جالىنعا ورانعان عۇمىر

ءاشiر بۇركiتباەۆ تۋرالى اشىق اڭگiمە

وتكەن حح عاسىردا قازاق حالقى نەشەبiر قيلى كەزەڭدەردi باستان كەشiرiپ، تاريحي اۋىر سىنداردان ءوتتi. اتاپ ايتقاندا، قىزىل يمپەريانىڭ ەكi دۇركiن قولدان قاساقانا جاسالعان اشتىققا، بiرنەشە ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىرادى. ۇلتىمىزدىڭ باس كوتەرەر جەتەكشi توبىن قىرىپ-جويىپ، قىرعىنعا ۇشىراتتى. سولاردىڭ iشiندەگi ەڭ باستى وقيعالار — الاش پارتياسىنىڭ پايدا بولىپ، تۇركiستان (قوقان) اۆتونومياسى مەن الاشوردا ۇكiمەتiنiڭ قۇرىلعانىنا وتكەن جىلى 90 جىل، "ۇلكەن تەررور" دەگەن اتپەن تاريحقا ەنگەن 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگiنگە 70 جىل تولىپ ءوتتi. بەلگiلi دەموگراف ماقاش ءتاتiموۆتiڭ ەسەبiنشە، سول جىلدارى 2 ميلليون 200 مىڭ ادام اشارشىلىقتان قىرىلعان (بۇل سول كەزدەگi قازاقتىڭ 51 پايىزى ەدi)، 1 ميلليوننان استام ادام باس ساۋعالاپ، اشارشىلىقتان امان قالۋ ءۇشiن رەسەي، وزبەكستان، قىرعىزستان، قىتاي، يران، تۇركيا ءتارiزدi شەتەلدەرگە اۋىپ كەتتi. ال 1937 جىلدان باستالعان مەملەكەتتiك "ۇلكەن تەررور" جىلدارىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ 120 مىڭنان استام ازاماتى "حالىق جاۋى" دەگەن جالعان ايىپپەن سوتتالىپ، 25 مىڭنان استامى اتىلدى. ولاردىڭ باسىم كوپشiلiگi ۇلتىمىزدىڭ زيالى توبى — كورنەكتi مەملەكەت جانە ۇلت قايراتكەرلەرi بولاتىن. سول قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىنىڭ بiرi — ابزال ازامات ءاشiر بۇركiتباەۆ ەدi.

ەسiمi قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنا ەنگiزiلگەن ابزال تۇلعالاردىڭ بiرi – قازاقستانداعى العاشقى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنى قازاق كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ (قازiرگi الماتىداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ) ۇيىمداستىرۋشىسى جانە العاشقى رەكتورى (ديرەكتورى) ءاشiر ءجانالi ۇلى بۇركiتباەۆ 2006 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 100 جاسقا تولدى. ونىڭ بۇل مۇشەلجاسىن ول نەگiزiن سالعان ۋنيۆەرسيەتتiڭ رەكتورى، پروفەسسور دوسىم سۇلەەۆ باستاعان ۇجىم ەرەكشە اتاپ ءوتتi. قايراتكەردiڭ مەملەكەت الدىنداعى ۇلكەن ەڭبەگiن ەسكە قالدىرۋ ماقساتىندا عىلىمي كەڭەستiڭ شەشiمiمەن ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىنداعى مەتاللۋرگيا جانە پوليگرافيا ينستيتۋتىنا ونىڭ اتى بەرiلدi، تارتىمدى عىلىمي كونفەرەنتسيا، ستۋدەنت-جاستار اراسىندا قىزىقتى جىر ءمۇشايراسى بولىپ ءوتتi. ونىڭ ءومiرi مەن ەڭبەك جولى تۋرالى عالىم-جازۋشى تاڭداي كەنەەۆ دەرەكتi پوۆەست جازىپ، ول جەكە كiتاپ بولىپ باسپادان شىقتى.

