قازاقستان. الەم. تابيعي گاز

ورتالىقازيالىق ايماققا تيەسiلi ەنەرگوقور جولىنداعى كۇرەسكە ساياسي سارىن ارالاسقالى قاشان! وتكەن اپتادا ۆاشينگتوندا رەسەيلiك ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى تالقىعا سالعان امەريكالىق سەناتورلار مەن ساياساتتانۋشىلار پوستكەڭەستiك ەلدەردەگi، اسiرەسە، تابيعي بايلىعى مول ورتالىق ازياداعى كرەملدiڭ ىقپالىن السiرەتۋدi حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگiزۋ كەرەكتiگiن ايتىپ، دابىل قاعۋدا. ولار ەڭ الدىمەن قازاق، تۇركiمەن، وزبەكتiڭ ەنەرگەتيكالىق قورىن ەۋروپالىق نارىققا جەتكiزۋدiڭ رەسەيدەن باسقا بالاما جولدارىن تابۋ كەرەكتiگiن ايتادى.

امەريكالىق سەناتورلار رەسەيدiڭ ەۋروپالىق كەڭiستiككە قاتىستى جۇرگiزiپ وتىرعان ەنەرگەتيكالىق ساياساتىن ساراپقا سالدى. اقش كونگرەسiنiڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونiندەگi كوميتەتi ۇيىمداستىرعان "مۇناي، وليگارحتار مەن ورتالىق ازيانىڭ ەنەرگەتيكالىق قورىن ەۋروپاعا جەتكiزۋدiڭ بالامالى جولدارى" اتتى تاقىرىپقا پiكiرتالاستا كوميتەت توراعاسى دجوزەف بايدەن ەۋروپادا ورىن العان پiكiر قايشىلىعىن ءوز پايداسىنا تيiمدi پايدالانىپ وتىرعانىن، كۇن تارتiبiنە شىققان "ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك" ماسەلەسiنە بايلانىستى ورتاق جوسپار قۇرۋعا كەدەرگi كەلتiرۋگە تىرىساتىنىن ايتتى. كەڭەسكە قاتىسقان الەمگە تانىمال ساياساتتانۋشى زبيگنەۆ بجەزينسكي ورتالىق ازيا ەلدەرiنiڭ كومiرسۋتەگiلەردi باتىستىق نارىققا باعىتتاۋدا ءوز بەتiنشە ارەكەت ەتۋiنە جانە تاسىمال جولدارىن كوبەيتۋiنە مۇددەلi ەمەستiگiن، تiپتi، رەتi كەلسە، كەدەرگi جاساۋعا تىرىساتىنىن مالiمدەدi: "اقش ۇكiمەتi كەشەندi ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى ءتۇزiپ، ەۋروپالىق مەملەكەتتەردiڭ رەسەيگە قاتىستى ۇستاناتىن ورتاق ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسۋi تيiس". امەريكاداعى كۇزدە وتكiزiلەتiن پرەزيدەنتتiك سايلاۋ ناتيجەسiندە باتىس، اقش پەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناستارعا يگi اسەر ەتەتiنiنە توقتالعان بجەزينسكي "قارا التىن" مەن "كوگiلدiر وتىندى" تاسىمالداۋ جولدارىن ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ قاجەتتiلiگiن ايتتى.

حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەردiڭ پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتە كرەملدiك ىقپالدى باسەڭدەتۋگە ۇمتىلۋى تەگiن ەمەس. ءار مەملەكەت نارىقتىق قاتىناستارمەن بiرگە ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك پەن مەملەكەتتiك تۇتاستىققا كەلەتiن زيانعا الاڭدايدى. اقش-تاعى گۋدزون ينستيتۋتىنداعى ەۋرازيالىق ساياسات باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشiسi زەينو باراننىڭ پiكiرiنشە، ەۋروپالىق نارىققا باعىتتالاتىن ەنەرگوقورلار تاسىمالىنىڭ بالاما جولدارىن تابۋ جانە ەۋروپانىڭ رەسەيلiك گازعا دەگەن تاۋەلدiلiگiن السiرەتۋ امەريكالىق ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك ءۇشiن اسا ماڭىزدى: "ورتالىقازيالىق-ەۋروپالىق ەنەرگەتيكالىق قۇبىر قۇرىلىسىن iسكە اسىرۋدا اقش ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا مiندەتتi. ويتكەنi، رەسەي ەۋرازيا، قارا تەڭiز جاعالاۋى مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiنە ۇستەمدiك ەتۋ قۇقىعىن قايتا قالپىنا كەلتiرۋi مۇمكiن. بۇل دەگەنiڭiز — ەۋروپالىق ىنتىماق پەن ترانساتلانتيكالىق بايلانىستارعا تونگەن قاۋiپ". كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ پiكiرiنشە، ورتالىقازيالىق ايماقتىڭ كومiرسۋتەگiلەرiن تاسىمالدايتىن قۇبىردى قاپ تاۋىنىڭ ەتەگi ارقىلى تارتۋ وتە تيiمدi ەكەندiگiنە ەۋروپالىق شەنەۋنiكتەردiڭ كوزiن جەتكiزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار رەسەيلiك ەنەرگەتيكالىق ساياساتقا قاتىستى ماسەلەنi شەشۋ جولدارىن ەۋروپالىق وداقپەن بiرلەسە شەشۋ ماڭىزدى.

