ءسوز سەركەسIن سارالاعىش

باسقا ماقامدا جازۋشىلار كوڭiلiنە الىپ قالۋى مۇمكiن دەسەك تە (ولاردىڭ ساناتىنا ءوزiم دە قوسىلۋىم عاجاپ ەمەس)، پۋبليتسيستيكا قالاي دا – ءسوز سەركەسi. اسiرەسە، بۇگiنگi قيال- عاجايىپ تۇرمىستىق زاماندا. اسiرiسە، بۇرىندارى ارقايسىسىنىڭ وزiندiك ورiستەرiن جانر-جانرعا عىلىمي- تەوريالىق تۇرعىدا ءبولiپ- جiكتەگەن سورلى ادەبيەتتiڭ جاڭا، بارلىق ماسەلەلەرگە ارالاسۋعا تۆورچەستۆولىق حاقىسى بار جوعارى ينتەللەكتiلi وربيتاعا كوتەرiلۋ مۇمكiندiگiن يەلەنگەن زاماندا.

سول پۋبليتسيستيكانىڭ بiرiنشi فەنومەنi – كۇللi فولكلوردiڭ، جازبا ادەبيەتiنiڭ حاۋا-اناسى بولا الاتىندىعى. جالپى پلانەتا اۋقىمىن قامتىساق، كەيiنگi، ازiرشە بiزگە بەلگiلi تاريحتان اتالمىش فەنومەن اۆتورلارى – دەموسفەن، تسيتسەرون، پلاتون، اريستوتەل، تاتسيتتەر ەكەنiن مويىنداساق، سولاردىڭ "ەسiمiن" قازاقتىڭ رۋحاني الەمiندە ەتنوس ەسەبiندە قالىپتاسا باستاعان كەزەڭiنەن-اق كورە الار ەدiك. بۇل تاريحي جاعدايدى بۇدان 90 جىل بۇرىن گيمنازيست مۇحتار اۋەزوۆ: "…وزگەدەن ءھار قيلى بiلiمi، ادامشىلىعىنىڭ كەۋدەسi اسقان كەمەڭگەر ادام بالاسىنىڭ ادام دەگەن اتىنا لايىقسىز حايۋاني بۇزىق مiنەزدەرiن كورگەن سوڭ، سونى تۇزەيمiز دەپ ادامشىلىققا، حاقتىققا جول سiلتەپ، جول نۇسقادى. بۇل شەشەن، تەرەڭ سوزدەر تالايدىڭ كوكەيiنە قونىپ، كوڭiلiن وياتتى…"،– دەپ، بiزدiڭ جازۋ شارۋاشىلىعىمىزدا "شەشەن، تەرەڭ سوزدەردiڭ" دۇنيەگە كەلگەنiن ءپاش ەتكەن-دi.

ادەبي- جۋرناليستiك الەمدە بۇگiنگiدەي توردەن كۇرەپ ورىن الىپ وتىرعان، مۇحاڭ ايتقان سول قۇبىلىستى "قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنا" سالسا: "پۋبليتسيستيكا – ءومiردiڭ الەۋمەتتiك، ەكونوميكالىق، وندiرiستiك، عىلىمي جانە باسقا رۋحاني قۇبىلىستارىن، ءومiر فاكتiلەرiن وزiنە ارقاۋ ەتەتiن ادەبي جانر"، – دەر ەدi. ال، "قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا" بولسا : "ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ قوعامداعى كوكەيكەستi، وتكiر ماسەلەلەردi قوزعايتىن سالاسى… كوركەمسوزگە ءتان بەلگi – ۇلتتىق، مەملەكەتتiك، باسقا دا قوعامدىق مۇددەلەردەن تۋىندايتىن ماسەلەگە اۆتوردىڭ ناقتىلى كوزقاراسى، پiكiرi تالداۋ، ساراپتاما رەتiندە جازىلىپ، كەيدە استارلاي مەڭزەۋ تۇرiندە كورiنەدi" ،- دەپ بiلەدi.