ال بiز سول ءاشiر بۇركiتباەۆ جايلى نە بiلەمiز؟

ول 1906 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا جامبىل وبلىسىنىڭ، سارىسۋ اۋدانىنىڭ، جون وڭiرiندەگi قاراتاس اۋلىندا قاراپايىم كەدەي شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلiپ، جاستايىنان جەتiم قالىپ، قيىندىق پەن وزبىرلىققا ۇشىرادى. وزiنەن نەبارى ەكi جاسار ۇلكەن دوساي اعاسى ەكەۋi بiرiگiپ باي-ماناپتىڭ قوزىسى مەن قويىن باعىپ كۇن كورiپ، اش-جالاڭاش ءوسiپ، كوپ تاۋقىمەت كورگەن. بايدان ابدەن قورلىق كورگەن ەكi جاس بالا اۋىلدان قاشىپ شىعىپ، 1919 جىلى جاز ايىندا تاشكەنت شاھارىنا بارا جاتقان ساۋداگەر-ارباشىلارعا ەرiپ، سول كەزدە "ناندى قالا" اتانعان ۇلكەن قالاعا كەلiپ، مەكتەپ-ينتەرناتقا ورنالاسقان. وقۋ مەن بiلiمگە قۇشتار بالاڭ جiگiت تاشكەنت قالالىق فزو-سىنا ءتۇسiپ، وقۋمەن قاتار ترامۆاي دەپوسىندا توكار بولىپ جۇمىس iستەگەن. ەتi تiرi، وجەت ءاشiر مەكتەپتە بiلiمگە زەرەكتiگiن كورسەتiپ، جاستارعا ۇلگi بولىپ، 1920 جىلى كومسومولعا، 1925 جىلى كوممۋنيستiك پارتيا قاتارىنا وتكەن.

1927 جىلى كومسومولدىق جولدامامەن قاراعاندى وبلىسىنداعى قارساقپاي كەنتiنە جiبەرiلiپ، وندا توكار بولىپ iستەدi. نەگiزگi جۇمىستان قولى قالت ەتكەن كەزدە، ول جۇمىسشىلار مەن جاستار اراسىندا كپسس-تiڭ يدەيالارى مەن جولداۋلارىن ناسيحاتتاپ، الدىنعى قاتارلى iسكەر، بiلiكتi كوممۋنيست بولا بiلدi.

1928 جىلى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگi استاناسى قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكامىزدىڭ كومسومولدار كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ، ونىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ءاشiر بۇركiتباەۆتىڭ زامانداسى ايتجان بۋتين سول كۇندەر جايلى مىناداي ەستەلiك جازىپتى:

ء"اشiر بۇركiتباەۆپەن مەن قىزىلوردا ولكەلiك كونفەرەنتسياسى كەزiندە تانىستىم. سول ساپار ول كومسومولعا حاتشى بولىپ سايلاندى. ءوزi قارساقپايدان كەلگەن جۇمىسشى جiگiت ەكەن. مەنiمەن قۇرداس بولىپ شىقتى. كونفەرەنتسيا بiتكەسiن بۇرىنعى حاتشى سادىق نۇرپەيiسوۆ شاقىرىپ الىپ: "ايتجان، سەن ءاشiردi ۇيiڭە الىپ بارشى. Yيiڭ ءتورت بولمەلi عوي. پاتەر العانشا سەنiمەن بولسىن، – دەگەسiن مەن ونى ۇيگە ەرتiپ كەلدiم. سونان بiراز ۋاقىت بiرگە تۇردىق. مiنەزi جۋاس، كوپ ۇندەمەيتiن، بiرتوعا جiگiت ەدi. مەن ول كەزدە اتتى اسكەر پولكi كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشiسi ەدiم. بiرگە جۇمىس iستەپ جۇردiك. ول كەزدە بiزدە بوس ۋاقىت دەگەن بولمايتىن. سەنبi، جەكسەنبi كۇندەرi قولىمىز قالت ەتكەندە ءتورت-بەس جiگiت جيىلىپ ك.ماركستiڭ، ف.ەنگەلستiڭ، ۆ.لەنيننiڭ ەڭبەكتەرiن وقىپ، ولاردى ۇعۋعا تالپىناتىنبىز. ول كەزدە كوپشiلiكتiڭ ساۋاتى شامالى بولاتىن. بiلiمگە، وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق بولۋ كەرەك، جينالىستار مەن لەكتسيالاردان قالمايتىنبىز. وراز جاندوسوۆ، ساكەن سەيفۋللين، سۇلتان سەگiزباەۆ، سادىق نۇرپەيiسوۆتەردiڭ اڭگiمەلەرiن قىزىعا تىڭدايتىنبىز. تايىر جاروكوۆ، عابيت مۇسiرەپوۆ، مانسۇر گاتاۋلين، ءاشiر بارلىعىمىز بiرگە جۇرەتiنبiز. سودان 1928 جىلدىڭ 9 مامىرىندا مەن الماتىعا اۋىستىم. ءاشiر ءوزiنiڭ قالىڭدىعى عاريفانى العاش بiزدiڭ الماتىداعى پاتەرiمiزگە الىپ كەلiپ، ۇيلەندi. بiراز ۋاقىت بiرگە تۇردىق. 1929 جىلى مەن موسكۆاعا وقۋعا كەتiپ، پاتەرiمدi اشiرلەرگە قالدىردىم. ءاشiر – وتە قاراپايىم، اق جۇرەك، كiشiپەيiل جان ەدi. ۋاقىتتى تەككە جiبەرۋدi بiلمەيتiن. ءاردايىم كiتاپ پەن قاعازعا شۇقشيىپ، بiرنارسەنi وقىپ، سىزىپ، جازىپ وتىراتىن. ويلايتىنى تەك جۇمىس بولاتىن. بiردە ول ماعان قاراپ:

