ساكەننIڭ بارقىتبەلI

اڭگiمەمiزدiڭ اۋانىنىڭ كوبi اۋىل تۋرالى بولعانىمەن، الىس اۋىلعا شىقپاعالى دا بiراز بولعان. ۇرجارعا بارىپ قايتۋ تۋرالى اياقاستى ۇسىنىس تۇسكەندە ەكi ويلى بولىپ قالعانىم راس. دەگەنمەن، نار تاۋەكەلگە باستىم. جول الىس، ۋاقىت تاپشى بولسا دا، كوز كورگەن قارا مەكەندi بiر كورiپ، ونداعى ەل-جۇرتتىڭ، اسiرەسە، ەكi جىلدان استام ۋاقىت ات iزiن سالماي كەتكەن اتا-انامنىڭ تiرشiلiگiن كوزبەن كورiپ قايتقىم كەلدi.

الماتىدان تاڭ الاكەۋiمدە شىققانىمىزبەن، قالادان شىعىپ بولعانشا، 1 ساعاتىمىز جوق بولدى. باياعى كەپتەلiس، اسiرەسە، ەلدiڭ جۇمىسقا بارار قاربالاس ءساتi. قاپشاعايدىڭ كۇرە جولىنا تۇسكەننەن كەيiن، ۋھ دەپ دەمiمiزدi بiر الدىق.

سوسىن ءاپ-ساتتە تالدىقورعان شاھارىنا دا جەتiپ كەلدiك. الايدا، بەلگiلi بiر سەبەپتەرمەن مۇندا ەكi ساعاتتى شىعىنداپ، قايتا كۇرە جولعا تۇستiك. باعىتىمىز — وڭتۇستiك-شىعىس. تارباعاتاي ءوڭiرiن بەتكە الىپ كەلەمiز. بiرەسە وڭ قاپتالىمىزدان، بiرەسە، ماڭداي الدىمىزدان قاپتالداسىپ Iلە الاتاۋىنىڭ سiلەمدەرi كوز ۇشىندا مۇنارلايدى. قازاق جەرiنiڭ سىرىن iشiنە بۇككەن تىلسىم تابيعاتىنىڭ بەيمالiم ۇشىعىن تابۋعا تىرىسىپ، كەيبiر اتاۋلاردىڭ ەتيمولوگياسىن قوپارىپ قويعانىمىزبەن، جۇگiنەتiن عىلىمي قاينار كوز بولماعاننان كەيiن، اركiم ءوز ويىنداعى بولجامىن ايتىپ بiر دوعارادى.

جايلى كولiك، جەڭiل ماشينا، تەگiس سۇرلەۋ، جول قانشا الىس بولسا دا، تىم شارشاتا قويعان جوق. 12 ساعات سۋىت جۇرiستەن كەيiن بارقىتبەل دەپ اتالاتىن iرi مەكەنگە ات باسىن تiرەدiك. اسiرەسە، ءۇشارالدان كەيiن، بiر ساعات بويىنا تاۋسىلىپ بiتپەيتiن ساعىمدى دالا، سارى جازىق كەيدە الىس ارماندارعا جەتەلەسە، كەيدە كوڭiلiڭدi قۇلازىتىپ، جەر كiندiگi تارقاتىلىپ كەتكەندەي سەزiمگە بولەگەن. قاراقولدان وتە، جەرگiلiكتi جۇرت “92” دەپ اتاپ كەتكەن بۇرىلىستان، تiزگiندi وڭعا بۇرىپ، تاسكەسكەندi ماڭدايلاي جۇرگەننەن كەيiن عانا، سارى جازىق تاۋسىلىپ، قولمەن ەكسە دە، ورمانعا اينالعان، سۋلى دا نۋلى ولكە كەزدەسەدi الدان. تارباعاتاي باسىن ماڭگi اق شالعان الاتاۋداي اسقاق ەمەس، قوڭىر بەلدەرiمەن ەرەكشەلەنەدi. كەش تە قوڭىر، كوڭiل دە قوڭىر، بەل دە قوڭىر، الدەبiر قوڭىر قويناۋلارعا جەتەلەگەندەي. شىعىسقا جۇرگەن سايىن جەر بەدەرi دە، كليماتى دا وزگەرiپ، دالا قۋقىلدانىپ بارا جاتقانداي. ازiرگە، كوكتەي قويماعان، "جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى" دەگەندەي، سالقىن سامال ەسiپ، جانىڭدى بiر جادىراتىپ تاستايدى ەكەن.