ارينە، اتالمىش سيپاتتامالاردا ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدارعا ءتان مەيلiنشە قىسقا قايىرۋ پرينتسيپi بيلiك قۇرعانى بەلگiلi. ال، وسى سالادا جۇزەگە شىققان وقۋلىق داراجەسiندەگi دۇنيەگە قويىلار تالاپتى جوعارىداعىداي پايىمداۋلارمەن سالىستىرۋدىڭ مۇلدە يiنi جوق. قولىمىزداعى كiتاپتىڭ اۆتورى ونى ادەمi تۇسiنگەن.

"پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىق نەگiزدەرi"… جۋرناليست-شاكiرتتەر دايارلايتىن جوعارى بiلiمدi وقۋ مەكەمەسiنiڭ ءۇش شيرەك عاسىر ءومiر-تiرلiگiندە مۇنداي عىلىمي دا، وقۋ – ادiستەمەلiك تە داۋiرلiك ۋاقيعا بولماعانىنا مەن ايتپاسام دا، وزدەرiڭiز كۋاگەرسiزدەر. بۇل جەردە تۋىندى يەسi تاراپىنان: "الدىڭعى تۇيەنiڭ جۇگi جەڭiل" تارiزدەس ءوز ماقساتى مەن مiندەتiنە جەڭiل-جەلپi قاراۋشىلىقتىڭ بiر دە بiر "سوقىر اتومى" تۇگiل، "نەيترونى" جوق!…

كولەمi جارتى مىڭ بەتكە جەتە- قابا، قىزعىش-سارعىش "كiرپiش" كiتاپتىڭ نىسانى- "قازاق پۋبليتسيستيكاسىن تۇتاس الىپ قاراستىرۋ، ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان باعا بەرۋ"، "بۇرىن زەرتتەۋگە بولمايتىن قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى كايشىلىقتى كەزەڭنiڭ ءادiل باعاسىن بەرۋ"، "كەڭەستiك قوعامنىڭ وزiندەگi قازاق پۋبليتسيستيكاسىنا بۇگiنگi تاۋەلسiزدiك ۇستانىمدارى تۇرعىسىنان قاراۋدىڭ"، اقىر-سوڭىندا "ۇلتتىق، قوعامدىق ساياسي ويىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزىن اشۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ الەمدiك رۋحاني ورتاداعى ورنىن ايقىنداۋ" ءتارiزدi ەڭ ماڭىزدى تۇراتىنىن ء"اپ" دەگەندە اتاپ وتكەن ابزال. وسىدان باستاۋ العان ماڭدايالدى جانرى – پۋبليتسيستيكانىڭ نەگiزدەرi – جۋرناليستيكانىڭ تاريحى مەن تەورياسىنىڭ جان-جاقتى گولوگرافيالىق كەسكiندەمەسi وسى دۇنيەنi زەردەلەپ وقىعان اركiمنiڭ كوز الدىنا كەلسە كەرەك.

مۇنداعى العاشقى تاراۋ – "پۋبليتسيستيكا تابيعاتى"– تازا عىلىمي-تانىمدىق iزدەنiستەردەن تۇرادى ەكەن. شىنىن مويىنداساق، اۆتوردىڭ بiزدiڭ الدىمىزعا تارتىپ وتىرعان مالiمەتتەرi بۇرىن-سوڭدى وسىنداي بiر "ورتالىققا" جيىلىپ، ءتۇبi تۇپتەلiپ شىققان ەمەس. جانە ولاردا تاريحي حرونولوگيا قاتاڭ ساقتالعان. اسiرەسە "ورتالىققا" پروتوپۋبليتسيستيكا- شەشەندiك ونەردi: ساياسات، بيلiك، قوشەمەت، بiلiمگiر، ۋاعىز شەشەن ءسوزi دەپ "جiلiكتەگەن" دانالىق يەسi – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دايەگiنەن "ۆيرتۋالدى" "باتا العانى" كوڭiلگە قونادى.

