قازاقسىز قازاقستان دا جوق

قازاقتىڭ ەگەمەندiك العانىنا 17 جىل بولدى. كامەلەتتiك جاسقا كەلگەن ەل وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءوزiنiڭ ساياسي، ەكونوميكالىق تاۋەلسiزدiگiن عانا ەمەس، ۇلتتىق تاۋەلسiزدiك، رۋحاني تاۋەلسiزدiك ۇعىمدارى اياسىندا دا شىنايى تاۋەلسIزدIگIن دالەلدەۋi كەرەك بولدى.

ساياسي تاۋەلسiزدiك 1991 جىلى 25 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندiك تۋرالى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋىنان باستالدى. ال 16 جەلتوقساندا قازاق ەلiنiڭ تاۋەلسiزدiگiن رەسمي تۇردە جاريالاۋىمەن، دۇنيەجۇزiنiڭ ساياسي كارتاسىندا "قازاقستان" اتتى جاڭا، جاس، دەربەس مەملەكەت پايدا بولدى. 17 جىل iشiندە قازاقستان ۇلتتىق رامiزدەرiن بەلگiلەپ، مەملەكەتتiك شەكاراسىن ايقىنداپ، ونى بەكiتiپ، ءتول كونستيتۋتسياسىن قابىلداپ، پرەزيدەنتتiك-پارلامەنتتiك رەسپۋبليكا قۇرۋدىڭ العىشارتتارىن جاسادى. جاس مەملەكەتتiڭ كەيبiر باستامالارى ءساتتi بولىپ، كەيبiر قادامدارى ساتسiزدiككە ۇرىنىپ جاتسا دا، جەكە ەل بولۋعا دەگەن ۇمتىلىسى جاس رەسپۋبليكا ءۇشiن ۇمىتىلماس تاريحي ساباق ەدi.

ەكونوميكالىق تاۋەلسiزدiككە دە قول جەتكiزۋ وڭاي بولعان جوق. كەڭەستەر وداعىنىڭ ەكونوميكاسى 15 مەملەكەتتiڭ شيكiزاتى مەن ءوندiرiسi بiر-بiرiمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقان جۇيەگە قۇرىلعان بولاتىن. قازاقستان بۇل جۇيەدە شيكiزات كوزi رەتiندە قاراستىرىلدى. 17 جىل بويىندا ءالi ءوندiرiسiمiزدi جولعا قويا الماي جاتقانىمىزدىڭ سەبەبi دە وسىندا. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاساپ، بيىلدان باستاپ 82 جوبا iسكە قوسىلعاننان كەيiن، جاعداي وزگەرەتiن شىعار. شيكiزاتتىق قامىتتان قۇتىلۋدى بوداندىقتان بiرجولا بوساۋداي كوزگە ەلەستەتەتiن بولدىق.

رۋحاني-مادەني تاۋەلسiزدiك. "سوۆەتتiك" يدەولوگيانى ءوز قولىمىزبەن قيراتقاننان كەيiن، بiراز جىل ۆاكۋمدە ءومiر سۇردiك. ەل ەسiن جيىپ، ەتەك جيناعانشا، بiر وسكەلەڭ ۇرپاق ءوسiپ، بوي تۇزەپ، وي تۇزەپ ۇلگەرiپ قالدى. تاريحتا ولار "وتپەلi كەزەڭ ۇرپاعى" دەپ اتالاتىن شىعار. بۇل ۇرپاق ءوز تاربيەسi وزiنە قالدىرىلعان بۋىن بولدى. ولار ەر جەتكەن سوڭ، كiمنiڭ سويىلىن سوعىپ، كiمدi قۇرمەت تۇتاتىنى بiر اللاعا عانا ايان.

رۋحاني-مادەني تاۋەلسiزدiك، ارينە، وي-سانانىڭ تاۋەلسiزدiگiنەن باستاۋ الادى. بiلiم مەن عىلىمنىڭ، ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى سانا توڭكەرiسiنسiز قوعامدىق ويدا وزگەرiس بولا قويۋى ەكiتالاي. بiراق "مادەني رەۆوليۋتسيانى" باستان وتكەرە الدىق پا، جوق پا — تاريح تورەشi.