بiز ءۇرجار قالاسىنا ەنگەندە قاراڭعىلىق تا قويۋلانىپ ۇلگەرگەن. ال، ءۇرجاردان 30 شاقىرىم قاشىق كوكوزەك اۋىلىنا ات باسىن تiرەگەندە مەڭiرەۋ ءتۇن كورپەسiن جايعان بولاتىن. كەزiندە وسى مەكەندە ارنايى ساپارمەن كەلگەن ساكەن سەيفۋللين بۇل ءوڭiردi بارقىتبەل دەپ اتاپتى. بارقىتبەل دەسە، دەيتiندەي. سوزبەن سۋرەتتەپ جەتكiزگiسiز عاجايىپ جۇماق ولكە. تاۋدان اققان تاس بۇلاق — قۋساقتىڭ سۋىنىڭ ءوزi تاڭجارىق اقىن ايتقانداي "قۇنان قويدىڭ سورپاسىنداي" دەرتكە داۋا، جانعا شيپا. ءۇرجاردان 12 شاقىرىم قاشىق ناۋالى اۋىلىنان شىققاننان كەيiن، ۋايىمداعانىم جول بولىپ ەدi.

ءۇش جىلدى اۋىلعا ارناپ، 57 ميلليارد قارجى بولگەنiمiزبەن، وسى اۋىلدارعا اپارار جولداردان ۇياتتى بولىپ تۇرمىز. سوناۋ كەڭەس وداعىنان قالعان جۇرناق، بۇل جولدارمەن ءجۇرۋ قيامەت قايىمنىڭ كوپiرiنەن وتكەننەن دە بەينەت. اۋىلعا بەت بۇرۋ ءۇشiن ەڭ الدىمەن، توز-توزى شىققان جولىن جوندەۋ قاجەت شىعار. بۇل قانشا اقپارات قۇرالىندا ايتىلىپ، جوعارى جاقتىڭ قۇلاعىنا جەتكەنiمەن، قۇلاق اسار پەندە بولمادى.

ويدىم-ويدىم بولسا دا، ناۋالى مەن كوكوزەك اراسىنداعى جول يمان تارازى ەكەن. كورەسiنi كوكوزەككە كiرگەن سوڭ كوردiك، بiر كەزدەگi اسفالتتىڭ شاڭى شىعىپ، قايران جول قىرىق-شۇرىققا اينالىپتى. وتiرiك ايتقان ادامعا كوكوزەكتiڭ اياعىنان كiرiپ باسىنا شىعۋ ءۇشiن تۋرا بiر ساعاتىمىز كەتتi. وسىدان ەكi جىل بۇرىن كەلگەندە دە، 4 جىل بۇرىن كەلگەندە دە وسىلاي بولاتىن. جولدى جوندەۋگە تالاپتانعان ەشكiم بولعان جوق، بولماۋى دا مۇمكiن. ويتكەنi، بۇنىڭ وسىلاي جاتقانىنا 10 جىل بولعان شىعار. كەرiسiنشە، كوكوزەكتە جاڭا مەشiت بوي كوتەرiپتi. "ماريام" دەگەن اتاۋمەن، كوزگە بiردەن ۇرىندى. اللا ءۇيiنiڭ اۋىل-اۋىلدا ەكiدەن-ۇشتەن ءسان تۇزەپ جاتقانى قۋانتىپ تاستادى. بۇعان دەيiن كوكوزەكتە تاعى بiر مەشiت بار ەدi. اۋىلدا ەكi كۇن بولىپ، قايتۋعا قامدانىپ جاتقانىمدا، وسى اۋىلدىڭ بiر تۇرعىنى: "قازiرگi بايلار مەشiت سالۋمەن جارىسىپ جاتىر. ماقساتتارى سول مەشiتكە نە ءوزiنiڭ، نە اتا-باباسىنىڭ اتىن بەرiپ، تاريحتا iز تاستاۋ. بiر كوكوزەككە بiر مەشiت جەتەر ەدi عوي. ودان دا توز-توزى شىققان مىنا جولدى جوندەپ بەرگەندە، ساۋابى اناعۇرلىم ارتىق بولار ما ەدi" دەپ كۇڭك ەتە قالعانى. ويلانىپ قالدىم، "مەشiت سالۋ — اسا ساۋاپتى iس" دەسiپ جاتادى. دەگەنمەن، قۇراندا جازىلعان تاعى بiر ساۋاپتى iس — جول سالۋ، قۇدىقتىڭ كوزiن اشۋ ەكەندiگi تاعى بار. دەمەك، بۇگiنگiنiڭ بايى اتىن شىعارۋمەن جارىسپاي، حالىقتىڭ شىن ساۋابىن الۋدى دا ەسكەرگەنi ءجون بە؟