سونىڭ iزiن الا بەرە، "بۇقارالىق اقپارات" دەپ پايدالانىپ جۇرگەن وركەنيەتتiڭ نەگiزگi بiر ەتالونى – جۋرناليستيكاعا ءتان التى ءمان-ماعىناسى، ءۇش ساتىلى پرينتسيپتەرi، ونىڭ ءماتiنiنiڭ ءۇش قىرى، تاقىرىبىنا قاراي ءتورت توپقا دارالالاناتىنىنا كوز جەتكiزەسiز.

بiز وسىعان دەيiن دە، بۇگiننiڭ وزiندە دە كوبiمiز "جۋرناليستيكا" مەن "پۋبليتسيستيكا" ۇعىمدارىن قازاقتا "ەگiز قوزىداي" دەپ اتايتىن وتە ەتجاقىن ۇقساستىقتارىن پايدالانا بەرەتiنiنەن دە اسىپ ءتۇسiپ، "سيام ەگiزدەرiندەي" بiتە- قايناسقان ۇعىم ەسەبiندە قابىلدايتىنىمىز بار. مۇنىمىز شىندىق- اقيقاتتىڭ اۋىلىنان قاشىقتاۋ ەكەنiن، ولاردىڭ اراجiكتەرiن اجىراتاتىن ۋاقىت جەتكەنiن بiلiكتi جۋرناليستيكاتانۋشىلار مەن پۋبليتسيستيكاتانۋشىلار سەزiپ جۇرگەندەي ەدi.

ب. جاقىپ كiتابىنىڭ، تۋرا بiز كۇتكەندەي، العاشقى "پۋبليتسيستيكا تابيعاتى" اتالاتىن تاراۋىندا ءدال "قىشىعان جەردi قاسىعان". مiنە، قاراڭىزشى: جۋرناليستيكا – الەۋمەتتiك ينستيتۋت، قىزمەت تۇرلەرiنiڭ جۇيەسi، ماماندىقتار جيىنتىعى، شىعارمالار جۇيەسi، ارنالاردىڭ بiرتۇتاس جيىنتىعى، عىلىم سالاسى جانە وقۋ پاندەرiنiڭ جيىنتىعى.

ال، ماسەلەمiزدiڭ ەكiنشi كومپونەنتi – پۋبليتسيستيكا دا "وسى سالادا مامانبىز" دەگەن اۆتورلاردىڭ ءۇيiپ-توگiپ بەرگەن انىقتامالارىنا جۇگiنسەك، بiردە – "شىعارماشىلىق ءتۇرi"، ەكiنشiدە – "جانر"، ۇشiنشiدە – "وزiندiك وزگەشەلiگi بار ونەر"، تورتiنشiدە – "ساياسي قىزمەتتiڭ كورiنiسi"، بەسiنشiدە – "گازەت جانرلارىنىڭ جيىنتىق اتاۋى"، التىنشىدا – "پروبلەما كوتەرۋ قۇرالى"، جەتiنشiدە – "ادەبيەتتiڭ بiر سالاسى"، سەگiزiنشiدە – "قوعامدىق پiكiردi قالىپتاستىرۋ تەتiگi"…