– ايتجان، سەن ماسكەۋدە وقىپ، بiلiمiڭدi تەرەڭدەتتiڭ، كوميسسار اتانىپ، ەندi مiنە، بەلiڭە قىلىش تاعىپ ءجۇرسiڭ. ال، بiزدە وقۋ دا، قىلىش تا جوق، – دەپ كۇرسiنiپ، مۇڭاياتىن، وقۋدى اڭسايتىن. كەيiنiرەك ول ماسكەۋدە بiر جىلعا جۋىق بولىپ، سۆەردلوۆسكiدەن جوعارعى تەحنيكالىق اكادەميانى بiتiرiپ كەلدi. ول كەزدە ءاشiر جۇبايى عاريفا مەن قىزى ۇشەۋi كiشكەنەرەك ەكi بولمەلi ۇيدە تۇردى. Yيiندە دۇنيە-مۇلiكتەن سىقىرلاعان ەسكiلەۋ تەمiر كەرەۋەتi عانا بولاتىن. بارلىعى باياعى سول 1929 جىلداعىداي ەدi.

– ءاشiر-اۋ، سەن دۇردەي ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورىسىڭ. ال ۇيiڭدە بiر كiلەمiڭ دە جوق. المايسىڭ با؟ – دەدiم.

– ءاي، ايتجان-اي، بiز جۇمىسكەرلەر بيۋروكرات بولا المايمىز. تاپقان ايلىعىما عاريفا تاماق، كيiم الادى. باسقا نە كەرەك؟ ونىڭ ۇستiنە، تاعى دا وقۋعا بارماسام بولار ەمەس، بiلiمiمدi كوتەرۋiم قاجەت، – دەپ جاۋاپ قاتتى ءاشiر دوسىم. سول اياۋلى دوسىمدى مەن 37-شi جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا سوڭعى رەت كوردiم. ونى قايتىپ كورۋدi تاعدىر ماعان جازباپتى".

جاس رەسپۋبليكامىز اياعىنا قالت-قۇلت تۇرىپ كەلە جاتقان سول 20-30 جىلدارى، شىنىندا دا، مەملەكەتiمiزدە جوعارى بiلiمدi كادرلار سانى جەتiسپەيتiن، بiراق جاستاردا بiلiمگە دەگەن ەرەكشە تالپىنىس بار ەدi. ءاشiر بۇركiتباەۆتiڭ عۇمىرناماسىنا ۇڭiلسەك، ونىڭ ومiرiندەگi ۇلكەن ەكi كەزەڭگە توقتالار ەدiك. بiرiنشiسi – ونىڭ سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جاستىعىنا قاراماي جاۋاپتى قىزمەتكە جiبەرiلۋi بولسا، ەكiنشiسi – رەسپۋبليكادا كۇنi بۇگiنگە دەيiن ينجەنەر كادرلارىن دايارلايتىن بiردەن-بiر بەلدi وقۋ ورىندارىنىڭ بiرi – قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازiرگi قازاق ۇلتتىق ق.ساتپاەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) نەگiزiن قالاۋى ەدi.

ول 1931 جىلى ماسكەۋ قالاسىنا رابفاكقا، ودان رەسپۋبليكامىزدىڭ شىعىس ايماعىنداعى ريددەر قالاسىنىڭ پارتيا كوميتەتiنە قىزمەتكە جiبەرiلiپ، ونىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ول كەزدە ەلiمiزدە ءوزiمiزدiڭ جەرگiلiكتi ينجەنەر كادرلار جوقتىڭ قاسى ەدi. قازاقتىڭ دارحان، كەڭ دالاسىنىڭ ءار وڭiردە زەرتتەلiپ، جاڭا اشىلىپ جاتقان كەن كوزدەرiن يگەرۋ ءۇشiن كادر تاپشىلىعى ارتا ءتۇستi. بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىق ءاشiردi رەسەيدiڭ سۆەردلوۆسك قالاسىنداعى تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا ينجەنەرلەرiن دايارلايتىن اكادەمياعا الىپ كەلدi. ونى ۇزدiك بiتiرiپ كەلگەن كوممۋنيست-ينجەنەر ءا.بۇركiتباەۆقا رەسپۋبليكادا العاشقى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنى – ينجەنەرلiك-مەتاللۋرگيالىق ينستيتۋتىن ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلدى. كۇن-ءتۇن دەمەي بارلىق ار-وجدانىن وسى يگiلiكتi iسكە ارناعان ءاشiر جاس ينستيتۋتتىڭ اياعىنان تiك تۇرىپ كەتۋiنە كوپ ەڭبەك ەتiپ، ماڭداي تەرiن اياماي توكتi. ماسكەۋ، لەنينگراد، سۆەردلوۆسك جانە دە باسقا ورتالىق قالالاردان مۇعالiم كادرلارىن، پروفەسسورلار مەن عالىمداردى شاقىرىپ، اسا قيىنشىلىقپەن ينستيتۋتتىڭ iرگەسiن قالادى".

