قوعامدىق پارلامەنت جانە داعدارىسقا قارسى كەڭەس

وپپوزيتسيانىڭ بۇدان ۇتارى نە؟

بۇعان دەيiن قازاقستانداعى ساياسي جاعداي بiر قالىپتى سيپات الىپ كەلدi. بىلتىرعى سايلاۋدان كەيiن بەلسەندiلiكتەرiن جوعالتپاۋعا ۋادە ەتiپ، حالىققا سايلاۋ كەزiندە عانا قىزمەت ەتپەي، سايلاۋدان تىس تا قىزمەت ەتەتiندiكتەرiن مالiمدەگەن وپپوزيتسيونەرلەر ءوزارا تاعى دا ءبولiنiپ-جارىلىپ كەتتi.

بيلiك "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ قىزمەتiن جانداندىرۋعا كiرiسiپ، ونىڭ جاستار قاناتى "جاس وتاننىڭ" تۇلەۋiنە كۇش سالۋعا كiرiستi. "جاس وتاننىڭ" قۇرىلتايى بۇعان كۋا. سونداي-اق، "نۇر وتان" پارتياسى كەزكەلگەن ماسەلەگە ارالاسىپ، شەنەۋنiكتەن زارداپ شەككەن حالىقتىڭ سويىلىن سوققان سىڭاي تانىتۋدا. الدىمەن ءوز قاتارىن جەمقورلاردان تازارتقان (68 مۇشەسiن جەمقور رەتiندە ايىپتاپ، ءوز قاتارىنان شىعارعاندىعى ءمالiم) بيلiك پارتياسى حالىقتى اكiمشiلiك رەسۋرستارىمەن عانا تارتىپ قويماي، سونىمەن قاتار، شىنايى iستەرiمەن دە حالىقتىق پارتيا بولىپ كورiنۋگە تىرىسىپ باعۋدا.

ال، وپپوزيتسيا دا قاراپ جاتقان جوق. بiراز ۋاقىت ۇنسiزدiكتەن كەيiن جارماحان تۇياقباي باستاعان بiر توبى "حالىق كەڭەسi" اتتى قوعامدىق پارلامەنتتi ومiرگە كەلتiرiپ، ونىڭ ەكi وتىرىسىن وتكiزiپ ۇلگەرسە، بولات ءابiلوۆ باستاعان ەكiنشi توبى قازiرگi ۇكiمەتتiڭ وتستاۆكاعا كەتۋiن ۇسىنىپ "داعدارىسقا قارسى كەڭەس قۇرۋ" قاجەتتiگiن كولدەنەڭ تارتتى.