كۇندەلiكتi ۇشىراسىپ قالاتىن وسىنداي قارابايىر پiكiرلەردiڭ تالايى وقۋلىق يەسiنە ۇشىراسقانى ءسوزسiز. ولاردىڭ iشiندە، اسiرەسە، ءوزiنiڭ ۇستازى، وسى سالاداعى قازاقتىڭ تۇڭعىش زەرتتەۋشiسi، جۋرناليستيكا تەورياسى بويىنشا العاشقى پروفەسسور ت.اماندوسوۆتىڭ: "پۋبليتسيستيكا – ءومiردiڭ سىرلى سىرى، پۋبليتسيستيكا ارقاۋى – شىندىق،… پۋبليتسيستيكا – ادامدار اراسىنداعى الەۋمەتتiك قارىم-قاتىناستاردىڭ كورiنiسi دەگەن ءسوز، ياعني ءومiردiڭ الەۋمەتتiك، ساياسي- ەكونوميكالىق، وندiرiستiك، عىلىمي جانە رۋحاني تاعى باسقا قۇبىلىستارىن، ءومiر فاكتiلەرiن بايىپتاپ ءتۇسiندiرiپ بەرەدi"، – دەگەن بايلامىن ءوزi دە مويىنداپ، شاكiرتتەرiنە دە قايتالاپ، ۇسىنىپ وتىرعانىن عالىم-پەداگوگ- اۆتوردىڭ ادiلەتتiلiگi مەن يناباتتىلىعى رەتiندە قابىلداعانىمىز ابزال.

وسى تاقىرىپتا تۋىندىگەردiڭ كوكەيiندە قانشاما مالiمەتتەرi كiتاپ كولەمiنە سىيماي قالعانىنا مەن كەپiل. ول دايەكتەۋلەردiڭ ساناتىنداعى سوناۋ ۆ.گ.بەلينسكيدiڭ: "لومونوسوۆتىڭ قارا سوزدەرiن قايتا تۇرلەندiرiپ، كارامزين ورىستىڭ قاراپايىم سويلەۋ تiلiنە جاقىنداتتى جانە ورىس ادەبيەتiنە فرانتسۋز پۋبليتسيزمiنiڭ وزiندiك، ايشىقتىق ەلەمەنتتەرiن ەكتi" دەپ جازعانى بار.

"پۋبليتسيستيكا عىلىمي-تەوريالىق جانە كوركەم-بەينەلەپ ويلاۋدىڭ باسىن بiرiكتiرۋ مۇمكiندiگi بار دەپ قويمايدى، تiپتi سولاي بولۋىن تالاپ ەتەدi"، – دەگەن ماسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى ە.پ.پروحوروۆتىڭ تاعى بiردە: "جۋرناليستيكادا شىعارماشىلىقتىڭ پۋبليتسيستiك ءتۇرi ماڭىزدى ورىن الادى، ول تۇسiنiكتi دە: پۋبليتسيستiك شىعارماشىلىقتىڭ ءتۇرi رەتiندە قوعامدىق پiكiرگە قىزمەت ەتۋ ءۇشiن قالىپتاسقان، ول قوعامدىق پiكiرمەن تىعىز بايلانىس – جۋرناليستيكانىڭ نەگiزگi ماقساتى"، – دەگەنi كۇنi كەشەگە دەيiن وسى سالاداعى تەوريالىق قاعيدالارعا بەدەلدi پiكiر سەكiلدi قابىلداناتىن.

ال ونىڭ ارiپتەسi پروفەسسور م.س.چەرەپاحوۆقا سالسا، پۋبليتسيستيكادا پايدالانىلاتىن "كوركەم وبراز"، ياعني "شىندىقتىڭ "وبراز-بەينەسi" ەمەس، "سوزدiك وبراز". ونىڭ دالەلدەۋiنشە، كوركەم بەينە "ارالاس جانرلاردى"، اتاپ ايتساق، وچەرك، فەلەتون، پامفلەت، كەيدە-كەيدە رەپورتاج بەن سۋرەتتەمە جانرلارىندا بوي كورسەتسە كەرەك…

"ادەبي-ساياسي قىزمەت ءتۇرi مارتەبەسiندەگi پۋبليتسيستيكانىڭ تۋى مەن دامۋى" اتتى ەڭبەگiندە عالىم ۆ.ۆ.ۋچەنوۆا اتالمىش ماسەلەگە: "پۋبليتسيستيكاعا ءتان نەگiزگi سيپاتتامالار: ا) بولىپ جاتقان ۋاقيعالار-

