"قازساتتىڭ" اقىرى

عارىشقا قۇنى 65 ملن. دوللار تۇراتىن تەمiر-تەرسەك ۇشىرىپپىز

65 ملن. دوللار تۇراتىن "عارىشتىق جوبانىڭ" – "قازاقستاندى عارىشتىق مەملەكەتكە" اينالدىراتىن جوبانىڭ ناتيجەسi وسى ما؟ ون شاقتى كۇن بۇرىن ەلiمiزدiڭ العاشقى جەر سەرiگiندە بورت جۇيەسiنiڭ iستەن شىعۋىنا بايلانىستى ونىمەن بايلانىس بiرجولا ءۇزiلدi…

ال كەشە "قازcاتتىڭ" عارىشقا ۇشىرىلعانىنا تۇپ-تۋرا ەكi جىل تولدى…

…ء;بارiن باسىنان باستاپ ساراپتاپ كورەلiك. قازاقستاننىڭ العاشقى جەر سەرiگiن جاساۋ 2003 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان بولاتىن. وسى جىلدان باستاپ سپۋتنيك جونiندە رەسەيلiك كومپانيالارمەن كەلiسسوزدەر جۇرگiزiلە باستادى. "گازكوم"، "ەنەرگيا" كاسiپورىندارى، م.حرۋنيچەۆ اتىنداعى مەملەكەتتiك عارىشتىق ورتالىعى اراسىندا تەندەر جۇرگiزiلiپ، ناتيجەسiندە م.حرۋنيچەۆ اتىنداعى عىلىمي ورتالىق وسى جوباعا يە بولدى. شىندىعىن ايتقاندا، وسى ۋاقىتقا دەيiن بiر دە بiر جەر سەرiگiن جاساپ كورمەگەن ورتالىق، "2005 جىلدىڭ iشiندە-اق عارىشتىق قۇرىلعىنى پايدالانۋعا بەرەمiز" دەپ ۋادە ەتتi. ارينە، مۇنىڭ قۇر دابىرا ەكەنi كەيiن بەلگiلi بولدى. ويتكەنi جەر سەرiگi 2006 جىلى دايىن بولىپ، قايتا-قايتا تەكسەرۋدەن وتكەن سوڭ دا، عارىشقا ۇشىرىلۋ مەرزiمiنiڭ ءوزi بiرنەشە رەت كەيiنگە قالدىرىلدى. "قازسات" 2006 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا ايتەۋiر ۇشىرىلدى-اۋ.

"قازساتتىڭ" عارىشقا ۇشىرىلۋ ءساتiن ەكi ەلدiڭ پرەزيدەنتi – ۆ.پۋتين مەن ن.نازارباەۆ بiرگە باقىلادى. "قازسات" كەمi 12 جىل قىزمەت ەتەدi دەلiندi.

2005 جىلى قازاقستان ۇكiمەتi مەن رەسەي ۇكiمەتi "قازسات" جەر سەرiگiن جاساۋ جونiندەگi ارiپتەستiك تۋرالى كەلiسiمگە قول جەتكiزدi. احمەتوۆتiڭ ۇكiمەتi رەسپۋبليكانىڭ شەتەلدiك سپۋتنيكتiك وپەراتورلار قىزمەتiن پايدالانۋعا جىلىنا 20 ملن. دوللار جۇمسايتىنىن العا تارتىپ، سالىستىرمالى تۇردە العاندا، 65 ملن. دوللارعا سپۋتنيك ساتىپ الۋ ارزان ەكەنiن ايتىپ، اقتالعانداي بولدى.

"ارزاننىڭ جiلiگi تاتىماس" دەگەنگە ۇكiمەتتەگiلەردiڭ كوزi ەندi جەتiپ وتىرعان شىعار.

"قازساتتى" جاساۋ بارىسىندا رەسەيلiك "مونيتور-ە" عارىشتىق اپپارتىنىڭ بازالىق مۇمكiندiكتەرi ەسەپكە الىنعان. م.حرۋنيچەۆ اتىنداعى مەملەكەتتiك عارىشتىق عىلىمي-وندiرiستiك ورتالىعى ءۇشiن دە عارىش سپۋتنيگiن جاساۋ سونى جوبا بولعانى ءمالiم.

