جانە ازامات" اتتى جيناق. جيناققا ۇلتتىق ساحنا ونەرiنiڭ نەگiزiن قالاۋشىلاردىڭ بiرi، ەڭبەك ەرi، كسرو مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، حالىق ءارتiسi، ەسiمi اڭىزعا اينالعان سەرالi (ەل اۋزىندا سەركە) قوجامقۇلوۆ تۋرالى دەرەكتەر مول ماقالالار، زەرتتەۋ، ەستەلiكتەردiڭ باسى بiرiكتiرiلگەن. شىندىعىندا بۇل ۇجىمدىق جيناق، اۆتورلار ساناتىندا عابيت مۇسiرەپوۆ (العى ءسوزiن جازعان)، ق.بادىروۆ، س.مايقانوۆا، ح.بوكەەۆا، ب.ريموۆا، ش.جانداربەكوۆا، ق.قارمىسوۆ، ءا.مامبەتوۆ، ش.قۇسايىنوۆ، ءا.تاجiباەۆ، ت.احتانوۆ، س.ماۋلەنوۆ، م.الiمباەۆ، ر.بەردiباەۆ، تاعى باسقا كوپتەگەن ساحنا جانە قالام شەبەرلەرi بار. سويتە تۇرا ق.ۋاليەۆتi بۇل كiتاپتىڭ نەگiزگi اۆتورى سانايمىز. نەگە؟ جوعارىدا اتالعان ع.مۇسiرەپوۆ باستاعان اقىن-جازۋشىلار، ارينە، ءوز ماقالالارىن وزدەرi جازدى. الايدا، وسىندا اتتارى اتالعان جانە اتالماعان تەاتر ساڭلاقتارى جونiندە ولاي دەي المايمىز. سەبەبi، ءوزiمiز دە كوپ ءومiرiن رەداكتسيا جۇمىسىنا ارناعان ادام بولعاندىقتان مىناداي شىندىقتى جاقسى بiلەمiز. اسا بەلگiلi اكتەر، ءانشi، رەجيسسەر، سۋرەتشiلەر ءوز ماماندىعىنىڭ قىر-سىرى جونiندە، وزiنە ارiپتەس تۇلعالاردىڭ ەڭبەك جولى، شىعارماشىلىق جەتiستiكتەرiنiڭ قۇپياسى جونiندە تiلدiڭ مايىن تامىزىپ اڭگiمەلەپ بەرە الادى. سويتە تۇرا سول ونەر ادامدارى ءوز بiلiگiن قاعازعا تۇسiرۋگە كەلگەندە كوبiنە دارمەنسiز: قالامى ۇشقىر جۋرناليستەردiڭ كومەگiنە جۇگiنەدi. مiنە، وسىنداي مۇقتاجدىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا قابiلەتتi جۋرناليست، ءارi تەاتر سىنشىسى قادiربەك ۋاليەۆ ناعىز تاپتىرماستىڭ ءوزi. وسى "اكتەر جانە ازامات" اتتى كiتاپقا اۆتور رەتiندە قاتىسقان ءسابيرا مايقانوۆا، حاديشا بوكەەۆا باستاعان ساحنا تارلاندارىنىڭ، سونداي-اق، سەرالi قوجامقۇلوۆتىڭ جۇبايى، iنi-قارىنداستارى، بالالارى، باسقا دا تۋىس-تۋعاندارىنىڭ ەستەلiكتەرiن تۇگەلiمەن دەرلiك ق. ۋاليەۆ جازىپ شىققانىنا ءوزiمiز كۋامiز. ول جاي جازىپ شىققان جوق، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، جيىرماسىنشى عاسىرداعى ونەر تاريحىنداعى ەڭ كەسەك تۇلعالاردىڭ بiرi – سەرالi قوجامقۇلوۆتىڭ تولىققاندى بەينەسiن جان-جاقتى اشۋعا بارلىق قابiلەتiن جۇمسادى. دەمەك، قادiربەك ۋاليەۆتi بۇل كiتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى عانا ەمەس، نەگiزگi اۆتورى رەتiندە تانىماسقا امالىمىز قايسى.