اۋىل مادەنيەتكە بەت بۇرا باستاپتى

كوكوزەكپەن iرگەلەس — ماقانشى اۋىلىندا 1992 جىلى موڭعوليادان قونىس اۋدارىپ، 1999 جىلى باقيلىققا اتتانعان قازاقستان جانە موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi، اقىن-اۋدارماشى، دراماتۋرگ يماشحان بايباتىر ۇلىنىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىنا وراي، ەسكە الۋ كەشi بولىپ ءوتتi. يماشحان بايباتىر ۇلى — 1938 جىلى موڭعوليادا تۋعان، ونداعى قازاق جازبا پوەزياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك سiڭiرگەن. الماتىدا اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن تامامداعان ول بايان-ولگي ايماعىنا بارعاننان كەيiن ونداعى موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ قازاق ءبولiمiن، ادەبي-مادەني "شۇعىلا" جۋرنالىن كوپ جىلدار باسقارىپ، قازاق مادەنيەتiنiڭ دامۋىنا ات سالىcقان. ءوزiنiڭ 15 جيناعى جارىق كورگەن اقىن 1992 جىلى اتامەكەنگە بەتبۇرادى. وسىندا كەلگەننەن كەيiن، مادەنيەت پەن ونەردiڭ جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحامەدتiڭ جاناشىرلىعىمەن ء"ورت شالعان جۇرەك" اتتى جىر جيناعى باسىلىپ شىققان. اقىندى ەسكە الۋ كەشiنە بiرگە جۇرگەن تۇرعىلاستارى، دوس-جارانى مەن كوزiن-كورگەن اعا-iنiلەرi، ءۇرجار اۋداندىق iشكi ساياسات ءبولiمiنiڭ، مادەنيەت جانە تiلدەردi دامىتۋ ءبولiمiنiڭ، كوشi-قون جانە دەموگرافيا ءبولiمiنiڭ باسشىلارى قاتىستى.

كەشتi ماقانشىداعى اسەت نايمانباەۆ مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشiسi ابەن تۇيعىن ۇلى جۇرگiزدi. اقىندى ەسكە الۋ كەشiنەن العان اسەرiمiزدi تاپتiشتەپ باياندار بولساق، ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ارداعىن اسقاقتاتىپ، اسىلىن ايالايتىن قاسيەتiنە باس يدiك. ءسوز الىپ مiنبەگە كوتەرiلگەندەردiڭ اراسىنان قازاقتىڭ قازاققا ايدار تاعىپ "ورالمان" دەپ كوزگە شۇقىعانىن ەستiمەدiك. سونىڭ ءوزi "ورالمان" تەرمينiن جوعارى جاقتاعىلاردىڭ قولدان جاساعان "جاساندى" قيتۇرقىسى ەكەنiن اڭعارتقانداي. ابەن تۇيعىن ۇلى اقىن جايىندا:

— يمەكەڭدi وسى ءوڭiردiڭ ءتول ۇلى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمiز. تارباعاتاي مەن التاي بiرiن-بiرi تولىقتىرعان ەكi دۇنيە. التايدىڭ ار جاعى نە، بەر جاعى نە؟ بiزدiڭ جان-ءتانiمiز بiتە قايناسىپ كەتكەن. مەن يمەكەڭمەن العاش وسى وڭiرگە كەلiپ، جاڭا بiر شابىتپەن جىرلاي باستاعان كەزiندە كەزدەستiم. ول كiسiنiڭ ماعان دەگەن ەرەكشە iلتيپاتى مەن سۇيiسپەنشiلiگi بولىپ ەدi. مەن ول كەزدە اۋداندىق مادەنيەت ءبولiمiن باسقاردىم. اقىننىڭ ايتقان ويىنان، پiكiرiنەن ۇلكەن بiر عۇلامالىقتى كوردiم. شىعارمالارىن وقي وتىرىپ، ەلگە، جەرگە، ۇلتقا، قازاققا دەگەن سۇيiسپەنشiلiكتi بايقاۋشى ەدiم. بۇگiندە ءپاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە اتتانىپ كەتكەن ول كiسiنiڭ كوزi بولماسا دا، كوكەيiمiزدەن كەتكەن ەمەس. سونىمەن قاتار، انامنىڭ قابiرiنiڭ باسىندا يمەكەڭنiڭ بiر شۋماق ولەڭi جازىلعان. انامنىڭ باسىنا بارعان سايىن، ول كiسiمەن بiرگە يمەكەڭدi ەسكە الامىن. الداعى ۋاقىتتا دا ول كiسiنi ناسيحاتتاي بەرمەكپiز. قازiر مەكتەپتەردە يماشحانتانۋ پاندەرi جۇرگiزiلەدi، — دەسە، جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi، اقىن ايجارىق ابiلقاسىم ۇلى:

— يماشحان اعامىز ەشكiمگە ۇقسامايتىن جەكە دارا تۇلعا. بiر اقىندار بولادى ءوزi ولەڭiنە ۇقسامايتىن، ەندi بiر اقىندار بولادى ولەڭi وزiنە ۇقسامايتىن. ەندi بiرەۋلەرi تۋمىسىنان ەرەكشەلەنiپ، ولەڭiمەن جىمداسىپ كەتەدi. مىسالى، جۇمەكەن ناجiمەدەنوۆ، مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ، ومiرزاق قوجامۇراتوۆ، ت.ب. يماشحان اعانى مەن وسىلاردىڭ قاتارىنان كورەمiن. العاش كورگەننەن-اق، جازباسا دا، جىرلاماسا دا جازىپ تۇراتىن ازامات ەكەندiگiن جازباي تانىعان ەدiم. ونىڭ شىعارمالارىندا تروپتىڭ تۇرلەرiنiڭ ءبارi كەزدەسەدi. ەپيتەت، مەتافورا، كۇردەلi ايشىقتاۋ، قۇبىلتۋ ەلەمەنتتەرi اسا باسىم. ءتورت قۇبىلاسىن تەڭ ەتiپ، كiرپiشتەي قالاي بiلگەن اقىن. ول سىرتقى فورماسى، ال iشكi مازمۇنىن جوعالتپاي، رادياتسيالىق ۇيلەستiكتەردi بiر-بiرiنەن الشاقتاتپاي وتىرىپ، ويدى ءدال باسىپ فيلوسوفيالىق تۇجىرىممەن اياقتاۋ، ەكiنiڭ بiرiنiڭ قولىنان كەلە بەرمەيتiن دۇنيە. مۇقاعالي اقىن "دارىن، مiنەز، اقىل ۇشەۋiن اللا تاعالا بەرەدi" دەپ ايتقان ەكەن. سول ۇشەۋiنiڭ بiرەۋiن عانا بەرگەن ادام، رۋحاني كەمتار، يماشحان اعانىڭ بويىنا وسى ءۇش قاسيەت تە دارىعان، — دەيدi. وسىنىڭ ءوزi اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ بارومەترi بولعانداي.