بەلگiلi عالىم، پروفەسسور، ۇلتتىق اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسi اقجان ماشانوۆ زامانداسى ءا.بۇركiتباەۆ جايلى بىلاي دەپ ەستەلiك قالدىرىپتى:

"الماتىداعى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ نەگiزiن سالعان ءاشiر بۇركiتباەۆ ەدi. ول بۇرىن كومسومولدا iستەگەن ەكەن. جاس جاعىنان قاراعاندا ەكەۋمiز قۇرداس بولىپ شىقتىق (مەن وقۋعا ەرەسەكتەۋ جاستا تۇسكەن بولاتىنمىن). بiردە ول مەنi شاقىرىپ الىپ: "سەن ەكەۋمiز جاستى ەكەنبiز، ياعني قۇرداسپىز. ءوزiڭ ستۋدەنت جاستار اراسىندا ەرەسەك كورiنەسiڭ جانە ونىڭ ۇستiنە جاقسى وقيدى ەكەنسiڭ. سەن ماعان جاستار اراسىندا جۇمىس جۇرگiزۋ جاعىنان كومەكتەس، – دەپ ءوتiنiش جاسادى. – مەن ول كەزدە ءۇيلi-باراندى ەدiم، ديرەكتور جاتاقحانادان بiر بولمە بەردi. وعان ءدان ريزا بولىپ، ستۋدەنت-جاستار اراسىندا كوممۋنيستiك تاربيە جۇمىسىنا قىزۋ ارالاستىم. ديرەكتورىمىز مەزگiل-مەزگiل ستۋدەنتتەردiڭ جاتاقحاناسىنا كەلiپ، پiكiرلەسiپ، جاعدايلارىن بiلiپ وتىرۋشى ەدi. مەن ونى جاقسى كورiپ، ەرەكشە سىيلايتىنمىن. ۇمىتپاسام، ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.پۋشكيننiڭ 135 جىلدىق تويى قارساڭىندا ول ماعان ينستيتۋتتا سول ءدۇلدiل اقىنعا ارنالعان كەشتiڭ بولاتىنىن، ونى ەكi تiلدە وتكiزiلەتiنiن مالiمدەپ، مەن ونىڭ قازاقشا بولiمiنە جاۋاپتى بولعانىمدى حاباردار ەتتi. مەن وزiمە جۇكتەلگەن جۇمىستى ابىرويمەن اتقارۋعا بەل بۋا كiرiسiپ، "ەۆگەني ونەگيننiڭ" دانىشپان اباي اۋدارعان ۆاريانتىن سول كەزدەگi بەلگiلi ارتيست قۋان لەكەروۆكە ورىنداتتىم. بiراز تالانتتى ستۋدەنتتەر ءان ايتتى، پۋشكيننiڭ ولەڭدەرiن ناقىشىنا كەلتiرە وقىدى. مەن ءوزiم كونفەرەنسە بولدىم. سوندا بiرگە وقيتىن قانداس ستۋدەنتتەردiڭ قۋانعاندارىن ايتساڭ، شiركiن! كەش بiتكەسiن ءاشiر كەلiپ، قولىمدى قىسىپ، راحمەت ايتتى. كەيiن سول ابزال ازاماتقا "حالىق جاۋى" دەگەن قارا كۇيە جاعىلىپ، ۇستالعانىن ەستiگەندە قاتتى كۇيزەلدiك".

قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 1939 جىلعى تۇلەگi، دوتسەنت م.مەدۆەدەۆ بىلاي دەپ وي قوزعايدى: "بiزگە، ستۋدەنت-وقۋشىلارعا، ديرەكتورىمىز ءا.ج.بۇركiتباەۆ وتە ساۋاتتى، كiشiپەيiل، ەلگەزەك، مەيiرiمدi بولاتىن. ول مەزگiل-مەزگiل جاستاردىڭ جاتاقحاناسىنا كەلiپ، ولاردىڭ حال-جاعدايىمەن تانىسىپ، قولدان كەلگەنiنشە كومەك كورسەتەتiن. ستۋدەنتتەردiڭ باسىم كوپشiلiگiن ول جۇزiنەن تانىپ، ولاردىڭ اتى-ءجونiن جاقسى بiلەتiن. ول، اسiرەسە، جاستار اراسىندا ينتەرناتسيوناليستiك تاتۋلىققا، اسكەري-پاتريوتتىق جانە كوممۋنيستiك تاربيەگە ەرەكشە كوڭiل ءبولۋشi ەدi. ستۋدەنتتەر اراسىندا دامىپ كەلە جاتقان سپورت پەن ونەرپازدىق iسكە دە جاناشىرلىقپەن قارايتىن. ءومiرiنiڭ سوڭعى جىلدارىن ول عىلىمي، تاربيە-وقۋ جۇمىستارىنا، رەسپۋبليكادا جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ونەركاسiپتەرگە ينجەنەر كادرلارىن دايارلاۋ iسiنە ارنادى. كوممۋنيستiك پارتيانىڭ تاربيەسiن كورگەن ءاشiر بۇركiتباەۆ تەرەڭ ويلى، جانى جايساڭ، تازا جۇرەكتi ناعىز كوممۋنيست ەدi. ول بiزدiڭ كوڭiلiمiزدە، جۇرەگiمiزدە سولاي ساقتالىپ قالدى. بولاشاعى زور ازامات ەدi. جالامەن سول ازاماتتىڭ قىرشىن كەتكەنi وكiنiشتi".

