ۇلتتىڭ اردا ۇلى — نىعمەت ەدI

نىعمەت سىرعابەكوۆ كiم؟ تۋراسى كiم بولعان؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگi كەڭەس نۇرپەيiسوۆ كەزiندە ول تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن.

"…نىعمەت سىرعابەكوۆ، ءسوز جوق، ءوز زامانىنىڭ كوشباسشىسى. پاتشا وكiمەتiنiڭ ەزگiسiنەن ەسەڭگiرەگەن قازاقتىڭ ەڭسەسiن كوتەرەدi دەگەن ويمەن كەڭەس وكiمەتiنiڭ ساياساتىن قولدادى. جاستايىنان جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان جاس جiگiت ءوزiنiڭ بار عۇمىرىن جاڭا قوعام قۇرۋعا جۇمسادى. بiراق ول ۇلت مۇددەسiن، قازاقتىڭ بولاشاعى مەن كەلەشەگiن بارiنەن بيiك قويدى. قازاقتىڭ كوسەگەسiن كوگەرتۋ ءۇشiن رەسمي بيلiككە قارسى شىعىپ، ءوز كوزقاراسىن باتىل ايتۋعا دەيiن باردى. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس وكiمەتiنە قارسى كەلۋ تاباندىلىق پەن جۇرەكتiلiكتi تالاپ ەتەدi. نىعمەت تە قازاقتىڭ تالاي اردا ۇلدارى سياقتى ستاليندiك رەپرەسسياعا ۇشىرادى. جازىقسىز اتىلدى. بiراق ارتىندا "ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىردى"، ەلiنە دەگەن ادال iسi قالدى".

بەلگiلi تاريحشىنىڭ زەردەلi تۇجىرىمى وسى. دەمەك، نىعمەت سىرعابەكوۆ قيلى زاماندا ۇلتى ءۇشiن قىزمەت ەتكەن جان. ءومiرi مەن قىزمەتi، حالقىنا دەگەن ادالدىعى ۇرپاققا ونەگە. ەندەشە ونىڭ تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن قالاي وتكەنi جايىندا بiراز اڭگiمە قۇرايىق.

تاعدىردىڭ تالكەگiن كوپ كورگەن سىرعابەك 1900 جىلى قىزىلجار قالاسىندا كەنجە ۇلى ومiرگە كەلگەندە وعان ازان شاقىرىپ نىعمەتوللا دەپ ات قويادى. ول وسە كەلە نىعمەت اتانىپ كەتەدi. سىرعابەك ەت كومبيناتىندا قارا جۇمىسقا جەگiلiپ ءجۇرiپ، بiر تiلiم جەر الۋدى، وزiنشە شارۋا باعۋدى ارمانداعان. 1912 جىلى عانا شەتتەن قونىس اۋدارۋشىلاردى جەرگە ورنالاستىرۋعا بايلانىستى جۇرگiزiلگەن ساياسي ناۋقان بارىسىندا وعان دا الاقانداي جەر تەلiمi بۇيىرادى. ۇلكەن ۇلى شوكەيدi بايعا جالشىلىققا بەرiپ، كەنجەسi نىعمەتتi قاسىنا ەرتiپ جەردi باپتايدى. نىعمەت قىس ايلارىندا اۋىل مولداسىنان ەسكiشە ساۋات اشادى. سول جىلى ۋەزدiك كەڭسەدەن قالاداعى ورىس-قازاق ۋچيليششەسiنە بiرنەشە بالانى وقۋعا جiبەرتۋ جونiندە بولىستىق باسقارۋشىعا نۇسقاۋ تۇسەدi. باي بالالارىنىڭ وقۋعا ق ۇلىقتارى بولماعان سوڭ نىعمەتتi جiبەرۋگە ۇيعارادى. ونى بiتiرگەندەر پاتشا وكiمەتiنiڭ جەرگiلiكتi باسقارۋ كەڭسەسiندە جۇمىس iستەۋلەرi تيiس.

نىعمەت سوندا وقىپ ءجۇرiپ، قالاداعى جۇمىسشىلار مەن تەمiرجولشىلاردىڭ پاتشا وكiمەتiنە قارسى ەرەۋiلدەرiن كورiپ، كوكiرەك كوزi اشىلادى. 1916 جىلى پاتشانىڭ تىلداعى قارا جۇمىسقا قازاقتان اسكەر الۋ جونiندەگi جارلىعى شىعىپ، قالىڭ قازاق قارسى كوتەرiلگەنiن ءوز كوزiمەن كورiپ، الەۋمەتتiك ادiلەتسiزدiككە جانى توزبەيدi. كوپ ۇزاماي پاتشا وكiمەتi قۇلاپ، قالادا كەڭەس وكiمەتi ورنايدى. ولار ەزiلگەن حالىقتارعا تەڭدiك، بوستاندىق بەرەمiز دەپ جار سالعان سوڭ نىعمەت وسى وكiمەتتiڭ مۇددەسiن قولداپ، بەلسەنە ات سالىسادى.