جالپى، اۋىل جايلى تۇسiنiگiمiز تىم كەلتە. ونىڭ ۇستiنە وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنان اۋىلدىڭ بەرەكەسi كەتە باستادى. جاپپاي جەكەشەلەندiرۋ مەن نارىقتىڭ سىناعىنا توتەپ بەرە الماي شارت سىنعان اۋىلدار ەسiن ەندi جيا باستاعاندا جەردiڭ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋi سالدارىنان تاعى دا تۇرالاپ قالدى. سول سەبەپتi دە اۋىلدا مادەني وشاقتاردىڭ بارلىعى جابىلدى. اۋىلدان قالاعا اعىلۋ تولاسسىز ءجۇرiلدi. Iشكi كوشi-قوندى رەتتەۋ شارالارىن ەندi قولعا الا باستاعان ۇكiمەت اۋىلدىڭ ەڭ الدىمەن مادەني ومiرiنە نازار اۋدارۋ كەرەكتiگiن دە تۇيسiنگەن سەكiلدi. ماقانشى اۋىلى بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان مەكەن. سول سەبەپتi دە بولار مۇنداعى تiرلiك باسقا اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا كوش iلگەرi. حالقىنىڭ سانى دا كوپ، مەكتەبi دە، وندا وقيتىن بالالار سانى دا كورشiلەس اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارتىق. ماسەلەن، ماقانشىدا 13 مىڭ ادام تiرلiك ەتەدi. بۇرىن 5 مەكتەبi بولعان، قازiر 3 مەكتەبi بار. اۋىلداعى 70-تەن استام دۇكەننiڭ ءوزi تۇتىنۋشىسىنىڭ مول ەكەندiگiن اڭعارتقانداي. ءۇرجار اۋداندىق مادەنيەت جانە تiلدەردi دامىتۋ ءبولiمiنiڭ باستىعى كەنتاۋ نازاربەكوۆتiڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بيىلعى جىلى اۋىلداعى مادەني ءومiردi جانداندىرۋ ماقساتىندا بiراز ارەكەتتەر جاسالىپ جاتقان كورiنەدi:

— اۋدانداعى مادەنيەت ۇيلەرiنiڭ كوبi جابىلىپ قالعان. اۋدان اكiمi باۋىرجان جاناقوۆ كوپتەگەن اۋىلدارداعى مادەنيەت ۇيلەرiنiڭ قايتا اشىلۋىنا مۇرىندىق بولۋدا. اۋدانىمىزدىڭ مادەنيەت سالاسىن كوركەيتۋگە بيىلعى جىلى 160 ميلليونداي تەڭگە ءبولiندi. ءۇرجار قالاسىنداعى مادەنيەت ءۇيi تولىق كۇردەلi جوندەۋدەن ءوتتi. ماقانشى اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيi كەزiندە جەكەمەنشiككە ءوتiپ كەتكەن ەدi. سونى وبلىس اكiمiنiڭ قولداۋىمەن 10 ميلليون تەڭگەگە مەملەكەتتiك مەنشiككە قايتادان ساتىپ الىپ، بيىل كۇردەلi جوندەۋدەن وتكiزۋ ءۇشiن 47 ميلليون تەڭگە ءبولiندi. كەيبiر ەلدiمەكەندەردە اۋىل پاتريوتتارى مادەنيەت ۇيلەرiن قايتارىپ بەرiپ تە جاتىر، بiراق، تىم از. كەزiندە 28 مادەنيەت وشاعى ساتىلىپ كەتكەن. بيىل "بارقىتبەل فولكلورلىق انسامبلi" قۇرىلدى. بۇل — ءۇرجار تاريحىندا تۇڭعىش كاسiبي انسامبل. وتكەن ناۋرىز مەرەكەسiن — ءتول جاڭا جىلىمىزدى ەكi كۇن تويلادىق. ءداستۇرلi "اسىل مۇرا" ونەر بايقاۋى مەن اۋىل ونەرپازدارىنىڭ سايىسى ناۋرىزبەن تۇسپا-تۇس كەلدi. ساعات جەتiدەن باستاپ، 11-گە دەيiن جيىن ءوتتi، تۋرا 12-دە كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەلۋiنە بايلانىستى اۋدان اكiمi قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەپ، وت شاشۋىن تارتۋ ەتتi. سوڭى ساۋىق كەشكە ۇلاستى. ەرتەڭiندە تاڭعى وننان حالىقتىق سەرۋەنگە اينالدىرىپ، كەشكi التىدا ناۋرىز مەيرامىنىڭ شىمىلدىعىن جاپتىق. بۇنداعى ماقساتىمىز — قازاقتىڭ رۋحىن وياتۋ. ياعني، قازاقتىڭ جاڭا جىلىن بۇعان دەيiن ۇيرەنشiكتi بولىپ كەتكەن حريستياننىڭ جاڭا جىلىنان ارتىق تويلاۋعا بولاتىندىعىنا ەلدiڭ كوزiن جەتكiزۋ، بۇكiلحالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرۋ بولدى، — دەيدi كەنتاۋ نازاربەكوۆ.