بiر عانا دالەل — ون جەتi جىلدا تاۋەلسiزدiكتiڭ جىرىن جىرلايتىن، مۇڭىن مۇڭدايتىن سۇبەلi ادەبي شىعارما تۋعان جوق. تiپتi، 70 جىلدىق تاريحتى سىزىپ تاستاپ، جاڭا ەلدiڭ تاريحىن وقيمىز دەپ نيەتتەنگەنiمiزبەن، 17 جىلدا تىم بولماسا بiر دانا ساپالى تاريح وقۋلىعى جارىق كورگەن جوق. تاريحتى اركiم اتاسىنان قالعان مۇراداي كورiپ، ءوز اۋلەتiنiڭ شەجiرەسiن تۇگەندەۋمەن اۋرە بولىپ كەتتi.

بۇل زاڭدىلىق تا شىعار. ويتكەنi، ۇلتتىق تاريحي سانا قالىپتاسۋى ءۇشiن ۋاقىت كەرەك، بالكiم. تەك وسى تايپالىق-رۋلىق سانا قۇرساۋىنان ارىلىپ، "اۋىلداستىڭ اتى وزعانشا، اتا¬لاستىڭ تايى وزسىن" دەگەن تار ۇعىم اياسىنان شىعا الساق، قانi?

بiر قىزىعى، بiزبەن بiردەي تاۋەلسiزدiك العان بۇرىنعى "وداقتاس" مەملەكەتتەردiڭ كەيبiرi بولماسا، كوبi بiز بەتپە-بەت كەزدەسكەن رۋحاني ەكسپانسيادان ارىلۋ، مادەني توڭكەرiستiڭ قاجەتتiلiگiن سەزiنگەن جوق. Iرگەمiزدەگi رەسەيدiڭ ءوزiن الايىقشى. بiز جاڭا كوركەم تۋىندىلاردى تۋدىرا الماي، تاريحىمىزدى سارالاي الماي جۇرگەندە، رەسەيلiك ءوندiرiس كوركەم ادەبيەتتiڭ كلاسسيكالىق ءتۇرiن دە، زاماناۋي تۋىندىلارىن دا، سالالىق ادەبيەتتi دەيسiز بە، تiپتi تىڭ كينوتۋىندىلارمەن دە سورەلەرiمiزدi تولتىرىپ تاستادى.

مۇنىڭ باستى سەبەبi — ورىس ساناسىنداعى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوز ۇستەمدiگiنە سەنiمدiلiكتiڭ ەش ۋاقىتتا شايقالماۋىندا بولار. تiپتi، "ۇلتشىلدىق جويىلسىن!" دەيتiن "سوۆەتتiك" يدەولوگياسىنىڭ ءوزi ورىس ۇلتىن "اعا حالىق" دەپ ۇعىندىرىپ، "ماسكەۋدi — وتانىمىزدىڭ جۇرەگi" دەپ سەندiرiپ، ورىس ويىنىڭ مۇقالماۋىنا، ونىڭ قۇندىلىعىنىڭ كەمiمەۋi¬نە قىزمەت قىلدى. وسىدان كەيiن ورىستىڭ مۇرتىن بالتا شاپسىن با؟ رەسەي فەدەراتيۆتi رەسپۋبليكاسىنا اينالىپ شىعا كەلگەن كۇننiڭ ەرتەسiنە-اق، ولار "سوۆەتتiك" وقۋلىقتاردى iشiنارا عانا تۇزەتiپ، قايتا شىعارا باستادى. بۇرىن دا ءوز ۇستەمدiگiن بارiنەن جوعارى قوياتىن حالىق ەندi ۇلىلىعىن دالەلدەۋ ءۇشiن جانتالاسىپ كوركەم شىعارما جازدى، كينو ءتۇسiردi، گازەت-جۋرنال شىعاردى. ال بiز بۇل كەزدە اناسىنان جاستاي جەتiم قالعان بالاداي، كiم بولارىمىزدى بiلمەي، كوزiمiز جاۋتاڭداپ، كوپ ۋاقىتىمىزدى زايا وتكiزiپ الدىق.

تiپتi، كۇشi بويىنا سىيماي تاسىعان رەسەيدiڭ ءوزi قازiر پاتشالىق كەزiندەگi تاريحىن اڭساپ، ءوز قولدارىمەن ولتiرگەن سوڭعى پاتشاسى مەن ونىڭ وتباسىنىڭ سۇيەگiن زەرتتەپ، اۋرەگە ءتۇسiپ ءجۇر.