سەناتورلار تالقىعا سالعان ەنەرگوقور ماسەلەسiن وتكەن اپتادا تۇرiك كاسiپكەرلەرi دە قوزعادى. ۆاشينگتونداعى كونفەرەنتسيادا تۇركيانىڭ وندiرiسشiلەر مەن iسكەر ادامدار قاۋىمداستىعىنىڭ (TUSIAB) وكiلدەرi امەريكالىق ارiپتەستەرiمەن بiرگە قارا تەڭiز بەن كاسپي تەڭiزدەرi ايماعىنداعى ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدiڭ تيiمدi جولدارىن قاراستىردى. TUSIAB جەتەكشiسi ارزۋحان دوعان يالچىنداع اق ءۇيدiڭ ورتالىق ازيا iستەرi جونiندەگi وكiلi دەنيەل فريدپەن كەزدەسiپ، كاسپي ايماعىنداعى ەنەرگوقوردى الەمدiك نارىققا شىعارۋ جايىندا پiكiر الىستى. انكارا Nabuccو گاز قۇبىرىن نەعۇرلىم تەزiرەك iسكە قوسۋعا مۇددەلi. بiراق تابيعي گازعا باي تۇركiمەندەرگە ءسوزiن وتكiزە الماي شارشاپ ءجۇر. جىل باسىنان بەرi بiر ەمەس، بiرنەشە رەت مەملەكەتتiك دەڭگەيدە كەزدەسۋلەر وتكiزگەن تۇرiك پرەمەرi ەردوعان بەردiمۇحامەدوۆتi Nabucco جوباسىن قولداۋعا شاقىرۋدا. Nabucco — اقش پەن باتىس باسىمدىق بەرiپ وتىرعان گاز قۇبىرى. رەسەيدi اينالىپ وتەتiن قۇبىر ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ ورىس گازىنا دەگەن تاۋەلدiلiگiن تومەندەتۋگە سەپتiگiن تيگiزەدi. ۋكراينا گاز باعاسىن قىمباتتاتۋ ارقىلى ساياسي تۇرعىدا قىسىم جاساۋدى كوزدەيتiن ماسكەۋدەن ەۋرووداق تا شىنىمەن زاپى بولدى. ويتكەنi، كيەۆ كرەملدiڭ كەسiرiنەن "كوگiلدiر وتىننان" بiرنەشە رەت تاپشىلىق كورسە، باتىستىقتاردىڭ دا شەكەسi قىزىپ تۇرعان جوق. ەسەسiنە، ەۋروپالىق نارىققا دەندەي ەنەم دەپ ۇمتىلىپ، ەۋروشەنەۋنiكتەردەن ماڭدايى ەندiگi تاسقا تيگەن "گازپروم" بۇگiندە باسقا تۇرماق، افريكالىق نارىقتى دا جاۋلاپ الۋعا بەلسەنە كiرiستi. بۇدان ۇتىلاتىن — ەو مەن اقش. سول سەبەپتi، رف تاراپىنان بولاتىن كەز كەلگەن كومiرسۋتەگiلiك جوبالار مەن ۇسىنىستارعا كەدەرگi جاساۋعا جانتالاساتىن ەو مەن امەريكا ماسكەۋدiڭ ىقپالىن السiرەتۋگە مۇددەلi. مىسالى، وتكەن اپتادا پولشا بالتىق تەڭiزiنiڭ ءتۇبi ارقىلى وتەتiن Nord Sream ("سولتۇستiك اعىن") گاز قۇبىرىن ۇلتتىق مۇددەلەرiنە قايشى كەلەتiندiكتەن، سالۋعا رۇقسات بەرمەي وتىر. پولياك بيلiگi قۇبىر سالىنعان كۇننiڭ وزiندە قۇبىردى قارجىلاندىرۋ پروتسەسiنە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك (ەيب) قاتىسۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. پولشانىڭ ەيب-تە اكتسيالىق ۇلەسi بارىن ەسكەرسەك، رەسمي ۆارشاۆانىڭ كومiرسۋتەگiلەردi تاسىمالداۋدان تۇسەتiن پايدادان قاعىلعىسى كەلمەيتiنiن اڭعارۋ وڭاي. ونىڭ ۇستiنە، "قۇبىر iشكi نارىقتاعى گاز باعاسىنىڭ وسۋiنە، ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا جانە ەۋروپالىق وداققا "كوگiلدiر وتىندى" تاسىمالداۋ تۇراقتىلىعىنا كەرi اسەر ەتۋi ابدەن مۇمكiن" (پولشا پرەمەرi دونالد تۋسك). "سولتۇستiك اعىنعا" توسقاۋىل بولۋعا تىرىسقان ۆارشاۆا بالتىق جاعالۋى ەلدەرi مەن پولشا تەرريتورياسى ارقىلى وتەتiن "يامال-ەۋروپا" جانە "يانتارلىق قۇبىر جەلiسiن" سالۋدى جوسپارلاۋدا.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button