ماقانشى اۋىلىنىڭ اكiمi ەربول ساعىمبەكوۆ:

— اۋىلدان قالاعا اعىلعان جاستاردى ۇستاپ قالۋ ءۇشiن مادەنيەت ءۇيiن جوندەۋدi قولعا الىپ جاتىرمىز، مەحانيزاتور، ۇستا، قۇرىلىسشى، بۋحگالتەرلiك سەكiلدi وقۋ وندiرiستiك مەكتەپتەر اشىلىپ جاتىر. جاس مامانداردىڭ باسپانا ماسەلەسiن شەشiپ بەرۋگە تىرىسامىز. جۇمىس كوزi بار، دارiگەرلiك ماماندار جەتكiلiكسiز. اۋىلدا ءۇش مەكتەپ، بiر ۇلكەن، ءۇش وتباسىلىق ەمحانا جۇمىس iستەيدi، — دەيدi. ياعني، اۋىل تiرلiگi بiر كەزدەگiمەن سالىستىرعاندا، اجەپتاۋiر جاقسارعان. جەر نارىقتىق قاتىناستارعا ەنگiزiلگەنiمەن، ونى اۋىل تۇرعىندارى ۇزاق مەرزiمگە جالعا الىپ پايدالانۋ مۇمكiندiگi بار.

اۋداندىق iشكi ساياسات ءبولiمi باستىعىنىڭ مiندەتiن اتقارۋشى ساندۋعاش ماتبەكوۆا قازiر اۋىلدى تۇلەتۋ ءۇشiن جاڭا ساياساتتىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتادى:

— ءۇرجار اۋدانىندا ءوسۋ دەڭگەيi بايقالادى. حالىقتىڭ تۇرمىسى، ءال-اۋقاتى جاقسارىپ كەلەدi. اۋدان اكiمi مادەنيەت ماسەلەلەرiنە كوبiرەك كوڭiل بولۋدە. پالەنباي جىل جوندەۋ جۇمىسى جۇرگiزiلمەگەن اۋىل مەكتەپتەرiنiڭ قۇرىلىستارى باستالدى. بەستەرەك ورتا مەكتەبi اشىلدى. قاراقول ورتا مەكتەبiنiڭ قۇرىلىسى ءجۇرiپ جاتىر، الداعى ۋاقىتتا بلاگودارنىي اۋىلىنىڭ مەكتەبiن قولعا الماقپىز. كوپ جىلدان بەرi جاڭا عيماراتتارى سالىنباعان. بيىلدان باستاپ قولعا الىندى.

دەگەنمەن، اۋىل بولاشاعىنا ۇمiتتەن گورi كۇمانمەن قارايتىن ادامدار دا بارشىلىق كورiنەدi. جاربۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايجارىق ابiلقاسىم ۇلى 2002 جىلى "دالا — دارىن" دەگەن جاس اقىندار مەكتەبiن اشىپ، جۇمىس جاساپ كەلە جاتقاندىعىن ايتادى. ونداعى ماقساتى — تاۋەلسiز قازاقستاننىڭ بiلiمدi پاراساتتى، ۇلتتىق ءداستۇردiڭ بارلىعىن كەۋدەسiنە سىيدىرىپ وسەتiن، جاڭا مiنەزدەگi ۇرپاقتى تاربيەلەۋ.

— اۋىلىمىز ۇلكەن، 5،5 مىڭ حالىق بار. ەكi مەكتەپ بار. جالپى، اۋىلدىڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى. الاكولدiڭ جاعاسىنداعى جاربۇلاق اۋىلىندا تۇرامىن. كول بiزگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدا اكەلگەنiمەن، الاكول اۋىلدىڭ وزiنە زيانىن تيگiزiپ تۇر. اۋىلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى كولدi كۇنكورiس كوزiنە اينالدىرىپ، نانىن، جiپ-سۋىن ساتىپ كۇن كورiپ جۇرگەنiمەن، اۋىلدىڭ بولاشاعى مەنi قاتتى الاڭداتادى. ونىڭ سەبەبi، كەلگەن تۋريستەرمەن بiرگە جامان اۋرۋلار پايدا بولا باستادى. وزگە ۇلت وكiلدەرiمەن قىزدارىمىز كوڭiل قوسىپ، قانى تازا ەمەس، ۇرپاق ومiرگە كەلە باستادى.