بۇل كەزدە نىعمەت قالاداعى جوعارى باستاۋىش پريحود مەكتەبiندە وقىپ جۇرگەن. بiراق ونى سوڭىنا دەيiن اياقتاۋعا جاعدايى بولمايدى. كەنەتتەن اكەسi قايتىس بولىپ، جامانتۇز¬داعى ەلiنە ورالادى. سiبiردiڭ وراسان زور بولiگiن باسىپ العان كولچاك ارمياسى ەلگە ىلاڭ سالىپ جاتقان كەزدە، ول اۋىل تۇرعىندارىنا كiمنiڭ جاۋ، كiمنiڭ دوس ەكەنiن انىقتاۋعا كومەكتەسiپ، بولشەۆيكتiك گازەتتەردi وقىپ بەرiپ، ەل iشiندەگi قوعامدىق جاعدايلاردى تۇسiندiرۋمەن بولعان. جاڭا وكiمەتكە ساۋاتتى جاستار اسا قاجەت ەدi. 1920 جىلى نىعمەت سىرعابەكوۆتi پەتروپاۆل ۋەزدiك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتi قىرعىز (قازاق) سەكتسياسىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتiنە تاعايىندايدى. قاي جاعىنا شىعارلارىن بiلمەي دال بولعان جۇرتقا كەڭەس وكiمەتiنiڭ ساياساتىن دارiپتەپ، جاقسىلىقتارىنا كوزدەرiن جەتكiزۋ وعان وڭاي بولعان جوق. ولكەنiڭ قيۋى قاشقان شارۋاشىلىعىن قالىپقا كەلتiرۋ، ەڭبەكشiلەردiڭ ساياسي ساۋاتىن اشىپ، مەملەكەتتiك باسقارۋ جۇيەسiنە تارتۋ، حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، مادەنيەتiن كوتەرۋ ارينە وڭاي ەمەس. نىعمەت سونىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرiپ، كەڭەس وكiمەتiن نىعايتۋعا بارىن سالدى. ول قازاق حالقىنىڭ پاتشادا كەتكەن ەسەسiن جاڭا قوعامدا قايىرۋدى كوزدەدi.

* * *

نىعمەت ەل iشiنە ەندi تانىلا باستاعان قالامگەرلەر – ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسiرەپوۆپەن بايلانىس جاساپ، پiكiر الىسىپ وتىردى. ماسكەۋدە بiلiم العان قايسار تاشتيتوۆپەن بۇرىن قىزىلجار ينتەرناتىندا بiرگە جاتىپ، ءدارiس العان. اقمولا وبلىستىق، كومسومول كوميتەتiنiڭ نۇسقاۋشىسى مەكتەبiنەن دە بiرگە ءوتتi. قايسار ماسكەۋدە جۇرگەندە پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرiپ، قازاق ستۋدەنتتەرiنiڭ جەرلەستiگiن ۇيىمداستىرعان ءمۇتامiش داۋلەتقاليەۆپەن دوس جاران ەدi. كەيiن داۋلەتقاليەۆ ستالينگە "بەسەۋدiڭ حاتىن" دا ۇيىمداستىردى. ولار نىعمەتتiڭ ساياسي تۇلعا رەتiندە بيiككە كوتەرiلۋiنە سەپتiگiن تيگiزدi. نىعمەت شارۋاشىلىقتى، قايسار كومسومولدى باسقاردى. سول جىلدارى تاعدىر نىعمەتتi "عاليا" مەدرەسەسiنiڭ تۇلەگi سابىر ايتحوجينمەن باجا بولۋعا جازعان ەكەن. ايەلi بيبiجامالدىڭ سiڭلiسi عاينيجامال سابىرعا كۇيەۋگە شىعادى.

1921 جىلى ەلدە ەلەۋلi وزگەرiستەر بولدى. ءساۋiر ايىندا اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارى ءوز الدارىنا وتاۋ تiگiپ، سiبiر رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتi قاراۋىنان قازاقستانعا بەرiلەدi. نىعمەت اۋەلi اقمولا رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنە، سودان سوڭ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتiنە نۇسقاۋشى قىزمەتiنە تاعايىندالعان. سونداي-اق، ونىڭ قوعامدىق جۇمىستارى دا كوبەيەدi. گۋبەرنيالىق جەر ءبولiمiنiڭ ۋاكiلi، كومسومول ۇياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى، ركپ(ب) باستاۋىش ۇياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مiندەتتەرiن اتقارادى.

ن.سىرعابەكوۆ 1921 جىلى مامىردا قازاق ايەلدەرiنiڭ ۋەزدiك بiرiنشi كونفەرەنتسياسىن دايىنداپ وتكiزەدi. كونفەرەنتسيا ەلەۋلi وقيعا رەتiندە اركiمدەردiڭ ەسiندە قالعان. ايۋكە اۋىلىنىڭ مۇعالiمi: "بiر كۇنi بiزدiڭ اۋىلعا ۇزىن بويلى، سىمباتتى جiگiت كەلدi. جانارى جالىنداپ، وت ۇشقىنداپ تۇر. ادامعا تiك، تايسالماي قارايدى. ۇلكەنسiڭ-اۋ، كiشiسiڭ-اۋ دەپ بولەكتەگەن دە، جاتسىنعان دا جوق. بۇرىننان بiلەتiن جانداي اشىق اڭگiمەلەستi. كەڭەس وكiمەتi جايلى بiراز اڭگiمە ايتتى. قاراپايىم سويلەسە دە، سوزگە شەشەن ەكەندiگi بiلiنiپ تۇردى"، – دەپ ەسكە الادى. سول كونفەرەنتسيادا اۋىل جاستارى قالىڭ مال تولەۋشiلiكتiڭ، كوپ ايەل الۋشىلىقتىڭ جويىلعانىن ەسiتiپ قۋانىشقا بولەندi.