"حالىق كەڭەسI" – بۇگIنگI پارلامەنتتIڭ بالاماسى بولا الا ما؟

بiر قىزىعى، قوعامدىق پارلامەنت وسىدان ەكi-ءۇش اي بۇرىن قىرعىزدا دۇنيەگە كەلسە، ايعا جەتپەس ۋاقىت بۇرىن رەسەي وپپوزيتسيونەرلەرi "ناتسيونالنايا اسسامبلەيا" قۇرىپ، قۇرىلتاي جينالىسىن وتكiزگەندەرi بەلگiلi. قازاق وپپوزيتسيونەرلەرiنiڭ بۇل تاراپتا العاشقى بولماۋى ويلانتادى. ياعني، بiزدەگi ساياسي جۇيە رەسەيدiڭ نەمەسە باسقا دا پوستكەڭەستiك ەلدەردiڭ ساياسي ءومiرiنiڭ ناشار كوشiرمەسi iسپەتتi. ماسەلەن، بiشكەكتەگi "قوعامدىق پارلامەنتتiڭ" ساياساتكەرلەر تاراپىنان دا، حالىقتان دا بiراز قولداۋعا يە بولعانى بەلگiلi. سول ارقىلى ول ەل اراسىندا كادiمگiدەي رەزونانس تۋدىرعان ەدi. رەسەيدەگi "ناتسيونالنايا اسسامبلەيانىڭ" العاشقى وتىرىسى ءساتسiز اياقتالعاننان كەيiن، ونىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا نيەت ەتكەن وپپوزيتسيونەرلەر شوعىرى تىم از بولدى. ال، قازاقستانداعى "حالىق كەڭەسi" قوعامدىق پارلامەنتiن قۇرۋشى ىنتالى توپ — جارماحان تۇياقباي باسقاراتىن جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتيا (جسدپ)، ءاليحان بايمەنوۆ باسقاراتىن "اق جول" پارتياسى، "اۋىل"، "رۋحانيات"، حالىقتىق كوممۋنيستiك پارتيا، ءالi تiركەلiپ ۇلگەرمەگەن "العا" جانە "حالىق رۋحى" پارتيالارى. سونىمەن قاتار، "بالاما ءماجiلiس" قۇرامىنا بولات ابiشەۆ، امانگەلدi ايتالى، سەرiكباي الiباەۆ، اسىلبەك قوجاحمەتوۆ، سەيداحمەت قۇتتىقادام، امالبەك تشانوۆ، سەرگەي ۋتكين جانە باسقالار ەنگەن. دەمەك، بۇعان دەيiنگi سايلاۋلاردا بۇل پارتيالاردى (جسدپ-دان وزگەسiن) وپپوزيتسيونەرلەر مەن بiر قاتار ساياساتكەرلەر جالعان وپپوزيتسيونەرلەر دەپ ايىپتاعانى بەلگiلi. ماسەلەن، بىلتىرعى كۇزدەگi ءماجiلiس سايلاۋىندا جسدپ قازiرگi "ازات"، سول كەزدەگi "ناعىز اق جول" پارتياسىمەن سايلاۋعا بiرگە جول تارتقان بولاتىن. وسى كەزدە "اق جول" پارتياسى مەن جسدپ قۇرامىنداعى ساياساتكەرلەر ەكiنشiلiك ءۇشiن جان الىپ جان بەرiسiپ، بiرiن-بiرi كۇستانالاپ، شامالارى كەلسە بiرiنiڭ ارىنا بiرi داق تۇسiرۋگە تىرىسىپ باقتى. الايدا، سايلاۋ وتiسiمەن "ناعىز اقجولدىقتار" جسدپ قۇرامىنان شىعاتىندىقتارىن مالiمدەدi. دەگەنمەن، ولار بۇل قادامدارىن "ساياسي كوزقاراستىڭ الشاقتىعى" دەپ تۇسiندiرگەن جوق، قانداي جاعدايدا دا، قاي كەزەڭدە دە بiرiن-بiرi قولداي بەرەتiندiكتەرiن جاريا ەتكەن. بiراق، كوپ ۇزاماي بۇل مالiمدەمەلەرiنiڭ دە جالعان ەكەندiكتەرi ايقىندالىپ قالدى. وتكەن كۇزدە جارماحان تۇياقباي وپپوزيتسيونەرلەردiڭ بiرiگۋiنە ءۇن تاستاپ، "حالىق كەڭەسiن" قۇرۋعا شاقىرعاندا، وعان ءۇن قاتقاندارى بۇعان دەيiن بiر تۋدىڭ استىندا بولىپ كەلگەن جاڭادان قۇرىلعان "ازات" پارتياسىنىڭ وكiلدەرi ەمەس، كەرiسiنشە، بiرiن-بiرi "جالعان نەمەسە ناعىز وپپوزيتسيونەر" دەپ كiنالاپ كەلگەن "اق جول" پارتياسى مەن وزگە دە حالىقتان قولداۋ تاپپاعان، اتى بار زاتى جوق ۇساق پارتيالار بولدى. ءسويتiپ، وپپوزيتسيا مايدانىندا بۇعان دەيiن "اق جول" مەن "ناعىز اقجولدىقتار" (قازiرگi "ازات") تەكەتiرەسiپ كەلسە، ەندi جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتيا "اق جولمەن" سىبايلاستى.

ءسويتiپ، بiر پارتيالى پارلامەنتكە بالاما رەتiندە كوپ پارتيالى "حالىق كەڭەسiن" ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ سپيكەرi رەتiندە جارماحان تۇياقباي سايلاندى. وندا 7 جۇمىس كوميسسياسى (ادام قۇقىعى، باق، الەۋمەتتiك ساياسات، بيۋدجەتتiك-قارجى سالاسى، قۇقىقتىق رەفورما جونiندە) جۇمىس iستەيتiن بولادى.

وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەكiنشi جيىنىن وتكiزگەن بۇل قوعامدىق پارلامەنت مۇشەلەرi ەڭ اۋەلi ورتالارىنا "نۇروتاندىقتاردى" شاقىرۋ قاجەت پە، جوق پا دەگەندi تالقىلاۋعا كiرiستi. كەيبiرi: "نۇر وتاننىڭ" ءماجiلiسi بار نە ءۇشiن شاقىرامىز؟" دەسە، ەكiنشiسi: "پارلامەنت دەگەن اتاۋعا يە بولعاننان كەيiن بۇكiل ساياسات الاڭىنداعى تۇلعالاردىڭ كەلۋiن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت" دەگەن وي اتتى. قالاي دەگەنمەن دە، جارماحان تۇياقباي باستاعان توپتىڭ بۇل قادامىن بيلiك پارتياسىنىڭ وكiلدەرiن بىلاي قويىپ، وپپوزيتسيونەرلەردiڭ ءوزi تولىق قولداماي وتىر. "ازاتتىقتاردىڭ" بۇل يدەيانى تۋ باستا قولدامايتىندىعى بەلگiلi بولعان. "تۇركiستان" گازەتiنiڭ №6 سانىنداعى "وپپوزيتسيا مەن ۇلتشىلدار بiرiن-بiرi قولداي ما؟" دەگەن ماقالادا ب. ءابiلوۆ: "بiز كiممەن بiرگە بولامىز؟ "رۋحانيات"، "اۋىل"، "اق جول" – بۇل پارتيالاردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتiك پارتيالار، بيلiكتiڭ سويىلىن سوعادى. وپپوزيتسيا بيلiكتiڭ ءسوزiن سويلەيتiن پارتيالارمەن قالاي بiرگە بولادى؟" دەگەن بولاتىن. "الما-اتا ينفو" گازەتiنە بەرگەن سۇحباتىندا جارماحان تۇياقباي: "موي سوراتنيكي يز "ازاتا"، كومپارتي وبۆينيايۋت مەنيا ۆ توم، چتو، پريگلاشايا ۆ وبششەستۆەننىي پارلامەنت ستول شيروكي سپەكتر وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكيح سيل، يا پرەدايۋ سۆوي ۆزگليادى. دا، ۋ "ازاتوۆتسەۆ" ي كوممۋنيستوۆ ۆ سوستاۆە وبششەستۆەننوگو پارلامەنتا ەست پارتي-انتيپودى، س كوتورىمي ۋ نيح نەپروستايا يستوريا ۆزايمووتنوشەني. نو، يا دۋمايۋ، چتو وني ودۋمايۋتسيا ي پويمۋت، چتو نيچەگو پروۆوكاتسيوننوگو يلي وپاسنوگو دليا سوحرانەنيا يح يدەينوي ي يدەولوگيچەسكوي چيستوتى ۆ ەتوم نەت" ("وبششەستۆەننىي پارلامەنت – پريمەر پارلامەنتۋ ناستوياششەمۋ". 12.06.08.) دەگەن ەكەن. دەمەك، بۇنداعى "ازات" پەن كوممۋنيستەردiڭ كوڭiلiنە جاقپايتىن پارتياسى "اق جول" ەكەنi بەسەنەدەن بەلگiلi.

ءماجiلiستiڭ بالاماسى – كوپشiلiك پiكiرلەردiڭ توعىسى بولاتىن الاڭ جاساۋعا ۋادە بەرiپ وتىر. دەگەنمەن، قازiردiڭ وزiندە وپپوزيتسياداعى ارiپتەستەرi مەن بيلiكتەگi قارسىلاستارىنان قولداۋ تاپپاي وتىرسا، بۇنىڭ "كەڭ دارەجەدەگi قوعامدىق ديالوگتىڭ مەكەنiنە اينالارى" كۇماندi بولاتىن ءتۇرi بار.

داعدارىستىڭ الدىن الۋ قانشالىقتى مۇمكIن؟

12-ماۋسىمداعى "حالىق كەڭەسi" قوعامدىق پارلامەنتiنiڭ جيىنىنا قاتىسۋدان باس تارتقان "ازات" پارتياسىنىڭ ليدەرلەرi 13-ماۋسىم كۇنi ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكiزiپ، "داعدارىسقا قارسى كەڭەس" قۇرۋ قاجەتتiگiن مالiمدەدi. پارتيا ليدەرلەرi ب. ءابiلوۆ، ت. جۇكەەۆ، پ. سۆويكتار كارiم ءماسiموۆ ۇكiمەتiنiڭ وستاۆكاعا كەتۋiن تالاپ ەتiپ، "ۇلتتىق داعدارىسقا قارسى باعدارلاما" جاساۋ ءۇشiن پرەزيدەنتتiڭ باسقارۋىنداعى "داعدارىسقا قارسى" كەڭەس شاقىرۋدى ۇسىندى. ونىڭ قۇرامىنا بەدەلدi ساياسي پارتيانىڭ، بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ ليدەرلەرi، بەدەلدi قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ەنۋiن ۇسىنىپ وتىر. "داعدارىستى اۋىزدىقتاۋ ءۇشiن ۇلتتىق قورداعى قارجىنى پايدالانۋ كەرەك" دەيدi ولار.