رۋح تاۋەلسiزدiگiن ار-وجدان بوستاندىعىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. اتەيستiك يدەولوگيانى ەۋرازيا قۇرلىعىنا تۇگەلدەي تاراتقان ورىستىڭ ءوزi پراۆوسلاۆ دiنiنiڭ قىر-سىرىنا بوي ۇرىپ، نيكولاي ەكiنشiنi اۋليەلەر قاتارىنا قوسۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرiپ ءجۇر. دiن مەملەكەتتەن اجىراعان بولسا دا، پراۆوسلاۆ دiنiنiڭ بۇكiل رەسەي جەرiندەگi ۇستەمدiگiن ەشكiم جوققا شىعارمايدى. رەسەي دە ءوزiن كوپدiندi مەملەكەتپiز دەپ تانيدى. بiراق مەملەكەتتiك ماڭىزى زور شارالاردا كەزiندە، ۇلتىق قارا جامىلۋ نەمەسە مەملەكەتتiك مەرەكە كەزiندە ەل باسشىسىنان باستاپ iرi مەملەكەت قايراتكەرلەرi ورىس پراۆوسلاۆ شiركەۋiنە بارىپ، قۇلشىلىققا قاتىسادى، شiركەۋباسى ەلدiڭ تىنىشتىعى، تۇراقتىلىعى ءۇشiن دۇعا قىلادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، رەسەي پرەزيدەنتi سايلانا سالىسىمەن، شiركەۋگە باس سۇعىپ، ونىڭ قۇرمەتiنە دۇعا جاسالىناتىندىعى — مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزi دiني سەنiمسiز تۇككە تۇرمايتىندىعىن بiلدiرسە كەرەك.

ال بiز سەنiم-نانىم بوستاندىعى وسى ەكەن دەپ، ءتۇرلi اعىم-سەكتالارعا مەملەكەتتiك شەكارانى دا، رۋحاني شەكارامىزدى دا ايقارا اشىپ تاستادىق. بiر قىزىعى، قازاقستاندا رەسمي تۇردە تiركەلگەن دiني ۇيىمداردىڭ دەنi شەتەلدەردە توقسانىنشى جىلدارى پايدا بولعان ەكەن. ياعني، "بەسiكتەن بەلi شىقپاعان" ۇيىمدار عاسىرلار بويى قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا حالىقپەن بiرگە سۋدى دا، وتتى دا بiرگە كەشكەن ءداستۇرلi دiندەرمەن بiردەي ورىن العىسى كەلەدi. وسى ادiلەتتi مە؟

دiني تاربيە جولعا قويىلماي، ۇرپاقتىڭ سالاۋاتتى، رۋحاني كەمەل، بiلiمدi دە ونەگەلi بولىپ وسۋiنە كەپiلدiك جوق. زايىرلى مەملەكەتپiز دەگەنمەن، اقش پرەزيدەنتi حالقىنا سالتاناتتى تۇردە انت بەرگەندە، قولىن Iنجiلگە قويادى. حالقىنا ادال قىزمەت ەتپەسە، قۇدايدىڭ سوزiنە قارسى شىققانداي اۋىر كۇنا ارقالايدى دەگەندi مەڭزەسە كەرەك. ال زايىرلى مەملەكەتپiز دەپ، قازاق مەملەكەتiنiڭ ەلباسشىسى قولىن كونستيتۋتسياعا قويىپ، انت قابىلدايدى. بiر عانا كiلتيپان بار: كونستيتۋتسيانىڭ ءوزi 17 جىل iشiندە كەمi ەكi رەت وزگەردi…

ۇلتتىق تاۋەلسiزدiك. اۋىزعا سيرەك الىنسا دا بۇل ۇعىم تاۋەلسiزدiك العاندا جۇرەگi جارىلا قۋانعان، ءانۇران ويناعاندا قانى قىزاتىن ازاماتتار ءۇشiن بiتەۋ جارا سياقتى. شىن مانiندەگi ۇلتتىق تاۋەلسiزدiككە قازاقتىڭ قولى جەتتi مە، جوق پا — داۋلى سۇراق. ويتكەنi، تاۋەلسiز ەلدiڭ ەڭ بiرiنشi رۋحى — بيiك، ويى — ازات بولۋى كەرەك. دەگەنمەن دە، قۇر تۇڭiلۋدەن اۋلاقپىز. قازاقتىڭ ءسوزi ايتىلا باستادى، ال ەلباسىنىڭ ءسوزi — ءجۇز ويلانىپ، مىڭ تولعانعان، جۇرەك سۇزگiسiنەن وتكەن ساليقالى، سالماقتى ءسوز.