اقمولا وبلىسىنداعى جەر رەفورماسى بiردەن جۇزەگە اسا سالعان جوق. تاپ جاۋلارى وزدەرiنiڭ شۇرايلى جەرلەرiنەن ايرىلىپ قالماۋ ءۇشiن بارىنشا كەدەرگiلەر جاساپ باقتى. نىعمەت "جەرگە ورنالاسۋ جانە وتىرىقشىلىققا اينالۋ تۋرالى" ەڭبەگiندە ماسەلەنiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ماڭىزىن اشىپ بەردi.

"…قازاقستاننىڭ نەگiزگi بايلىعى – ەگiن ەگۋ، مال ءوسiرۋ شارۋاشىلىقتارى. سوندىقتان جەر ماسەلەسi قازاقستاندا شارۋاشىلىقتىڭ نەگiزگi بiر ماڭىزى زور ماسەلە.

…Iشكi رەسەيدەگi پومەششيكتەردiڭ ورiستەرiن كەڭەيتۋ ءۇشiن ول جاقتاعى جەرi جوق قارا شەكپەندiلەردi كوشiرiپ ورنالاستىرۋ بولدى. بۇل كەلiمسەكتەردi دە جەردiڭ شۇرايلارىنا وتىرعىزىپ، جەرگiلiكتi حالىقپەن ارالارىن قىم-قيعاش قىلىپ، ەكi ارالارىندا سول ۇكiمەتتiڭ ساياساتىنا سايكەس ۇلت الاكوزدiگiن تۋدىرىپ كەلدi. ۇلت رەتiندە، ساياسي شارۋاشىلىق رەتiندە دە قازاق ەڭبەكشiلەرiنiڭ تۇك پۇرساتى بولعان جوق. قازاقتىڭ باي-جۋاندارى، بي-بولىستارى پاتشا ۇكiمەتiنiڭ ەڭبەكشi ەلدi iشiنەن سوراتىن سۇلiگi، قول شوقپارى بولدى. كەدەي، باتىراق، ورتا شارۋالار بۇرىننان كۇنەلتiپ كەلگەن جەرلەرiنەن ايرىلىپ، جەردiڭ ناشارىنا، قۇمدى، تاستى جەرلەرگە تەك سىرعىپ جىلجي بەردi. ولاردىڭ كەلەشەگi، شارۋالاردىڭ كۇيزەلۋiمەن ۇكiمەتتiڭ iسi بولعان جوق. وسى رەتتە 1917 جىلعا دەيiن قازاق ەڭبەكشiلەرiنiڭ پايداسىنان پاتشا ۇكiمەتi نەبارi 33 ميلليون 700 مىڭ گەكتار ىڭعاي شۇرايلى، سۋلى اسىل جەرلەردi تارتىپ الىپ، كەلiمسەكتەردi ورنالاستىرا باستادى. وكتيابر توڭكەرiسiنەن كەيiن بۇل ساياسات تامىرىمەن قۇرتىلدى".

ونىڭ قولىندا گۋبەرنيالىق-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتiڭ مانداتى بولدى.

"بۇل ماندات اقمولا گۋبەرنيالىق-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنiڭ بۋلاەۆ-ياۆلەنسكي اۋدانى بويىنشا اۋداندىق ينسپەكتورى ن.سىرعابەكوۆكە بەرiلگەن. وعان قىرعىز حالقىنىڭ اراسىندا ءشوپ شابۋدى بiركەلكi بولۋ جانە ورىس پەن قىرعىز حالقىنىڭ اراسىندا جەر ماسەلەسi بويىنشا تۋىنداعان داۋلاردى رەتتەپ وتىرۋ قۇقىعى بەرiلدi.

1921 جىلى گۋبەرنيادا جەر داۋى بۇرق ەتە قالادى. بۇل جولعى داۋ اۋىل تۇرعىندارى مەن اسكەري بولiمشەلەر اراسىندا شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەرگە بايلانىستى ورىن العان. اقمولا گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتi گۋبەرنيالىق-رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال كوميسسياسىن iستi تەكسەرiپ، رەتكە كەلتiرiپ قايتۋعا جiبەرەدi. كوميسسيا قۇرامىندا نىعمەت تە بار ەدi. ونىڭ قولىنداعى مانداتقا بىلاي دەپ جازىلعان.