ءيا، تەاتر مەن كينودا قازاق ونەرiنiڭ كلاسسيكالىق نۇسقالارى بولىپ تابىلاتىن كەيiپكەرلەردiڭ ولمەس-وشپەس ساحنالىق بەينەسiن جاساعان سەرالi قوجامقۇلوۆتىڭ رۋحىنا ارنالعان ۇلكەن ەسكەرتكiش رەتiندە قابىلداناتىن وسى كiتاپ اۆتورلارىنا زور العىس بiلدiرگiمiز كەلەدi. بۇل ءسوز جوق، تەاتر سىنى، تەاتر زەرتتەۋ سالاسىنداعى اسا قۇندى ەڭبەكتەردiڭ بiرi.

تاپ وسىنداي سوزدەردi ق.ۋاليەۆتiڭ تiكەلەي قاتىسۋىمەن شىققان تاعى بiر سۇبەلi ەڭبەك — "تۇعىرى بيiك تۇلعا" اتتى كiتاپ جونiندە ايتۋعا بولادى. بۇل تەاتر جانە كينو ونەرiنiڭ تاعى بiر بايتەرەگi، اسا بەلگiلi اكتەر ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ ومiرiنە، شىعارماشىلىق جولىنا ارنالعان. مۇنداعى اۆتورلار اياسى بiراز كەڭ دەپ تە ايتۋعا بولادى. سەبەبi، مۇنداعى اۆتورلار ساناتىندا قازاق قانا ەمەس، وزگە ۇلت وكiلدەرi دە بار. بiراق ءبارiبiر كiتاپتىڭ نەگiزi ءوز ساڭلاقتارىمىزدىڭ ماقالا-ەستەلiكتەرiنەن تۇرادى. ولاردى دا قاعازعا ءتۇسiرۋشi، ءارi قۇراستىرۋشى ق.ۋاليەۆ. دەمەك، ول وسى كiتاپتىڭ دا نەگiزگi اۆتورى.

بۇل اتالعان ءۇش تۋىندى جاي عانا ەڭبەگi ماراپاتتالعان ونەر قايراتكەرلەرiنiڭ قۇرمەتiنە ارنالىپ سوعىلعان ەسكەرتكiش قانا ەمەس، سونىمەن بiرگە ونەر سۇيەر قاۋىم ءۇشiن ۇلكەن رۋحاني ازىق. تەاتر ينستيتۋتى مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى ونەر ۋچيليششەلەرiندە وقىپ، بiلiم الۋشى ستۋدەنتتەر، ونەردەگi جولىن جاڭا باستاعان جاس ساحناگەرلەر ءۇشiن، كومەكشi قۇرال، ءارتۇرلi بولاشاق زەرتتەۋشiلەرگە قاجەتتi تۇپنۇسقا ەكەنiن دە اتاپ ايتقان ءجون.

قازiر ق.ۋاليەۆ وسىنداي تاعى ەكi ۇلكەن ونەر قايراتكەرi جونiندە كiتاپتاردىڭ قولجازبالارىن ازiرلەپ وتىر. ونىڭ بiرiنشiسi — قازاقتىڭ بەلگiلi رەجيسسەرi اسقار توقپانوۆ، ەكiنشiسi — تاماشا اكتەر ءانۋار مولدابەكوۆ حاقىندا. مۇنداعى ماقالا، ەستەلiك، زەرتتەۋلەردiڭ بiرازى ءوز كەزiندە ءباسپاسوز بەتتەرiندە جاريالانعان، جۇرتشىلىق تالقىسىنان وتكەن دۇنيەلەر. تەك قازiرگi زامان قيىندىعى عانا ولاردى جارىققا شىعارۋعا قولبايلاۋ بولۋدا. ونىڭ سىرتىندا قادiربەك ۋاليەۆتiڭ قالىڭ كوپشiلiككە ەسiمدەرi كەڭiنەن تانىس ءسابيرا مايقانوۆا، قامال قارمىسوۆ، بايدiلدا قالتاەۆ، ءشارiپباي ساكيەۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، راحيا قويشىباەۆا، شاكەن ايمانوۆ، ەلۋباي ومiرزاقوۆ، سەيفوللا تەلعاراەۆ تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ماقالالارى وزiنشە بiر شوعىر. توپتاستىرىلىپ، كiتاپ بولىپ جارىققا شىعۋعا ولار دا سۇرانۋدا. تەاتر سىنشىسى، زەرتتەۋشiسi قادiربەك ۋاليەۆتiڭ ەندiگi تىنىس-تiرشiلiگi سولاردى رەتتەۋگە ارنالماق.