ۋاقىتپەنەن سارعايىپ، شەت-شەتi مۇجiلە باستاعان مىنا بiر قاعازعا – ءاشiردiڭ ايەلi عاريفا ءمۇرسالiموۆا اپايدىڭ ەرتەرەكتە جازعان ەستەلiگiنە زەر سالايىق:

"مەن سول زۇلماتقا تولى 1937 جىلدىڭ جازعى بiر كۇنiندە اشiرگە: "ەل iشiندە "حالىق جاۋى" دەگەن قورقىنىشتى سويقان ءجۇرiپ جاتىر. تالاي ازاماتتاردى نكۆد قىزمەتكەرلەرi ۇستاپ، اياق-قولىنا كiسەن سالىپ، اباقتىعا جابۋدا. ولاردىڭ اراسىنان وققا ۇشىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. مەنiڭ بويىمدى كەيدە قورقىنىش-ۇرەي بيلەيدi. "سەنi دە بiر كۇنi ولار ءوز قارماعىنا iلiكتiرەدi-اۋ" دەگەن ۇرەي مازالاپ ءجۇر. سەن نە ويلايسىڭ؟

– عاريفاشىم-اۋ، مەنi اپارىپ بەرسەڭدە ولار المايدى. كەڭەس ۇكiمەتi مەن حالىققا قارسى ەشبiر ارام پيعىلىم، تەرiس iس-ارەكەتiم، تيتتەي دە قاستىعىم جوق. مەنi نكۆد نە قىلسىن. مەن ءۇشiن قورىقپاڭدار، – دەپ ەدi.

– سودان ەكi-ءۇش ايدان كەيiن-اق زوبالاڭعا iلiگiپ، وردەر اكەلiپ، الدى دا كەتتi. سول كەتكەننەن مول كەتتi. تۇك قىزىق كورمەدi مارقۇم. وڭدى ەدi عوي. وڭدى بولعاسىن ماڭدايىمىزعا سيمادى. ادامگەرشiلiگi مول ەدi. ارتىندا جاقسى ءسوز قالعانى عانا كوڭiلگە جۇبانىش. Yش بالا بار ەدi، مەنiڭ سورىما بارلىعى قايتىس بولدى. ول كەتكەننەن قاسiرەتتi كوپ كوردiك. قانشا ءۇيدiڭ شاڭىراعىن شايقالتپاعان، كەرەگەسiن قۋسىرماعان سول ءناۋبات…".

ءسويتiپ، سول بiر قورقىنىش پەن ۇرەيگە تولى زوبالاڭدا 1937 جىلدىڭ 1-شi جەلتوقسانى كۇنi ءاشiر بۇركiتباەۆ "حالىق جاۋى" دەگەن جالامەن نكۆد-نiڭ قىزمەتكەرلەرiمەن ۇستالىنىپ، تەرگەۋگە الىنىپ، اباقتىعا جابىلدى.

