ۇلت ماسەلەسI... تار بولمەدە، جاسىرىن جەردە تالقىلانادى

جىر بولعان، جاۋىرعا اينالعان، كوبiمiزدi جاۋىردى جابا توقۋعا ۇيرەتكەن «قازاق ماسەلەسi» ايتەۋiر تار بولمەلەردە، شاعىن توپپەن تالقىلاناتىن بولىپ ءجۇر. ونىڭ ناتيجەسi قانداي؟ ايتىپ اۋىز اۋىرتپاڭىز… ءنول. بيلiككە دە، قوعامعا دا ىقپال ەتە المايتىن بiر توپ اس ۇيدەن شىعىپ، قوعامدىق ۇيىم دەڭگەيiندە ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋ ماسەلەسiن تالقىلايتىن بولىپ ءجۇر. بۇنىڭ قانشالىقتى ۇزاققا جالعاساتىنى بiر قۇدايدىڭ وزiنە ءمالiم. دەگەنمەن، بiر نارسە ايقىن. قازاق مەملەكەتiندە قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني، ساياسي قۇندىلىقتارىنىڭ قاعاجۋ كورiپ وتىرعاندىعى.

پرەزيدەنت اكIمشIلIگI قازاق ماسەلەسIنە كوڭIل بولە مە؟

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەنشiسiنە تيگەن «دوستىق ۇيiندە» وتكەن اپتادا ۇلت ءۇشiن شىرىلداپ-شىرقىراپ جۇرگەن ۇلت پاتريوتتارىنىڭ باسى قوسىلدى. ولاردى جيناپ، ۇلت ماسەلەسiن تالقىلاۋعا شاقىرعان پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ قىزمەتكەرi بەرiك ابدiعاليەۆ. باسقوسۋعا ءازiمباي عالي، سماعۇل ەلۋباي، دوس كوشiم، سەيداحمەت قۇتتىقادام، نۇرلان ەرiمبەتوۆ، اشiربەك سىعاي، جۇماش كەنەباي، رىسبەك سارسەنباەۆ، اسىلى وسمان، مارات بوتەەۆ، داۋرەن بابامۇراتوۆ، ت.ب. قاتىستى. جيىن «دوستىق ءۇيiنiڭ» ەڭ تار بولمەسiندە وتكiزiلدi. كەرiسiنشە، سول كۇنi ءماجiلiس زالىندا قازاقستانداعى ۋكراينا مادەني ورتالىعىنىڭ سالتاناتتى جيىنى بولىپ جاتتى. ۋكرايندەر قىزىلدى-جاسىلدى كيiنiپ، قازاقستانداعى ۇلتتاردىڭ تاماشا تiرلiگiن ماداقتاپ، ماقتاپ جاتقاندا، تار بولمەدە ۇلت ماسەلەسiنiڭ تولعاقتى پروبلەمالارى تالقىلاندى.

قوش، سونىمەن جيىلعانداردىڭ ەڭ الدىمەن اۋىزعا العاندارى، «سوزدەن iسكە كوشۋ» ماسەلەسi. «قازاق ماسەلەسi» 17 جىل بويى جىرلاندى. الايدا، العا جىلجىعاننىڭ ورنىنا كەرi كەتiپ بارامىز. قازiر قازاقستان قوعامىندا قوستiلدiلiك مىقتاپ ورنىقتى. قاي قوعامدا دا قوستiلدiلiكتiڭ سوڭعى ناتيجەسi باسىمىنا وسالى ورىن بوساتىپ بەرۋ بولىپ تابىلاتىنى اقيقات. بۇل تۇرعىدان العاندا، قازاق تiلi ورىس تiلiنە ىسىرىلىپ ورنىن بەردi. مەملەكەتتiك تiلدiڭ بوساعادان سىعالاعان مۇشكiل حالi كوپ ەلدiڭ كۇلكiسiن تۋدىرعاننان وزگە ەشقانداي شەشiمدi قادامعا باستاپ وتىرعان جوق.