رەسەيلiك كومپانيامەن كەلiسiم-شارتقا وتىرعان قازاقستان گەوستاتسيونارلىق وربيتادا بايلانىس پەن تەلەحابار تاراتاتىن اپپارات ساتىپ الدى. شىن مانiندە، بۇل جەردە ءوزiمiزدi "عارىشتىق مەملەكەت" ساناۋدىڭ ەش رەتi جوق ەدi. ويتكەنi، عارىشتىق اپپارات تۇگەلiمەن رەسەيدە، رەسەيلiك مامانداردىڭ قولىمەن جاسالىپ، بiز تەك دايىن تاۋارعا يە بولدىق. ارينە، د.احمەتوۆتiڭ ۇكiمەتi قول قويعان كەلiسiمشارتتا "عارىش سپۋتنيگiن جەردەن باسقارۋ ماماندارىن دايارلاۋ" تالابى كورسەتiلگەنiمەن، ءالi كۇنگە دەيiن جەر سەرiگiن باسقارۋ تەتiكتەرi ماسكەۋدە.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، "قازساتتىڭ" اقاۋى كوپ ەكەنi العاشقى جىلى-اق بەلگiلi بولعان. العاشقى ولقىلىقتار بيىلعى جىلدىڭ باسىندا انىقتالدى. 17 ساۋiردە جەر سەرiگiنiڭ دىبىسى 10 ساعاتقا جوعالىپ كەتتi. ايتەۋiر، رەسەيلiك ماماندار ارالاسىپ، ولقىلىقتى جوندەگەندەي بولدى. سول كەزدە "مۇنداي-مۇنداي بولىپ تۇرادى، وعان ادامدار كiنالi ەمەس" دەگەن اڭگiمە ايتىلدى.

شىن مانiندە، قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن قامتۋى تيiس "قازسات" يندونەزيانىڭ شىعىسىنا تامان وربيتادا "قالىقتاپ" تۇردى. "قازسات" وربيتاعا باعىت الىسىمەن، "مەگاپوليس" گازەتiنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇرىنعى كولiك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترi سەرiك بۇركiتباەۆ "قازسات" – وتكەن عاسىرعا شەگiنiس" دەپ مالiمدەدi.

قازاقستان بۇعان دەيiن ءۇندi مۇحيتىنىڭ ۇستiندە ۇشىپ جۇرگەن Intelsat جەر سەرiكتەرiنiڭ قىزمەتiن پايدالانىپ كەلدi. ەندi "قازسات" iستەن شىققاننان كەيiن قايتادان شەتەلدiك جەر سەرiكتەرiنiڭ قىزمەتiنە جۇگiنۋگە ءماجبۇر. سەرiك بۇركiتباەۆتىڭ سوزدەرiنەن ءۇزiندi كەلتiرسەك، "نەگە قازiر ەكiنشi جەر سەرiگiن جاساۋعا اسىعۋدا؟ بۇل ەكسپەريمەنت. ەگەر حرۋنيچەۆ عارىش ورتالىعى وسىمەن ءجۇزiنشi جەر سەرiگiن جاساپ، (ال ولار تەك بiرiنشiسiن جاساپ شىعاردى)، ال قازاقستان 25 جىل بويى ءوز جەر سەرiكتەرiن ۇشىرىپ جاتقان بولسا، وڭ ناتيجە كۇتۋگە بولار ەدi. بۇل جەر سەرiگi، قۇداي قالاسا، وربيتاعا شىعىپ، ەكi جىلداي جۇمىس iستەسiن، ءوزiن كورسەتسiن. وسىدان كەيiن عانا ءارi قاراي جوسپارلاپ، جۇمىس iستەۋگە بولادى. ال بiزدi قازiر نەگە اسىقتىرىپ جاتىر؟ …العاشقى جەر سەرiگiن ۇشىرىپ، تالپىنىس جاساپ كورەدi دە، ونى تەزiرەك ۇمىتۋعا تىرىسادى. ول تiپتi بولماعانداي. تاعى دا دابىرا، شۋ، ەكiنشi جەر سەرiگiن ۇشىرادى. ءبارiنiڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارادى. ويتكەنi، تۇسiنiكتi عوي، بۇل جەر سەرiگi ەشكiمگە كەرەك ەمەس. ال ەلباسىنا بiزدiڭ جەر سەرiگiمiز باسقا مەملەكەتتەردiڭ قاجەتiنە جاراۋى مۇمكiن دەپ اقپارات بەرiپ جۇرگەن كiم؟ بiزدiڭ جەر سەرiگi قانداي ەلدەرگە كەرەك بولۋى مۇمكiن؟ يندونەزياعا ما؟ مۇمكiن…".