ونىڭ ۇستiنە مۇناي بۇرعىلاي باستادى. ودان اققان زياندى قالدىقتار دارياعا اعىلىپ قۇيىلىپ جاتىر. ەرتەڭ الاكولدiڭ كاسپي مەن ارالدىڭ تاعدىرىن كەشپەسiنە كiم كەپiل. ونىڭ ۇستiنە قاسىنداعى بارلىق اراسانى بiر اۋلەتتiڭ عانا قىزىعىنا قىزمەت ەتiپ وتىر. ونىڭ پايداسىن جەرگiلiكتi حالىق كورiپ تە وتىرعان جوق. يەسiنiڭ كiم ەكەنiن دە بiلمەيمiز. ال، قىتايداعى لوبنور پوليگونى iرگەمiزدە تيiپ تۇر. بۇرىنعى ابىرالىداعى جارىلىستان گورi، مىنا جارىلىس بiزگە جاقىن. مۋزىكا جانە سپورت مەكتەپتەرiن سىرتتان كەلگەندەر ساتىپ اپ، iشiندەگi ەلۋ بالانى ايداپ شىقتى. جەردi شەتەلدەن كەلگەن بايلار ساتىپ الىپ جاتىر، ەرتەڭ بiز ءوز مەكەنiمiزدە ءوزiمiز اياق باسىپ جۇرە المايتىن حالگە كەلەمiز بە دەپ قورقام، — دەپ اعىنان جارىلدى.

دەمەك، اۋىلدا حالىقتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشiن ونداعى كەتەۋi كەتكەن تۇرمىستى قالىپقا كەلتiرۋ كەرەك. مادەني-رۋحاني سۇرانىسقا جاۋاپ بەرۋدi باستى ماقسات ەتۋiمiز قاجەت. سوندا عانا حالىقتىڭ اۋىلدا تۇراقتاۋىنا جول اشىلادى.

كوشكەن ەلدIڭ ورنىن كەلگەن ەل تولتىرىپ جاتىر

ءۇرجار اۋدانىن ەلiمiزدiڭ شىعىس قاقپاسى دەۋگە دە بولادى. ماقانشىدان 60 شاقىرىمداي جەردە عانا قىتايمەن شەكتەسەتiن باقتى شەكاراسى بار. اكiمشiلiك تەرريتوريالىق تۇرعىدان قىتايعا قارايدى دەمەسەك، قازاقتىڭ بايىرعى مەكەنi. شەكارانىڭ بەرگi جاعىندا دا، ارعى جاعىندا دا قازاقتار وتىر. بالكiم سودان بولار، ۇرجارعا قىتايدان قانداستارىمىز كوپتەپ كەلۋدە كورiنەدi. تەك كوكوزەك اۋىلىنىڭ وزiنە مەن قاتىناماعان 2 جىلدىڭ iشiندە 70 وتباسى قونىستانىپ ۇلگەرiپتi. كوبiنiڭ تiرلiگi — ۇساق-تۇيەك ساۋدا-ساتتىق، قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنا كوبiرەك ۇلەس قوسىپ تۇرعاندىعى بايقالادى. قانداستاردىڭ نەگiزگi كاسiبi سول جاقتان كوشiپ كەلۋشiلەردiڭ قۇجاتتارىن رەتتەۋگە كومەكتەسۋ، ياعني ناپاقاسىن قۇجات دايىنداۋ ارقىلى ايىرىپ ءجۇر. اۋداندىق كوشi-قون جانە دەموگرافيا ءبولiمiنiڭ باستىعى التىنبەك ماحمۇد ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كوشiپ كەلۋشiلەردiڭ سانى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا قاۋىرت وسكەن. ماسەلەن، 1992-2006 جىلدار ارالىعىندا ءۇرجار اۋدانىنا بارلىعى 520 وتباسى كەلسە، تەك 2007 جىلدىڭ وزiندە 322 وتباسى قونىستانعان. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا 140 وتباسى كوشiپ كەلiپ ۇلگەرگەن. دەمەك، قالاعا اعىلعان جۇرتتىڭ ورنىن شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىز باسىپ جاتىر. قازiر ماقانشى مەن قىتايدى تۋرا جالعايتىن كۇرە جول سالىنىپ جاتىر ەكەن. الداعى كۇزگە دەيiن قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعان. دەگەنمەن، سارى جازىق، سايىن دالا ءالi دە يەن. ايداھار كوزiن الارتپاس ءۇشiن، وسى دالانى مال مەن باسقا تولتىرۋ قازاق ەلiنiڭ العا قويعان باستى ماقساتى بولۋى كەرەك. التىنبەك ماحمۇد ۇلى قانداستارىمىزدىڭ نەگiزگi قولقاسى — ەگiندiك، يا جايىلىمدىق جەر ءبولiپ بەرۋ ەكەندiگiن ايتادى.