بۇل ءوز كەزەگiندە زيالى قاۋىمنىڭ دا، ۇلتتىڭ ەرتەڭi ءۇشiن كوڭiلi الاڭ جۇرتتىڭ دا اشۋ-ىزاسىن تۋدىرماي قويماسى انىق. جازۋشى سماعۇل ەلۋباي شامىرقانا، شابىتتانا سويلەي وتىرىپ، مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ ۇلت ماسەلەسiنە كوز جۇما قاراۋىنىڭ سوڭى توڭكەرiسكە جەتەلەيتiندiگiن ايتتى. «جاس الاش» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى رىسبەك سارسەنباي ۇلى قوعامنىڭ ءوز iشiندە قوزعالۋ بار ەكەندiگiن ءسوز ەتە وتىرىپ، مىسالعا «ۇلت رۋحى» اتتى جاستار قوزعالىسىنىڭ پرەزيدەنتكە، پرەمەر- مينيستر مەن پارلامەنتكە جازعان قازاق مەملەكەتiندە قازاق تiلiندە سويلەۋدi، مەملەكەتتiك تiلدە iس جۇرگiزۋدi تالاپ ەتەتiن اشىق حاتىن كولدەنەڭ تارتتى. رىسبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، وسى ۇندەۋگە ءۇن قوسقان سولتۇستiك قازاقستان مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتi ستۋدەنتتەرiنiڭ حاتى «جاس الاش» گازەتiندە جاريالانعان ەكەن. وسى ۋنيۆەرسيتەتتiڭ رەكتورى «جاس الاش» گازەتiنە ءدوڭايبات كورسەتiپ، «ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەتتiڭ اتىنان سويلەۋگە قۇقىلى ەمەس» دەگەندi ايتىپتى. بۇنىڭ ءوزi بiزدiڭ قوعامدا اۆتوريتارلىق جۇيەنiڭ مىقتاپ سiڭگەندiگiنiڭ كورiنiسi بولسا كەرەك. رىسبەك سارسەنباي ۇلى شەتەلدەگi قازاق دياسپورالارىنىڭ قازاق ادەبيەتi مەن مادەنيەتiنە دە ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتا كەلiپ، وسى دياسپورامەن اراداعى بايلانىستىڭ ءۇزiلiپ قالعاندىعىن ءسوز ەتتi. سول سەبەپتi دە ول كiسi قازاقستاندا «قازاق ءباسپاسوزiنiڭ كونگرەسiن» وتكiزۋ كەرەك دەگەن پiكiر ايتتى. سونداي-اق، شەتەلدەگi قازاقتارعا قازاق ءباسپاسوزiن تاراتۋ iسiن جولعا قويۋ قاجەتتiگiن اڭگiمە تيەگiنە اينالدىردى. وسى ورايدا بۇدان بiرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان جۋرناليستەر كونگرەسiنiڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قازاقستاندا «ورىستiلدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ حالىقارالىق كونگرەسi» بولىپ وتكەندiگi ەسiمiزگە تۇسەدi. ونى وزگە ەمەس، سول كەزدەگi «اسار» پارتياسىنىڭ جەتەكشiسi داريعا نازارباەۆا ۇيىمداستىرعان ەدi. سول سەكiلدi ۇلت مارعاسقالارى شەتەلدەگi قازاق ءباسپاسوزiنiڭ وكiلدەرiن قازاقستاندا جيناپ، ۇلت ءباسپاسوزiنiڭ بۇگiنگi احۋالىن تالقىلاپ جاتسا، ۇلتتىق رۋحىمىزدى ەسەلەي تۇسەرi انىق. بiراق، ازiرگە بۇل قادامعا بارۋعا ەشكiمنiڭ ءداتi جەتەر ەمەس.

جارىسسوزدە ءسوز العان شەشەندەردiڭ قاي-قايسىسى دا، قازiر مەملەكەت پەن ۇلت اراسىنداعى الشاقتىقتى، اركiمنiڭ ءوزدi-ءوزi جەكە تiرلiك كەشiپ جاتقاندىعىن ءسوز ەتتi. ەگەر، بۇل ەكi اراداعى اراجiكتi جالعايتىن التىن كوپiر، ياعني، حالىق پەن بيلiك اراسىندا ۇلتتىق ديالوگ بولماسا، بۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارىپ سوقتىرمايتىندىعىن ەسكەرتتi. «ماسەلەنi شەشپەۋ كۇرەستiڭ، توڭكەرiستiڭ باستالۋىنا الىپ كەلەدi» دەگەن جازۋشى سماعۇل ەلۋباي وزگە پروبلەمالاردى جيىپ قويىپ، ءوز مەملەكەتiندە قازاقتىڭ 24 ساعات بويى قازاقشا سويلەيتiن تەلەارناسى جوق ەكەندiگiن اشىنا ايتتى. وزگە ەلدiڭ قولاستىنداعى اۆتونوميالىق وبلىس ستاتۋسى بار شىڭجاڭدا ەكi تەلەارنا 24 ساعات بويىنا قازاق تiلiندە حابار تاراتادى. بۇل باقىت قازاقستانداعى قازاققا بۇيىرماعان ەكەن. ساياساتتانۋشى ءازiمباي عالي يرلانديانىڭ تاۋەلسiزدiك العاننان كەيiن ۇلتتىق تiلiنەن ايرىلىپ قالعانىن مىسالعا الا وتىرىپ، مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋدا، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى اسقاقتاتۋدا جاڭاشا كوزقاراس كەرەكتiگiن ءسوز ەتتi.