بiز جوعارىدا قادەكەڭنiڭ اۋدارماشى رەتiندە دە وقىرمان قاۋىمعا جاقسى تانىستىعىن اتاپ وتكەنبiز. ەندi وسى كiسi اۋدارعان شىعارمالاردىڭ تولىق ەمەس تiزiمiن بەرiپ كورەيiكشi. بۇلار مىنالار: د.مامين-سيبيرياكتiڭ "اقبوز ات" پوۆەسi، ا.سەرافيموۆيچتiڭ "ورمان تىنىسى"، ء"ۇش دوس" اتتى بالالارعا ارنالعان جيناقتارى، ۆ.ستەپانەنكونىڭ "تاڭعى شىق" رومانى، يان ماراننىڭ "تۇمسىقاي — پiلدiڭ بالاسى" اتتى پوۆەسi، ا.كونونوۆتىڭ "كوپiر ۇستiندە"، س.الەكسەەۆتiڭ "سۋىق تورعاي" اتتى بالالارعا ارنالعان جيناقتارى. مۇنىڭ سىرتىندا بiراز ۇجىمدىق جيناقتاردى دا اۋدارۋعا قاتىسقان. ءارi مارشال گرەچكونىڭ "سوعىس جىلدارىندا" اتتى كولەمi قىرىق باسپا تاباقتان استام كiتابىن اۋدارۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولىپتى. كەشەگi الىپ يمپەريانىڭ قورعانىس مينيسترiنiڭ سول كەزدەگi جاعدايعا وراي ۇلكەن ماڭىز بەرiلگەن، جاۋاپكەرشiلiگi زور كiتابىن قازاق وقىرماندارىنا جەتكiزۋ جۇمىسىنا شاقىرىلۋى قادەكەڭنiڭ اۋدارماشىلىق شەبەرلiگiنiڭ سول كەزدە اسا جوعارى باعالانعاندىعىنا ايقىن دالەل بولسا كەرەك.

قادiربەك ۋاليەۆتiڭ كەزiندە ءباسپاسوز بەتتەرiندە جاريالانعان ونەردiڭ باسقا سالالارى — كوركەمسۋرەت، بي انسامبلدەرi، انشiلiك، كوركەم ادەبيەت، كومپوزيتورلىق، تاعى باسقا ونەر سالالارى، ولاردىڭ اسا iرi وكiلدەرi روزا باعلانوۆا، ءابiلحان قاستەەۆ، نۇرعيسا تiلەنديەۆ، انۋاربەك ۇمبەتباەۆ، جۇسiپبەك ەلەبەكوۆ، تاعى باسقالار تۋرالى ماقالالارىن، كەزiندە دۇركiرەپ اتتارى شىققان ەڭبەك ادامدارى تۋرالى وچەركتەرiن، اقىن-جازۋشىلاردىڭ رومان، پوۆەستەرi تۋرالى ادەبي-سىن ماتەريالدارىن جاي تiزiپ شىعۋدىڭ ءوزi اجەپتاۋiر ۋاقىت الاتىن شارۋا.

ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button