"وسى مانداتتى ۇسىنۋشى سىرعابەكوۆ جولداس قىرعىز كاۆالەريالىق پولكiنiڭ نادەجدينسكي، نوۆونيكولسكي جانە ۆوزنەسەنسكي قونىستارىنىڭ جەرگiلiكتi حالقىمەن ارادا تۋىنداعان داۋلاردىڭ سەبەپتەرiن انىقتاۋ ءۇشiن اقمولا رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال كوميسسياسىنىڭ مۇشەسi بولىپ شىن مانiندە iسساپارعا شىعادى. سىرعابەكوۆ جولداسقا قاماۋعا الۋ جانە تiنتۋ جۇرگiزۋ قۇقىعى بەرiلەدi. بارلىق كەڭەستiك مەكەمەلەر مەن پارتيالىق ورگاندارعا سىرعابەكوۆ جولداسقا جۇكتەلگەن مiندەتتەردi ورىنداۋ كەزiندە بارلىق جاردەم كورسەتۋ ۇسىنىلادى".

* * *

سىرعابەكوۆ باستاعان توپ داۋدى تەز شەشكەن.

1921-1923 جىلدارى ول پەتروپاۆل ۋەزدiك كوميتەتiنiڭ، اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ جانە ركپ(ب) گۋبەرنيالىق كوميتەتiنiڭ مۇشەسi بولىپ سايلاندى. بۇل قىزمەتتەردەن نىعمەتتiڭ ەرتە ەسەيگەنi، جاس تا بولسا ەلگە باس بولا بiلگەنi بايقالادى. دەگەنمەن بۇل جىلدار تاپ كۇرەستەرiنە تولى ەدi. شارۋالار ازىق-تۇلiك سالعىرتىنا نارازىلىقتارىن بiلدiردi. ۇستەم تاپتى كوكسەۋشiلەر، كونتررەۆوليۋتسيالىق ەلەمەنتتەر سونى ءوز پايداسىنا شەشۋ ءۇشiن جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇستi. ەسiل ماڭىندا كۋلاكتار كوتەرiلiسi شىقتى. ولار پەتروپاۆل مەن ومبىنىڭ اراسىن بايلانىستىرعان تەمiر جول قاتىناسىن ءۇزiپ تاستادى. 1921 جىلدىڭ اقپانىندا اق كازاكتار مەن كۋلاكتار بiرiگiپ، پەتروپاۆلعا باسىپ كiردi. ومبىدان قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرi كەلiپ، قالاداعى جۇمىسشى كوممۋنيستەر مەن كومسومولداردىڭ كومەگiمەن اق گۆاردياشىلاردى قۋىپ شىقتى. وسى ۇرىستا ن.سىرعابەكوۆ ەرەكشە كوزگە ءتۇستi. ەل بەيبiت ەڭبەككە كوشتi. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات جاريالانىپ، شارۋالار ازىق-تۇلiك سالعىرتىنان ارىلىپ، ازىق-تۇلiك سالىعىن عانا تولەيتiن بولدى.

1922 جىلى 30 قازاندا ركپ(ب) اقمولا گۋبەرنيالىق كوميتەتi رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال قۇرامىن بەكiتتi. ونىڭ توراعاسى كاتچەنكو، القا مۇشەلەرi وزولين، دولگانوۆ، سىرعابەكوۆ بولدى. سول كۇننەن باستاپ ن.سىرعابەكوۆ ءادiل سوت جۇيەسiن جاساۋ ءۇشiن ايانباي ەڭبەك ەتتi.

القا كەڭەسi شەشۋi قيىن جەرلەرگە ۇنەمi نىعمەتتi جiبەرiپ وتىردى. ويتكەنi ونىڭ بiلiم-بiلiكتiلiگiنە، ادiلدiگiنە سەنەتiن. بiر جولى ۇلكەن اۋداننىڭ ميليتسيا باستىعىنىڭ جۇمىسىن تەكسەرiپ، ونىڭ بۇرىن اقتىڭ وفيتسەرi بولعانىن، باندالار توبىن باسقارىپ بەيبiت ەلدi توناعانىن، تۇرعىنداردى جازىقسىز جازالاعانىن اشكەرەلەپ، قىلمىستىق جاۋاپقا تارتقان. سىرعابەكوۆتىڭ بۇل iسiنە كۇمان كەلتiرگەندەر دە از بولماپتى.

سوندا ول: "بiز كەڭەس مەكەمەلەرiن جاۋىپ جاتقان جوقپىز. كەرiسiنشە، كەڭەس ميليتسياسىن بەتپەردە ەتiپ، توناۋشىلىق، زورلىق-زومبىلىق جاساۋ ارقىلى كەڭەس وكiمەتiنە كiر كەلتiرگەن بانديتتەردi جويىپ وتىرمىز. ولاردىڭ ورنىنا، بiز حالىقتىڭ جانە كەڭەستەردiڭ مۇددەلەرiن قورعايتىن ناعىز كەڭەس ورگانىن قۇرامىز"، – دەپ تويتارىس بەرگەن.