ال، «اللاجار» قوعامدىق قولداۋ قورىنىڭ جەتەكشiسi مارات بوتەەۆ قازاقتىڭ قۇندىلىقتارىن ەل-جۇرتقا ناسيحاتتايتىن، ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن پاش ەتۋگە بارىن سالاتىن ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنىڭ سىلبىرلىعىن ايتتى. قازiرگi 5 مىڭنان اسا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ 50-دەيi، ياعني 2%-ى عانا قازاق ءۇشiن قىزمەت ەتەتiن ۇيىمدار كورiنەدi. قالعاندارى قازاق ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىنا قارسى جۇمىس iستەپ وتىرعاندار. الايدا، مەملەكەتتەن ءبولiنiپ وتىرعان تەندەرلەردiڭ كوپشiلiگi، وكiنiشكە قاراي، وسى ۇەۇ-دىڭ قالتاسىنا تۇسەدi ەكەن.

جينالعانداردىڭ پiكiرلەرiن مۇقيات تىڭداعان بەرiك ابدiعاليەۆ قازiرگi كۇن تارتiبiندە تۇرعان تولعاقتى ماسەلەلەر رەتiندە:

– قازاق ءباسپاسوزiنiڭ بۇگiنگi حالiن (وزگە تiلدەگi اقپاراتتىڭ تاسقىنى مەن ەكسپانسياسىنان قورعانۋ);

– قازاق تiلiندە 24 ساعات بويى حابار تاراتاتىن تەلەارنا اشۋ;

– مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋدىڭ كەشەندi باعدارلامالارىن جاساۋ;

– ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمداردىڭ (ۇەۇ) جۇمىسىن جۇيەلەۋ قاجەتتiگiن ءسوز ەتتi.

بەرiك ابدiعاليەۆ ۇلت زيالىلارىنا ايىندا نەمەسە ەكi ايدا بiر رەت «دوڭگەلەك ۇستەل» وتكiزiپ، وسى كوكەيكەستi دۇنيەلەردi تالقىلاپ وتىرۋدى ۇسىندى. ول «دوڭگەلەك ۇستەل» باسىنا مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ تiزگiنiندەگi قۇزىرلى جانە مۇددەلi تۇلعالاردى اكەلiپ وتىرعىزۋعا ۋادە بەردi. دەگەنمەن، جينالعاندار اڭگiمەنiڭ يۋi قانىپ تالقىلانعاندىعىن، ەندi جاڭاشا قيمىلدايتىن كەزەڭنiڭ جەتكەندiگiن ءسوز ەتتi.

جۇرتتىڭ كوڭiلiن دەمدەگەن بiر ماسەلە – قازاق ماسەلەسiنە پرەزيدەنت اكiمشiلiگi دەڭگەيiندە كوڭiل ءبولiنiپ جاتقاندىعى. دەمەك، بۇل كiم كiمنiڭ دە كوڭiلiنە «جىل كەلگەندەي جاڭالىق» اكەلگەنi اقيقات.

P.S. ۇلت زيالىلارى «مەملەكەتتiك تiل تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداپ، ونى قوعام بولىپ تالقىلاپ، الاوكپە بولىسىپ جۇرسە، ادiلەت مينيسترi زاعيپا باليەۆا حانىم ول زاڭ جوباسىن ماقۇلداماي تاستاپتى. ءسويتiپ، اتالعان زاڭ جوباسى ورتا جولدا شاڭ قاۋىپ، ارحيۆكە كەتەتiن ءتۇرi بار. ال، بيلiك «الاش» قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋدان قورقىپ وتىرعان كورiنەدi. بiراق كiمنەن، نەگە قورقىپ وتىر؟ ول جاعى بەيمالiم.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button