كوپ كۇندiك ازاپ پەن قورلىققا شىداعان ءا.بۇركiتباەۆتى جانە دە باسقا قازاقتىڭ سول كەزدەگi بەدەلدi، بiلiكتi، زيالى ازاماتتارىنىنىڭ بiر توبىنىڭ iسiن 1938 جىلى ماسكەۋدەن ارنايى جiبەرiلگەن سسرو جوعارعى سوتىنىڭ كوشپەلi القاسى قاراپتى. ەندi سول موسكۆالىق اسكەري سوتتىڭ ۇكiمiن وقىلىق. ول قۇجاتتا بىلاي دەلiنiپتi: "… 28 فەۆراليا 1938 گودا راسسموترەنا دەلو پو وبۆينەنيۋ بۋركيتباەۆا اشيرا، 1906 گودا روجدەنيا، بىۆشەگو ديرەكتورا كازاحسكوگو گورنو-مەتاللۋرگيچەسكوگو ينستيتۋتا، گراجدانينا سسسر، ۆ پريستۋپلەنياح، پرەدۋسموترەننىح ست. 58-7، 58-8، 58-11 ۋك رسفسر…" دەي كەلە، ءا.بۇركiتباەۆتىڭ "كۇنالارى" تارماقتالىپ كەلتiرiلەدi. قۇداي-اي، قانداي اۋىر سوزدەر. ونى وقىپ وتىرىپ توبە شاشىڭ تiك تۇرادى، تۇلا بويىڭ قارا تەرگە مالىنادى. Yكiمدە جالانىڭ جەتi اتاسى تۇر: "كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم مۇشەسi"، "وتان ساتقىنى"، "جاپون جانسىزى"، "تەررورلىق توپ مۇشەسi"، "ۇلتشىل-بۋرجۋازيالىق پارتيا مۇشەسi"، "قازاقستاندى كسرو-دان ءبولiپ، ۇلتشىل-بۋرجۋازيالىق جەكە مەملەكەت قۇرۋ قوزعالىسىنىڭ مۇشەسi"، "ستۋدەنت جاستار اراسىندا انتيكەڭەستiك ۇگiت جۇرگiزiپ، ولاردى تەررور مەن كەڭەس وكiمەتiنە قارسى كوتەرiلiسكە شاقىرعان ۇلتشىل ساياسي سەنiمسiز قىزمەتكەر" جانە ت.ب، ت.س. جالعاسا بەرەدi. سوڭىندا "…ء;ا.بۇركiتباەۆقا اتۋ جازاسى بەرiلسiن، ۇكiم شۇعىل ورىندالىنسىن"، دەگەن ادامنىڭ بويىنا ۇرەي تۋعىزاتىن سۇستى جازۋلار تۇر. ءسويتiپ، قازاق حالقىنىڭ تاعى بiر بەلدi ازاماتىنىڭ تاعدىرى وسىلاي "پىشاق ۇستiندە" شەشiلiپ، 31 جاستان ەندi عانا اسقان جاس قىران، بولاشاعىنان زور ءۇمiت كۇتتiرگەن قايران ەر ءاشiر بۇركiتباەۆ الماتىدان 35 شاقىرىم جەردەگi "جاڭالىق" اۋىلىنىڭ تۇبiندە نكۆد-نiڭ "جاندايشاپتارىنىڭ" وعىنا ۇشتى. ءسويتiپ، تاعى بiر زيالى بولاشاعى زور الاش ازاماتىنىڭ ءومiرi قيىلدى…

تاپ سول كۇنi، ياعني 1937 جىلدىڭ 28 اقپانى كۇنi اشiرمەن بiرگە 40 ادامعا "حالىق جاۋى" دەگەن جالا جابىلىپ، ماسكەۋلiك كوشپەلi سوتتىڭ ۇكiمiمەن (نكۆد-نiڭ ۇشتiگiمەن) الماتىنىڭ iرگەسiندەگi "جاڭالىقتا" اتىلدى. ولار قازاق ينتەللەگەنتسياسىنىڭ سول كەزدەگi "قايماقتارى" سىدىق ابلانوۆ، بايماحان ابدۋللين، بiرمۇحامەد ايباسوۆ، شالتانباي احمەتوۆ، مەرعالي Yمبەتوۆ، قاجگەرەي ءالجانوۆ، فيداحمەت اۋباكيروۆ، ناقىسبەك تiلەنشيەۆ، بايكەن تىشتىقباەۆ، قارتقوجا تورعانباەۆ، مۇحامەتقالي ءتاتiموۆ، احمەتقالي سياتوۆ، بۇركiتالi سەيسەكەنوۆ، مۇحتار سماتوۆ، اقاي مۋستافين، ەرەمبەك قۇرمانالين، ابدراحمان ق ۇلىبەكوۆ، باقىتجان بايداقوۆ، جاناي بايماعانبەتوۆ، جۇمابەك باتىربەكوۆ، ارتىق بايىسوۆ، ورازالى جاندوسوۆ، مۇحاماديار جانكين، مولداعالي جۇماباەۆ، ىسقاق يبراگيموۆ، تەمiر كامالوۆ، سەيتقاسىم كولباەۆ جانە باسقالار بولاتىن. ولار كۇندiز-ءتۇنi ءتان ازابى مەن جان ازابىن كورسەتكەن تەرگەۋشiلەردiڭ جاساعان قىلىقتارىنا توزە الماي، جاساماعان قىلمىستى iستەدiم دەپ مويىنداعان، جالعان مالiمدەمە جاساۋعا ءماجبۇر بولعان. ولاردىڭ تاعدىرى دا ءاشiر بۇركiتباەۆ سەكiلدi. ازاپتىڭ نەشەبiر ادام جانى توزبەيتiن قاسiرەتiن كورiپ، بار بولعانى 10-15 مينۋتتا سوت بارىسىندا قولدان جاسالعان "كوممۋنيستiك پارتيانىڭ سارا جولىنان اۋىتقۋشى-ۇلتشىلدارى"، "الاشوردا يدەولوگياسىن جانداندىرۋشىلار"، "قوعامدىق مادەني ومiرiندە كوممۋنيستiك ۇستانىمدارعا قارسى شىعۋشىلار" دەگەن جالالار مويىنداتىلىپ، موسكۆالىق "ۇشتiكتiڭ" ۇكiمiمەن قولما-قول اتىلىپ كەتتi ەمەس پە…