بۇركiتباەۆتىڭ سوزدەرi ايداي كەلدi. "قازسات" بار بولعانى ەكi جىل عانا جۇمىس iستەدi. ياعني، بۇل جوبا تۋرالى كۇمان ايتقانداردىڭ كۇدiگi راسقا شىقتى دەگەن ءسوز.

قازاقستاندى عانا ەمەس، كورشi ەلدەردi دە (قىرعىزستان، وزبەكستان) سپۋتنيكتiك بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتە الامىز دەپ كۇپسiنگەن شەنەۋنiكتەردiڭ ەندi ءۇنi شىقپايدى. نەگە؟ ويتكەنi، "قازسات" عارىشتاعى باستاپقى نۇكتەسiنەن اۋىتقىپ، وربيتادا قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇر. قر ۇلتتىق عارىش اگەنتتiگiنiڭ توراعاسى تالعات مۇساباەۆ "قازساتتى" iسكە قوسۋ تالپىنىستارى ءساتسiز بولعانىن مالiمدەدi.

بiر قىزىعى، تەحنولوگيالىق قۇجاتتاردىڭ ءبارi رەسەيدە ساقتالۋدا. باسقاشا ايتقاندا، بiزدiڭ مامانداردىڭ جاعدايدى رەتتەۋدە "اياق-قولى بايلاۋلى". "بولجاپ ايتاتىن بولساق، جەر سەرiگiن قالىپتاسقان جاعدايدان شىعارۋ ءۇشiن جاسالعان تالپىنىستار ناتيجەسiز، جەر سەرiگi سكولكوۆودان بەرiلگەن بۇيرىقتى دا، اقكولدەن بەرiلگەن بۇيرىقتى دا قابىلدامايدى" – دەدi ت.مۇساباەۆ.

ەندi "قازساتتى" قۇتقارۋدىڭ بiر عانا جولى بار: كۇزدەن باستاپ جەر سەرiگi وربيتانىڭ كولەڭكەلi تۇسىنا شىعادى. ياعني، قىركۇيەك-قازان ايلارىندا جەر سەرiگi كولەڭكەگە تۇسسە، قۋاتى ازايىپ، بورت جۇيەسi بiرجولا iستەن شىعۋى مۇمكiن. سول كەزدە ماماندار جەردەن باسقارۋ تەتiكتەرi ارقىلى جەر سەرiگiنiڭ باعىتىن وزگەرتiپ، 103 گرادۋس "نۇكتەسiنە" قايتا ورالتۋعا تىرىسادى. عارىشتىق دەرجاۆاعا اينالۋدى كوزدەگەن قازاقستاننىڭ عارىش كەڭiستiگiندە جەر سەرiگiن قوياتىن "نۇكتەسi" دە جوق ەكەن. ماسكەۋ بiزگە "قازسات" ۋاقىتشا مەكەن ەتەتiن "نۇكتەنi" 15 جىلعا ۋاقىتشا تەگiن بەرiپتi-مىس.

مۇساباەۆ "سپۋتنيكتi باسقارۋ تەتiگi iسكە قوسىلماسا، ودان بiرجولا ايرىلۋىمىز مۇمكiن" دەيدi. سوندا عارىش كەڭiستiگiنە قۇنى 65 ملن. دوللار تۇراتىن تەمiر-تەرسەك جiبەرگەنiمiز بە؟

استانانى قايدام، كرەمل حرۋنيچەۆ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا وتە ىرزا بولسا كەرەك. بىلتىرعى جىلى اقپان ايىندا سول كەزدەگi پرەزيدەنت پۋتين اتالمىش ورتالىققا راكەتالىق-عارىشتىق ونەركاسiپتiڭ ءتورت وتاندىق كاسiپورنىن قوساقتاپ بەردi. ولار: "ۆورونەج مەحانيكالىق زاۋىتى"، "ا.م.يساەۆ اتىنداعى حيميا ماشينا جاساۋ قۇراستىرۋ بيۋروسى"، "دلينا" قۇرىلعىسىن جاساۋ جونiندەگi ماسكەۋلiك كاسiپورىن"، "پولەت" وندiرiستiك بiرلەستiگi. وسىلايشا، رەسەي حرۋنيچەۆ ورتالىعىنىڭ نەگiزiندە اسا iرi عارىشتىق حولدينگ جاساۋ ارەكەتiنiڭ ۇستiندە.

رەسەي 2015 جىلعا دەيiن راكەتالىق-عارىشتىق ونەركاسiپتi دامىتۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان. بۇل كەزەڭگە دەيiن رەسەيدە عارىشتىق سالانى 3-4 iرi كورپوراتسيا قولىنا الماق.