1923 جىلى 22 شiلدەدە اقمولا ركپ(ب) گۋبەرنيالىق كوميتەتiندە ركپ(ب) حII سەزiنiڭ ۇلت ماسەلەسi بويىنشا قابىلداعان قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋ جونiندە بولعان جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردiڭ كەڭەسiندە ن.سىرعابەكوۆ ءسوز سويلەپ، قازاقتاردى كەڭەس اپپاراتىنا قىزمەتكە كەڭiنەن تارتۋدىڭ قاجەتتiگiن باستى ماسەلە ەتiپ قويادى. سونداي-اق ول ركپ(ب) فراكتسياسىنىڭ ماجiلiستەرiندە قاكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسiنiڭ بiرنەشە سالالىق بۋىندارىنىڭ جۇمىستارىن سىنعا العان. ول رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال قۇرامىندا ءجۇرiپ، زاڭ عىلىمىنا ەرەكشە ءمان بەرiپ، بارىنشا زەرتتەيدi. وزiنشە تالماي iزدەنۋدiڭ ارقاسىندا تالاستى، تارتىستى، داۋلى جايلاردى ءادiل شەشۋدە وزگەلەرگە ۇلگi بولا بiلدi. 1923 جىلى رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال – حالىق سوتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ن.سىرعابەكوۆ سول جىلى اقمولا گۋبەرنيالىق سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتiنە جiبەرiلدi. ال جىلدىڭ سوڭىندا، ونى ركپ(ب) قىرعىز وبلىستىق پارتيا كوميتەتi ۇيىمداستىرۋ ءبولiمiنiڭ نۇسقاۋشىسى ەتiپ بەكiتتi.

ول 1924 جىلدان 1929 جىلعا دەيiن رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسi، جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ مۇشەسi جانە قىلمىستىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى بولىپ iستەدi. زاڭ قىزمەتi ارداگەرi ۆ.ن.دەممە: "…ن.سىرعابەكوۆ ءوز جۇمىسىندا قاتاڭ تاپتىق باعىتتى جۇرگiزە وتىرىپ، رەۆوليۋتسيا جاۋلارىنا ىمىراسىز بولدى"، – دەيدi.

1924 جىلى قازاق واك-تiڭ تورالقاسى رسفسر جوعارعى سوتى قازاق ءبولiمiنiڭ قۇرامىن بەكiتتi. ونىڭ توراعاسىنا ت.مۇقاشەۆ، مۇشەلەرiنە ي.كوشكين، ا.گولۋبتسوۆ، دانيلوۆ، ن.سىرعابەكوۆ، م.دەممە سايلاندى. نەبارi جيىرما ءتورت جاستاعى نىعمەتتiڭ از ۋاقىت iشiندە وسىنشالىق بيiككە كوتەرiلۋi زاڭ قىزمەتiن جەتiك مەڭگەرگەنiن كورسەتەدi. زاڭ iسiنiڭ ارداگەرi ك.سۇلەيمەنوۆ: "جوعارعى سوت قىلمىستىق القاسىن باسقارا وتىرىپ، نىعمەت كۋرستارداعى وقۋ ۇردiسiنە ۇنەمi قىزىعۋشىلىق بiلدiردi. كۋرسانتتار اراسىندا جيi بولدى. ولارمەن اڭگiمەلەسiپ، ءوز تاجiريبەسiن ۇيرەتتi. كەيدە كۇردەلi سوت iستەرiن قالاي شەشۋ كەرەك ەكەنiن كورسەتتi"، – دەيدi. ن.سىرعابەكوۆ 1926 جىلى جەتiسۋ گۋبەرنيالىق سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتiنە تاعايىندالدى. ول سوت iسi جونiندە "ەڭبەكشi قازاق" گازەتiنە جيi-جيi ماقالالار جازدى.

* * *

ن.سىرعابەكوۆتi 1928 جىلى قازاق ولكەلiك پارتيا كوميتەتi قىزىلورداعا شاقىرىپ، اۋەلi رەسپۋبليكا پروكۋرورىنىڭ كومەكشiسi، كوپ ۇزاماي ادiلەت حالىق كوميسسارىنىڭ سوت iسiن جۇرگiزۋ ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi قىزمەتiن سەنiپ تاپسىردى. ارادا جىل وتكەن سوڭ قاكسر كەڭەستەرiنiڭ VI سەزiندە ول قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ مۇشەسi جانە قازاق رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. ول رەسپۋبليكادا زاڭ iستەرiنiڭ ءادiل جۇرگiزiلۋiن جولعا قويدى.

قازاق واك 1928 جىلى 27 تامىزدا مال-مۇلiكتi تاركiلەۋ جانە iرi بايلار مەن فەودالداردى جەر اۋدارۋ تۋرالى دەكرەت شىعاردى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن ولكەلiك پارتيا كوميتەتi ن.سىرعابەكوۆتى سەمەي وكرۋگiنە ۋاكiل ەتiپ جiبەردi.

جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشiن ماماندار جەتiسپەدi. قاكسر ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارياتى ن.سىرعابەكوۆتi ورتالىق جەرگە ورنالاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتiنە تاعايىندادى. ول بۇل جۇمىستى 1931 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيiن اتقاردى. ن.سىرعابەكوۆ مiندەتiن بارىنشا ءوز ۇلتىنا تيiمدi ەتiپ جۇرگiزدi. كوشپەلi جانە جارتىلاي كوشپەلi قازاق حالقىن وتىرىقشىلدىققا قونىستاندىرۋدى، كەدەيلەر مەن ورتا شارۋالارعا جەر ۇلەستەرiن دۇرىس ءبولۋدi، سۋارمالى ەگiنشiلiكتi ارتتىرۋدى، ءتورت تۇلiك سانىن كوتەرۋدi قولعا الىپ، ساناۋلى جىلدار iشiندە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ويداعىداي اتقارىپ، iسكەرلiگiن كورسەتە بiلدi. 1930 جىلدىڭ باسىندا قاكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسi جاڭا قۇرىلعان وتىرىقشىلىق جونiندەگi تۇراقتى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتiنە ن.سىرعابەكوۆتi تاعايىندادى. سول جىلدىڭ كۇزiندە كوميتەتتiڭ كەڭەسi بولىپ، وندا الداعى جىلى وتىرىقشىلىققا 80 مىڭ، ال 1932 جىلى 84،8 مىڭ كوشپەلi جانە جارتىلاي كوشپەلi قوجالىقتاردى كوشiرۋدi مiندەت ەتiپ قويدى. ن.سىرعابەكوۆ رەسپۋبليكا باسىلىمدارىندا بۇل iستiڭ اسا ماڭىزدىلىعىن جازىپ، حالىققا ءتۇسiندiردi. "قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بۋرجۋازيالىق تەوريالارىنا قارسى" دەگەن ماقالاسىندا ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارياتىنىڭ بەلدi قىزمەتكەرلەرi پولوچانسكيدiڭ، شەۆتسوۆتىڭ جانە رىبنيكوۆتىڭ جۇمىستارىن قاتتى سىنادى. 1930 جىلى ونىڭ "جەرگە ورنالاسۋ جانە وتىرىقشىلىققا اينالۋ تۋرالى" دەگەن اتپەن كiتابى جارىققا شىقتى.

قازاقستان ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنiڭ يدەولوگيالىق ءبولiم مەڭگەرۋشiسi بولعان بەكبولات مۇستافيننiڭ مىنا بiر ەستiلiگi دە نىعمەت سىرعابەكوۆتىڭ قايسارلىق قاسيەتiن اشا تۇسەدi.

"اشارشىلىق جىلى ولكەگە ماسكەۋدەگi وك ۆ.سولتس دەگەن ۋاكiل كەلiپ مۇنداعىلارعا ايقايلاپ، زەكiپ ۇرەيلەرiن الادى. تiپتەن، سەمەي قالاسىندا وتكەن پارتيالىق بەلسەندiلەرiنiڭ جينالىسىندا اشتىققا سولاردى كiنالi ەتiپ شىعاردى. ءوزi لەنينگە ۇقساعىسى كەلە مە، بiر قولىنا كەپكاسىمەن قىسا ۇستاپ لەپiرە سويلەمەسi بار ما. قىسقاسى ونىڭ ايتۋىنشا اشتىققا قازاق باسشىلارى كiنالi ەكەن. ءسوز اراسىندا نىعمەت سىرعابەكوۆكە: "جەر كوميتەتiن باسقارعان سەنسiڭ، بۇعان سەن دە جاۋاپتىسىڭ. سەنiڭ پارتيا بيلەتiڭدi الۋ كەرەك"، – دەپ سوعادى. سوندا نىعمەت سىرعابەكوۆ: "ماعان پارتيا بيلەتiن بەرگەن سiز ەمەس، سوندىقتان سiز المايسىز. ال اشتىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشiن بiز وك-گە تالاي رەت حات جازدىق. ونى ستاليننiڭ سەرiگi گولوششەكين جاقسى بiلەدi. بiراق بiزدiڭ ۇسىنىستارىمىزدىڭ بiرiن دە قابىلدامادى، ايتقانىمىزعا سەنبەدi. پارتبيلەتتi كiمگە تاپسىرۋ كەرەك بولسا، سول جاقتان iزدەڭiز" – دەگەندە سولتستiڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلىپ، ءۇنi ءوشتi. باسقالارعا سوندا عانا جان بiتكەندەي، قوپاڭداپ قوز¬عالا باستادى".

رەسپۋبليكا باسشىلارى حالىق شارۋاشىلعىنىڭ قاي سالاسىندا قيىنشىلىق ورىن السا سول جەرگە ن.سىرعابەكوۆتi جiبەرۋمەن بولدى. 1932 جىلى ونى جابدىقتاۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتiنە تاعايىندادى. سول جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستاندا: الماتى، اقتوبە، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، قاراعاندى جانە وڭتۇستiك قازاقستان وبلىستارى شاڭىراق كوتەردi. ن.سىرعابەكوۆ شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى قىزمەتiنە جiبەرiلدi. ول بۇل جۇمىستى 1936 جىلدىڭ قىركۇيەگiنە دەيiن اتقارىپ، وبلىس حالقىنىڭ الدىندا ابىرويعا بولەندi. سودان ول رەسپۋبليكانىڭ ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارى قىزمەتiنە تاعايىندالدى. ونىڭ الدىندا رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىسى ي.گولوششەكيننiڭ كەزiندە تۇرالاعان اۋىل شارۋاشىلىعىن قايتا كوتەرۋ تۇردى. ول بۇل iسكە دە بارىن سالدى.