قۋعىن-سۇرگiن قۇربانى ءاشiر بۇركiتباەۆتىڭ ارتىندا 8 جاسار ءاسيا، 5 جاسار ءسانيا اتتى قىزدارى مەن 2 جاسار بولات ەسiمدi ۇلى قالدى. قابىرعاسى قايىسىپ، كوزi جاسقا، جۇرەگi مۇڭعا تولىپ جاستاي قوسىلعان قوساعى – 24 جاستاعى سۇيگەن جارى عاريفا ءمۇرسالiموۆا قالدى.

ەلدەگi دوساي اعاسىنا "حالىق جاۋىنىڭ باۋىرى" دەگەن قارا داق جاعىلىپ، ولمەستiڭ كۇنiن كورiپ، زامانداسارىنىڭ جۇزiنە تiك قاراي الماي تiرشiلiك ەتتi (ول وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 60-شى جىلدارى قازiرگi سارىسۋ اۋدانىنداعى تۇركiستان اۋلىندا ومiردەن وزدى)…

وسىنداي ساتتە، ەگەر سول بiر جان تۇرشiگەرلiك قۋعىن-سۇرگiنگە تولى كۇندەر بولماسا جەرلەسiمiز – رەسپۋبليكامىزدىڭ كومسومولىنىڭ سەگiزiنشi حاتشىسى، كەزiندە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتi "لەنينشiل جاستىڭ" ("جاس الاشتىڭ") ون ءتورتiنشi رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان، قازiرگi قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتiڭ نەگiزiن قالاعان جانە ونىڭ العاشقى رەكتورى بولعان ءاشiر بۇركiتباەۆ ۋاقىت كەلە ەلiمiزدiڭ بەلدi عالىمى، ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە ءوندiرiستiڭ باسشىسى، پارتيا جەتەكشiسi، نەمەسە مەملەكەتiمiزدiڭ بiلگiر ۇيىمداستىرۋشىلارى قاتارىندا بولىپ، حالقىمىزدىڭ iرi تۇلعالارىنىڭ بiرi بولار ەدi-اۋ، دەپ ويلايسىڭ. كiم بiلەدi، اتتەڭ نكۆد-نiڭ قاندى قىلىشى بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمiت كۇتتiرگەن ورiمدەي تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى جاستىڭ ءومiرiن ەرتە (بار بولعانى 31 جاسىندا!) قيىپ كەتپەگەندە؟…

… قۇجاتتاردى پاراقتاي وتىرىپ، تاعى بiر سارعايعان قاعازعا كوزiمiز ءتۇستi. ودان:"1958 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا سسرو-نىڭ جوعارعى سوتى (ادiلەت پولكوۆنيگi تسيرلينسكيدiڭ توراعالىعى ەتۋiمەن) اسكەري باس پروكۋرور پودپولكوۆنيك بازىكيننiڭ قازاق تاۋ-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ءا.بۇركiتباەۆتiڭ iسi بويىنشا تەرگەۋ-زەرتتەۋ قورىتىندىسىن تىڭداپ، وندا جوعارعى سوتتىڭ اسكەري القاسىنىڭ 28.02.1938 جىلعى ۇكiمi قايتا قارالىپ، سوتتالۋشى ءا.بۇركiتباەۆقا اتۋ جازاسى نەگiزسiز بەرiلگەن دەگەن شەشiمگە كەلدi. سوندىقتان جوعارعى سوتتىڭ 28.02.1938 جىلعى ول ۇكiمi كۇشiن جويىپ، سوتتالۋشىنىڭ iس-ارەكەتiندە قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋى سەبەپتi اقتالسىن"، – دەگەن تاسقا باسقانداي جازۋلاردى وقيمىز.