قازاقستاندا دا عارىشتىق دامۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى بولدى. وكiنiشكە قاراي، ونىڭ ناتيجەسiنiڭ قانداي بولعانىن كورiپ وتىرمىز.

ەكiنشi "قازسات" iسكە قوسىلىپ، عارىشقا ۇشىرىلمايىنشا، قازاقستان ءوزiنiڭ اقپاراتتىق قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتتi دەپ ايتۋعا ەرتە. سوندا عانا قازاقستاندىق وپەراتورلار قازاقستاندىق جەر سەرiگiنە قوسىلۋى مۇمكiن.

حرۋنيچەۆ ورتالىعىمەن جاسالعان كەلiسiمگە سايكەس، "قازسات-2" جەر سەرiگi جاسالىپ، كەلەسi جىلى عارىشقا ۇشىرىلۋى تيiس بولاتىن. "قازساتتىڭ" مۇشكiل حالiنەن كەيiن "كازسات-2"-نiڭ تاعدىرى دا قىل ۇستiندە تۇر. كەيبiر دەرەكتەرگە قاراعاندا، ەكiنشi "قازساتتى" جاساۋعا بيۋدجەتتەن اقشا ءبولiنiپ قويىلعان، تiپتi رەسەيلiك كومپانيا ەسەپ-شوتىنا ءتۇسiپ تە ۇلگەرگەن دەسەدi.

ال مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەندi "قازسات-2"-نi جاساۋ ءۇشiن فرانتسيا، كانادا ەلدەرiنiڭ فيرمالارى شاقىرىلماق.

قازاقستاننىڭ رەسەيمەن بiرلەسiپ جاساعان عارىشتىق جوبالارى بiرنەشەۋ. ولاردىڭ iشiندە جەردi الىستان باقىلاۋ زەرتتەۋ اپپاراتتارىن جاساۋ، "بايتەرەك" رەسەيلiك-قازاقستاندىق بiرلەسكەن جوباسى دا بار. "بايتەرەك" جوباسى بويىنشا بايقوڭىردا "انگارا" راكەتا تاسىمالى كەشەنi جاسالماق. "انگارا" قايتا-قايتا قازاق جەرiنە قۇلاي بەرگەن "پروتوننىڭ" ورنىن باسۋى كەرەك.

تاعى بiر جوبا – "ەسiل" دەپ اتالادى. ول سالماعى نەبارi 150 كگ. بولاتىن ازاماتتىق ماقساتتاعى كiشi جەر سەرiكتەرiن عارىشقا جiبەرۋگە ارنالعان. بiر قىزىعى، مۇنداي جوبا رەسەيدiڭ وزiندە دە جوق ەكەن. ولاردى عارىشقا ۇشىرۋ ءۇشiن ميگ-31 اسكەري ۇشاعى پايدالانىلماق. ميگ-31 راكەتانى قاجەتتi بيiكتiككە جەتكiزiپ، سول جەردەن عارىشقا ۇشىرادى. بۇل جوبا وسى جىلدان باستاپ iسكە اسۋى كەرەك.

"قازساتتىڭ" قايعىلى تاعدىرىنا سايكەس، ەندi بولاشاق عارىشتىق جوبالاردىڭ ءبارiن قايتا قاراۋ كەرەك. "روسعارىش" ءاۋ باستان-اق "قازساتتى" الدەبiر اسكەري سپۋتنيكپەن بiرگە ۇشىرۋدى جوسپارلاعان. نەمەسە فەدەرالدى عارىشتىق اپپاراتپەن قوسا ۇشىرۋ دا قاراستىرىلعان. بiراق "پروتون" "قازساتتى" عارىشقا جەكە الىپ شىقتى ما، الدە قوسىمشا جۇك رەتiندە رەسەيلiك اپپاراتتى دا تاسىمالدادى ما – انىقتالماعان كۇيi قالدى.

ۇكiمەت العاشقىدا جەر سەرiگi ءوز قۇنىن 2-3 جىلدا اقتايدى دەسە، كەيiنiرەك بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiنiڭ جانىنداعى اەروعارىش كوميتەتi "جوبا ءوزiن 6-7 جىلدا اقتاۋى مۇمكiن" دەپ تۇزەتتi. "بولجامشىلاردىڭ" iشiندە "قازسات" اۋەلi ەكi جىل جۇمىس iستەسiن، سوسىن كورەمiز" دەگەن بۇركiتباەۆتىڭ سوزدەرi عانا راسقا شىقتى.

گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button