وسى جولى ەلباسى قازاق ەلi دەگەن تiركەستi قايتا-قايتا اۋىزعا الدى. ۇلتتىق تاۋەلسiزدiكتi جۇرەكپەن قابىلداي الماي جۇرگەندەر "قازاقستاندىق ۇلت" دەگەن تiركەستi قولدانىسقا ەنگiزە الماي قويعان بولاتىن. قازاقتiلدi اقپارات قۇرالدارى اۋزىنا ۇشكiرگەن قوعامدىق پiكiر وعان جول بەرگەن جوق. بۇعان دا شۇكiر!

سۇڭعىلا ساياساتكەر قوعامدىق سانا قابىلداي الماعان ء"ولi" ۇعىمدى كۇشتەپ ەندiرۋدi قولدامادى. بارشا قازاقستان حالقىن بiرiكتiرۋ جولىندا جاڭاشا تەرمين قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. شىن مانiندە، "ەل" ۇعىمى قازاققا ەتەنە جاقىن ەدi عوي، بۇل اتاۋدى جاتسىنا قويماسپىز.

"قازاقستان — قازاق ۇلتىنىڭ نەگiزiندە قۇرىلعان مەملەكەت. قازاقستان دەگەن سوزدە قازاقتىڭ مەملەكەتi دەگەن ۇعىم جاتىر" دەپ شەگەلەدi ەلباسى. سوندىقتان دا ەلباسى "قازاقستاندىق ۇلت" دەگەن يدەيادان باس تارتىپ، "قازاقستاندىق ەل" دەپ اتاۋدى ۇسىندى.

مۇنىڭ ءوزi الدەبiرەۋلەردiڭ ويىنشا، كەسiپ-پiشiلگەن، "ايتتىم — بiتتi، ءۇزدiم — كەسiلدi" دەيتiندەي كەسiمدi پiكiر ەمەس. ورتاعا سالىپ، اقىل قوسۋدىڭ امالى.

"بiز وسى مەملەكەت ءۇشiن نەگiزگi جاۋاپكەرشiلiك جۇگiن ءوز موينىمىزعا الىپ وتىرعان ۇلتپىز. بiز مەملەكەتتi ۇيىستىرۋشى ۇلتپىز" دەدi ەلباسى. مەملەكەتتiك يدەولوگيانىڭ ەندiگi تۇپقازىعى — وسى.

ۇلتتىق تاۋەلسiزدiكتiڭ بiر تەتiگi اقپاراتتىق تاۋەلسiزدiكتە جاتىر. جاپوننىڭ: "اقپاراتقا يە بولساڭ، بۇكiل الەمگە قوجاسىڭ" دەيتiن ماتەلi قانشا رەت قايتالانسا دا، مازمۇنى ءالi كۇنگە سولعىنداعان ەمەس. تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ بiر اقساپ جاتقان تۇسى — وسى اقپاراتتىق سالانىڭ يەسi ءوزiمiز ەكەنiن دالەلدەي الماي جۇرگەنiمiزدە. ون جەتi جىل بويىندا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جەرگiلiكتi كوممەرتسيالىق تەلەارنالاردىڭ تۇتقاسىن ەندi رەسەيلiك قوجايىندار ۇستاي باستادى. شوعىرداي قازاقتiلدi باسىلىمدارىنىڭ ءۇنi سانسىز رەسەيلiك، شەتەلدiك باسىلىمداردىڭ قاسىندا باسەڭ ەستiلەدi. تiپتi، مەملەكەتتiك ساياساتتىڭ ءوزi قازاق باسپاسوزiنە جەتiم بالانىڭ باسىنان سيپاعانداي، مۇسiركەي قاراۋدان اينىر ەمەس. بiر عانا مىسال، بيىلعى جىلى مەملەكەتتiك تاپسىرىستى بولگەندە، بيۋدجەت قارجىسىنىڭ باسىم بولiگi ورىستiلدi باق-تارعا بولiنگەن. سوندا مەملەكەتتiك تiلدەگi باسپاسوزگە مەملەكەتتiك قامقورلىقتىڭ سيقى وسى ما؟

وتكەن عاسىرلاردا كەتكەن قازاقتىڭ ەسەسi جەتەرلiك. ەندiگi جىلداردا، قازاق مەملەكەتiن قۇرۋعا بiرجولا بەت بۇرعان شاقتا، قازاقتىڭ مۇددەسi ۇمىتىلماۋى تيiس. ونسىز قازاق مەملەكەتتiگi جوق، ال قازاقسىز قازاقستان دا جوق.

ەلباسىنىڭ سوزiمەن ايتقاندا، "تاۋەلسiزدiك — ماڭگiلiككە، بiرجولاتا بەرiلەتiن يگiلiك ەمەس". وسىنى ۇدايى ەستە ۇستاعان ءلازiم.

گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button