قازiر الماتى قالاسىندا زۇلمات زاماندا تiرسەگi قىرقىلعان قىرانداردىڭ بiرi ءا.بۇركiتباەۆتىڭ ەكi نەمەرەسi – اسانوۆا گۇلسiم قاسىمقىزى مەن مەركiباەۆا ساۋلە قوجاقانقىزى تۇرادى، شوبەرەسi – اسانوۆ تيمۋر اسقار ۇلى اقش-تاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردiڭ بiرiندە جوعارى بiلiم الۋدا. ولار اتاسىنىڭ جارقىن iستەرiن جالعاستىرىپ، ءاردايىم ەرەكشە ماقتانىشپەن، ىجداhاتتىلىقپەن ونىڭ ەسiمiن ەسكە الىپ وتىرادى.

مىنا جارىق دوڭگەلەنگەن كەڭ دۇنيەگە كiم كەلiپ، كiم كەتپەگەن. اركiمنiڭ بۇل شەكسiز الەمدە ءوز جولى، ءوز تاعدىرى بار. ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ، قىرعىن-سۇرگiنگە ۇشىراپ، زوبالاڭ جىلداردىڭ ۇسiگiنە شالىنىپ، تاعدىرلارى ويران بولعان، ومiردەن ەرتە وزعان ءاشiر بۇركiتباەۆ سياقتى نارقاسقا ازاماتتارىن ەسكە العاندا جۇرەگiڭ سىزدايدى. نە ءۇشiن، كiم ءۇشiن سول ازاماتتار جالىنداعان جاسىندا قىرشىن كەتiپ، جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى؟! ايدىڭ، كۇننiڭ امانىندا قانشا شاڭىراق شارت سىنىپ، كەرەگەلەرi قيراپ، تۇندiكتەر قاق ايرىلىپ جەل قۋعان قاڭباققا اينالدى. الاپات كۇش اتانى بالادان، انانى قىزىنان ايىردى. سول جىلدارى ورىن العان كەڭەستiك سولاقاي ساياساتتىڭ ىزعارى قازاقتىڭ تالاي زيالى قاۋىمىن باۋداي ءتۇسiردi. حالقىمىزدىڭ مىڭداعان سانالى بوزداقتارىنا جالا جابىلىپ، ولاردى ادام ايتقىسىز اسا اۋىر قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىرتىپ، زورلىق-زومبىلىق جاساپ، ومiرلەرiن قيدى. قايران سول بiر اياۋلى ازاماتتار-اي! ولاردىڭ قانداي قاسiرەتكە دۋشار بولىپ، الدىنا قويعان ماقساتتارىن ورىنداي الماي، قاناتتارى قايرىلىپ، مىنا ءفاني دۇنيەدەن ەرتە كەتكەندەرiن ويلاساق، وكiنiش وزەكتi ورتەيدi. ولاردىڭ اتىن جاڭعىرتۋ، ەسiمدەرiن ەلگە جەتكiزۋ مىنا بiزدەردiڭ ازاماتتىق پارىزىمىز…

قازاق تاريحىنىڭ بەسiگi اتانعان كيەلi قاراتاۋدىڭ توسiندە سوناۋ قيىن-قىستاۋ زاماندا دۇنيەگە كەلiپ، كوك جۇزiندەگi ۇركەر جۇلدىزداي قازاقتىڭ العاشقى بiر توپ زيالىلارىنىڭ قاتارىندا بولىپ، حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى مەن ەلiنiڭ وركەندەپ گۇلدەنۋi ءۇشiن بەرiلە ادال ەڭبەك ەتكەن، بiراق زۇلمات جىلداردىڭ قاھارىنا iلiگiپ، جازىقسىز جازالانعان اسىل ازامات ءاشiر بۇركiتباەۆتىڭ اتى ونىڭ تۋعان ولكەسi سارىسۋ وڭiرiندەگi تۇركiستان اۋىل وكرۋگىنداعى ارىستاندى مەكتەبiنە، شىمكەنت قالاسىنىڭ بiر كوشەسiنە، الماتىداعى اكادەميك قانىش ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتiڭ قۇرامىنداعى مەتاللۋرگيا جانە پوليگرافيا ينسيتۋتىنا بەرiلدi.

وتكەن 2007 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ءاشiر اعانىڭ دۇنيەگە كەلگەن اتامەكەنi قاراتاس اۋلىندا (جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانى) ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى اعايىن-تۋىسقاندارىنىڭ قولداۋىمەن ۇلكەن اس بەرiلiپ، ارۋاعىنا باعىشتالىپ قۇران وقىلدى.

ء"ولi ريزا بولماي، تiرi بايىمايدى"، – دەگەن حالىق دانالىعى بەكەر ايتىلماعان. ءاشiر بۇركiتباەۆ سياقتى جاسىنداي اعىپ وتكەن الاشتىڭ بەلگiلi تۇلعالارىنىڭ ەسiمi ۇمىتىلماي، جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرعانى ورىندى.

ساعىندىق وردابەكوۆ، پروفەسسور،

كولباي ادىربەك ۇلى، جۋرناليست

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button