وپپوزيتسيونەرلەردiڭ بۇل ۇسىنىسىنا العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ ءۇن قاتقان پرەزيدەنتتiڭ كەڭەسشiسi ەرمۇحامەت ەرتiسباەۆ "ەكسپرەسسك" جانە "ليتەر" گازەتتەرiنە بەرگەن سۇحباتتارىندا "داعدارىسقا قارسى كەڭەس" قۇرۋ تۋرالى ويدىڭ قولداۋعا تۇرارلىق يدەيا ەكەندiگiن ايتقان. بۇل يدەيانى بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ وكiلدەرi دە قولدايتىندىقتارىن بiلدiرۋدە. مىسالى، "كاسپي بانكiنiڭ" باسقارما توراعاسى ميحايل لومتادزە، "دني PR ۆ كازاحستانە" فورۋمىندا: "ۆ گوسۋدارستۆە دولجەن بىت شتاب، كوتورىي پولنوستيۋ كووردينيروۆال بى ۆسە كوممۋنيكاتسي ي پودچينيالسيا بى ۆىسوكوپوستاۆلەننىم رۋكوۆوديتەليام، كوتورىە موگۋت ەتو كونتروليروۆات" دەسە، بۇل وي 13-ماۋسىمداعى قازاقستان بويىنشا حالىقارالىق ۆاليۋتا ساراپشىلارىنىڭ قورىتىندىسىمەن دە سايكەس كەلiپ وتىر.

دەمەك، جاقىن ارادا داعدارىستى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا جاڭا بiر قادامدار جاسالىپ جاتسا جانە ول وپپوزيتسيانىڭ ۇسىنىسىنا ساي بولىپ جاتسا تاڭدانۋدىڭ قاجەتi بولماي قالدى.

P.S. پارلامەنت — يدەيالاستاردىڭ مەكەنi ەمەس، كەرiسiنشە، پليۋراليزمنiڭ مەيلiنشە كورiنiس تابار ورنى. قازiرگi بiر پارتيالى پارلامەنتتiڭ كەمشiلiگi دە، الەمدiك قاۋىمداستىقتىڭ الدىنداعى ۇتىلار تۇسى دا وسى. 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعا بولۋ ءۇشiن ونىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتiن ساياسي جۇيە قاجەتتiگi جايىندا اڭگiمە سوڭعى كەزدەرi جيi كورiنiس تاۋىپ ءجۇر. ول ءۇشiن ءماجiلiس تاراتىلىپ، تاعى دا كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكiزiلەدi ەكەن. ال، پرەزيدەنتتiڭ كەڭەسشiسi قىزمەتiنە قايتا تاعايىندالعان ەرمۇحامەت ەرتiسباەۆ ەلباسىنىڭ "ازات" پارتياسىنىڭ ليدەرلەرiن قابىلداۋىن ۇسىناتىندىعىن ايتتى. "بۇعان دەيiن ولار پرەمەر-مينيستر كارiم ماسiموۆپەن كەزدەسiپ، داعدارىستىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ءوز ويلارىن ايتۋى كەرەك. "ەگەر، پايدالى كەڭەستەر ۇسىنىلىپ جاتسا، ونىڭ دالادا قالمايتىنى انىق" – دەيدi ول. پرەزيدەنتتiڭ كونسترۋكتيۆتi وپپوزيتسيانى ۇنەمi قولداپ كەلگەندiگiن ايتا وتىرىپ، كەڭەسشi – "ازات" پارتياسى وسىنداي تالاپتىڭ ۇدەسiنەن شىعا بiلسە، ماجiلiستەن ورىن الۋى دا عاجاپ ەمەس" دەپتi "ەكسپرەسسك" گازەتiنە بەرگەن سۇحباتىندا.

سونداي-اق، ساياسي كەڭەسشi وپپوزيتسيانىڭ بيلiكپەن تەرەزە تەڭەستiرە الماعاندىعىن سىناي وتىرىپ، 2009 جىلى كەزەكتەن تىس ءماجiلiس سايلاۋى جوسپارلانىپ قويعاندىعىن دا ايتىپ وتكەن. سول ماقساتتا "سايلاۋ تۋرالى" كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر ەكەن. ماجiلiسكە سايلانۋ ءۇشiن پارتيالار بۇرىنعىداي 7% كەدەرگiنi ەمەس، 4%-دى باعىندىرۋى تيiس دەلiنگەن "ليتەر" گازەتiندەگi سۇحباتىندا ("نازارباەۆ وستانەتسيا نا سۆوەم پوستۋ كاك مينيمۋم دو 2017 گودا"، "ليتەر، 11.06.08"). دەمەك، ساياسي پارتيا جەتەكشiلەرiنiڭ حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسۋعا قايتادان كiرiسە باستاۋى الداعى سايلاۋعا دەگەن دايىندىقتان تۋىنداسا كەرەك. سونداي-اق، ەرتiسباەۆ مىرزا وپپوزيتسيا الاڭىنداعى پارتيالار رەتiندە "ازات"، "العا" جانە جسدپ-نى اتاعان ەكەن.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button