نىعمەت سىرعابەكوۆ ءوز جۇمىسىن اۋەلi ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارياتىن قايتا قۇرۋدان باستادى. اپپاراتتاعى ارتىق بۋىنداردى قىسقارتىپ، مەيلiنشە ىقشامدادى.

"…ەگەر قايتا قۇرىلعانعا دەيiن ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارياتىنىڭ اپپاراتى تاراتىلعان ۇجىمشار وداقتارمەن بiرگە 870 ادام بولسا، ەندi ول قايتا ۇيىمداستىرىلعاننان جانە قىسقارتىلعاننان كەيiن 370 ادام بولدى. رەسپۋبليكا بويىنشا اپپاراتتى قىسقارتۋ ەگiنشiلiك حالىق كوميسسارياتى جۇيەسi بويىنشا عانا 1500 بiرلiكتi ۇنەمدەۋگە نەمەسە جىلىنا 100 مىڭ رۋبلدi ۇنەمدەۋگە مۇمكiندiك بەردi،" – دەيدi ونىمەن ۇزەڭگiلەس جوسپارلاۋ، قارجىلىق ءبولiم باستىعى بولعان ارداگەر يا.پاۆلەنكو.

ن.سىرعابەكوۆ بكپ (ب) وك-i مەن قازاق ولكەلiك پارتيا كوميتەتi VI پلەنۋمىندا رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىسى ي.گولوشەكيننiڭ اسىرا سiلتەۋ ساياساتىن قاتتى سىنعا الىپ، اۋىلشارۋاشىلىعىن قايتا كوتەرۋگە جاڭا جولدارىن، شارۋاشىلىقتى تيiمدi جۇرگiزۋ تاسiلدەرiن ۇسىندى. تىنىمسىز ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ارقاسىندا بiر جىلدان سوڭ ءتورت تۇلiك باسى 1927 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزعا كوبەيدi. ن.سىرعابەكوۆ سالىستىرعاندا 5 پايىزعا كوبەيدi. ن.سىرعابەكوۆ ەڭبەكشiلەرمەن جيi-جيi ارالاسىپ، ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسىپ، قولىنان كەلگەنشە كومەگiن ايانبادى.

1937 جىلعى ستاليندiك رەپرەسسيا باستالى. ۇلتتىڭ بەتكە ۇستارى ءسۇت قايماعىن بiرiنەن سوڭ بiرiن ۇستاپ، اتىپ، يتجەككەنگە ايداپ جاتتى. قازاقستاندا بارلىعى 105 مىڭ ادام تۇتقىندالىپ، 25 مىڭى جازىقسىز اتىلدى. سولاردىڭ بiرi نىعمەت سىرعابەكوۆ ەدi.

نىعمەتتiڭ قىزى روزا سول زۇلمات كۇندەردi ءاردايىم ەسiنە الىپ وتىراتىن.

"قۋعىن-سۇرگiن دۇربەلەڭi كۇننەن-كۇنگە زورايىپ، بەل الىپ بارا جاتتى. اكەي ءوزiن دە ۇستايتىنىن سەزiپ ءجۇردi. كوبiنە تومسارىپ، ءۇنسiز ويلانىپ وتىرۋشى ەدi. بiر كۇنi تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتتi دە، بiرازدان سوڭ شەشەيگە قوڭىراۋ شالدى. "شاقىرىپ جاتىر، مەنi بۇگiن كۇتپەي-اق قويىڭدار. بەرiك بولىڭدار؟!"، – دەدi. قايدا شاقىرىپ جاتقانى بەلگiلi. اكەمiزدiڭ ايتقانى ايداي كەلدi. ودان ورالمادى. كەلەسi كۇنi ۇيگە تiنتۋ جۇرگiزiلدi. جىلاپ-سىقتاپ جاتىرمىز. قارسىلىق بiلدiرiپ، ايبات شەككەن بولامىز. ءالi ەسiمدە،كليشيتسكي دەگەن تەرگەۋشi: "وتىرىڭدار!" – دەپ زەكiدi. بiزدi، بالالاردى جەلكەمiزدەن ءتۇيiپ-ءتۇيiپ جiبەرiپ، اس ۇيگە وتىرعىزىپ قويدى. اكەمiزدiڭ اجەسiنەن قالعان ەسكiلiكتi قىمبات بۇيىمدار بار ەدi، ەكi شابادان فوتوسۋرەت، لەنين شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى سولاردىڭ بارلىعىن الىپ كەتتi. لەنين شىعارمالارىن الىپ كەتۋ سەبەبi، وندا ستالين تۋرالى جايسىز پiكiرلەر بولدى عوي دەيمiن.

سول كەزدە اكەمiز 37، شەشەمiز 33 جاستا عانا ەكەن-اۋ. قاڭتار ايى بولسا كەرەك، بiر كۇنi اكەمiزبەن كەزدەسۋگە رۇحسات بەرiلدi. اعام ناريمان جانە انام، ۇشەۋمiز باردىق. بiر ەسiمدە قالعانى، اكەمنiڭ ساۋساقتارىنىڭ باسى كۇپ بولىپ iسiنiپ، تىرناقتارىنىڭ استى كۇلدiرەي iرiڭدەپ، قانتالاپ، كۇبiرتكەلەنiپ كەتكەن ەكەن. سوندا جاۋىزدار تىرناقتىڭ كوبەسiنە ينە سۇعىپ ازاپتايدى ەكەن-اۋ. اكەم كوپ سويلەمەي، بار بولعانى: "بالالاردى الىپ قىزىلجارعا كەت"، – دەي بەردi".