— ولاردىڭ جەرگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بىلتىر 136 وتباسىنا كۆوتا ءبولiندi. كەلگەندەردiڭ بارلىعىن كۆوتامەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكiن بولماي تۇر، — دەيدi ول.

ماقانشى اۋىلىنىڭ اكiمi ەربول ساعىمبەكوۆ ورالمانداردىڭ جەرگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ iسiنە ءوزi تiكەلەي ات سالىساتىندىعىن ايتادى:

— ورالماندارعا ەگiستiك جەر بولۋگە مۇرىندىق بولىپ ءجۇرمiن. 15 وتباسىعا وزدەرiنiڭ سۇراۋى بويىنشا، سۋارمالى جەردەن 105 گەكتار ءبولiپ بەردiم. سونداي-اق، تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر ءبولiپ بەرiپ جاتىرمىز. شەكارادان جاڭا تەحنيكاسىن وتكiزۋگە قول ۇشىن سوزامىن. قازiر جەر الۋعا ءوتiنiش بەرگەن 37 وتباسىنىڭ تiزiمi بار.

دەگەنمەن، كەيبiر ورالمانداردىڭ قازiرگi ساياساتقا كوڭiلدەرi دە تولا قويمايدى ەكەن. ماسەلەن، كوشi-قون كۆوتاسى بويىنشا ادام باسىنا بەرiلەتiن 100 مىڭ تەڭگەنiڭ ماشاقاتى باستان اساتىن كورiنەدi. قۇجات جيناۋ قانداستارىمىزدى بiراز ساندالتادى ەكەن. كەيبiر ماسەلەلەردەگi تۇسiنiسپەۋشiلiكتiڭ سالدارىنان، ازعانتاي اقشا ولاردىڭ ەسەپ-شوتىنا ايلاپ-جىلداپ ءجۇرiپ تۇسەدi. ەرمەك كارiمبەك دەگەن قانداسىمىز ورالمانداردىڭ قۇجاتىن رەتتەۋگە كوپ ات سالىسىپ جۇرگەندiگiن ايتادى. وسى جولدا تالاي ماشاقاتتىڭ كەزدەسكەنiن ءسوز ەتكەن ول:

— ەگەر، كوشi-قون كۆوتاسى بەرiلەتiن بولسا، كۆوتاعا ەنگiزۋ ءۇشiن قۇجات جيناپ ساندالتپاي، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىمەن قوسا، ەسەپ-شوتىنا تيەسiلi قاراجاتتى بiرگە اۋدارسا، — دەگەن تiلەگiن ايتتى.

ءتۇيiن: ءۇرجار اۋدانى كەزiندە سەمەي وبلىسىنىڭ ماڭدايعا باسار ميلليونەر اۋدانى بولعانى بەلگiلi. تۇگiن تارتساڭ مايى شىعاتىن قاسيەتتi ولكە. وسى ولكەنiڭ ءوزi پانا بولماي، جۇرتتىڭ كوبi قالا ساعالاپ كەتكەن ەدi. ناپاقا تاپقانى تاپتى، تاپپاعانى اۋىلعا قايتا ورالدى. بiراق، وسى اۋىل مەن قالا اراسىندا جوڭكiلگەن حالىقتىڭ ناقتى بiر ەسەبi بەلگiلi بولماي وتىر. ۇكiمەت حالىقتىڭ اۋىلدا تۇرۋىنىڭ تيiمدi ەكەنiن ءتۇسiندi. ەندi اۋىلدى ساقتاپ قالۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى iستەۋگە كوشتi. اسiرەسە، ءۇرجار سەكiلدi اۋدانداردى شاعىن قالالارعا اينالدىرۋ ماسەلەلەرiن قولعا الۋ كەرەك!

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button