ايەلi بيبiجامال سiڭiلiسi عاينيكامالعا حات جازىپ، شاقىرىپ الادى دا، روزا مەن ناريماندى قىزىلجارعا جiبەرەدi. سول كەزدە عاينيكامالدىڭ كۇيەۋi سابىر ايتحوجين دە "حالىق جاۋى" دەگەن جالامەن اباقتىعا قامالعان. الايدا بيبiجامال قىزى مەن ۇلىنىڭ ارتىنان بارامىن دەپ جۇرگەندە، قاڭتار ايىندا "حالىق جاۋىنىڭ" ايەلi دەپ ونى دا تۇتقىندايدى. قولىنداعى كەنجەسi ەكپiندi سiڭلiسi نۇريكامال قىزىلجارعا جەتكiزەدi. ءبارi ءۇش بالاسى بار عاينيكامالدىڭ قولىنا قاراپ قالادى. كۇن كورۋ قيىنداي تۇسەدi. عاينيكامال ازەر دەگەندە ماقاۋ بالالار ۇيiنە كۇتۋشi بولىپ ورنالاسادى.

كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى 1937 جىلى اقپان ايىندا الماتى قالاسىندا وتكەن كوشپەلi سەسسياسىندا "قازاقستاندى كسرو-دان ءبولiپ الۋعا جانە شەتەل يمپەرياليزمiنiڭ وتارىنا اينالدىرۋعا ارەكەتتەنگەن، تەررورلىق-زيانكەستiك جانە ديۆەرسيالىق iسپەن اينالىسقان شەت مەملەكەتتiڭ شپيونى" دەگەن ايىپپەن 19 ازاماتقا ۇكiم شىعارىپ، 25 اقپاندا الماتى ماڭىنداعى جاڭالىق اۋىلىنىڭ ەسكi جۇرتىندا اتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇلتتىڭ بiرتۋار ۇلدارى سانجار اسپاندياروۆ، عابدوللا-حاكiم بوكەيحانوۆ، سۇلەيمەن ەسقاراەۆ، تەمiربەك جۇرگەنوۆ، ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ، سەيiتقالي مەڭدەشوۆ، سۇلتانبەك سادىقبەكوۆ، قابىلبەك سارىمولداەۆ، جانايدار سادۋاقاسوۆ، ساكەن سەيفۋللين جانە نىعمەت سىرعابەكوۆ تە بولدى. ولاردى بوس قاڭىراپ قالعان ۇيدە اتىپ، قابىرعالارىن قۇلاتا سالعان.

"نىعمەتتەر اتىلعان كۇنi" كەشكە نكۆد-نىڭ ادامدارى مەنi ۇيدەن الىپ كەتتi. مەنiمەن بiرگە سول كۇنi اتىلعان 19 ازاماتتىڭ ايەلدەرi دە بولدى. ونان كەيiنگi كورگەن سۇمدىق قورلاۋلار قازiرگi كەزگە دەيiن تۇسiمە ەنسە، شوشىپ ويانامىن"، – دەپ ءجۇردi بيبiجامال بەرتiنگە دەيiن. وعان ساكەن سەيفۋلليننiڭ جارى گۇلباھرام كۇيەۋiن سوڭعى رەت قالاي كورگەنiن ايتىپ بەرگەن. ول تۇرمەدە ابدەن ازاپتالعان ساكەندi كورگەندە العاشقىدا تانىماي قالعان. ساكەن وكiنiشتەن "اھ" ۇرىپ، قوس تiزەسiن جۇدىرىعىمەن تۇيگiشتەپ: "گۇلباھرام، شارۋا بiتتi، شارۋا بiتتi"، – دەي بەرگەن ەكەن.

نكۆد قىزمەتكەرلەرi "حالىق جاۋلارىنىڭ" ايەلدەرiن قاقاعان ايازدا اقمولادان 40 شاقىرىم جەرگە ايداپ اپارىپ، وزدەرiنە باسپانا سالدىرىپ، قارا جۇمىسقا جەگەدi. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا الجير-دەگi تۇتقىن ايەلدەر سانى 13 مىڭعا جەتكەن. بيبiجامال سوندا سەگiز جىل وتىرىپ، امنيستياعا iلiنگەن. 1958 جىلى نىعمەت اقتالعان سوڭ عانا ەڭسەسiن كوتەرiپ ەل جۇرتقا تiك قاراعانى ەسiندە. "نىعمەتتi رەسمي اقتاۋ قاعازى قولىما تيگەندە عانا بۇركەنشiكتەمەي، بەتiمiز اشىلىپ، ءوزiمiزدi وتانىمىزدىڭ بiر ازاماتى رەتiندە سەزiندiك. وعان كوزiمiزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان ەكi اقتاۋ قاعازى كۋا"، – دەپ ايتقانى جۇرت ەسiندە.

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button