دى بەينەلەۋدە باستى زاڭدىلىقتاردى عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدا نەگiزدەۋ، دەرەكتەردiڭ ءوزارا ورتاق سيپاتتامالارىن بەرۋدە دوكۋمەنتاليزممەن سالىستىرۋ; ءا) ولاردى يدەولوگيا تۇرعىسىنان ساراپتاۋ; ب) پۋبليتسيستiك ءسوزدiڭ "الەۋمەتتiك- جاسامپازدىق بەت-باعدارى" – دەگەندەيدi قوسادى…

قازiر قاراپ وتىرسام، وسىلارداي تاعى دا كوپتەگەن پۋبليتسيستيكاتانۋشىلاردىڭ جاساعان نازاريالارىنان قاساڭ كوممۋنيستiك پارمەنشiلدiكتiڭ ىزعارىن ءالi دە سەزگەندەي بولامىن ءوز باسىم. جوعارىدا دايەك سوزدەرiن كەلتiرگەن اۆتورلار اڭگiمەلەنiپ وتىرعان نىساندارىنا ءومiر تiرلiگiنiڭ، كۇندەلiكتi وركەنيەتتiڭ قوسىپ جاتقان جاڭا لەپتەرiنەن مۇمكiندiگiنشە "ات-تونىن الا قاشقانداي" كورiنەدi ماعان. ونىڭ ۇستiنە بارلىعىنىڭ دەرلiك "جەكە-دارا تەوريالارىنىڭ" قايسى بiرiنiڭ "داۋىسى" سوليست دارەجەسiندە وزا شىقپايتىن، بارلىعى بiر ورتاق دۇعا وقىپ تۇرعان شiركەۋ حورى ما دەپ قالامىن.

كەز كەلگەن "زيالىمىن" (وسى قاسيەتتi ءسوزدi بۇگiندە كiم كورiنگەنگە "سىيلاپ"، تاراتا بەرمەيiكشi: وبال عوي!) دەگەن اۆتور زاماننىڭ، قاي جاققا قاراي بولسا دا، كۇرت وزگەرگەنiن جانىمەن سەزۋi تيiس. ال، پۋبليتسيستيكا وسى زاماننىڭ، بiز قالايىق- قالامايىق، قازiر ءتارتiپ ساقتاۋ ورىندارى كۇدiكتiلەردiڭ وتiرiك-شىن ايتقاندارىن تەكسەرەتiن پوليگراف (بiزدiڭ باسپا شارۋاشىلىعىندا اينالىمداعى تەرمينمەن ءتۇبiرi بiر ەكەن) اسپابى دەرسiڭ. ناقتىلى عىلىمدار تiلiنە سالساق – تىرناق ۇشىنداي تەرiدەن ادامنىڭ بۇكiل فيزيولوگيالىق بولمىس-بiتiمiن انىقتايتىن دنك. مiنە، وسىنداي قاسيەتتi مiندەت بiزدiڭ قوعامدىق سانا-سەزiمiمiزدi، ءومiر عۇرپىمىزدىڭ گولوگرافيالىق ءۇش جاقتى بەينەسiن بەرۋ پۋبليتسيستيكاعا جۇكتەلگەن. سوندىقتان، ء"سوز تۇزەلدi، تىڭداۋشى، سەن دە تۇزەل" نەمەسە "جاڭاشانىڭ جىرىن ايت" دەگەندەي، اۋەلi وسى پۋبليتسيستيكانىڭ ء"وزiنiڭ" تابيعاتىن اشقان ءجون.

جوق، "اشقان ءجون ەدi". ويتكەنi: بۇل كەلەر شاقتىڭ تەوريالىق وبەكت تiرلiگi بولاتىن. ەندi بۇگiندەرi وعان "ەدi" دەگەن ءۇش ءارiپتi قوسا الامىز. جانە ول "پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىق نەگiزدەرi" وقۋلىعىنىڭ 28 بەتiندە بىلايشا ايشىقتالعان: "پۋبليتسيستيكا دەگەنiمiز – زامان تاريحى، ءداۋiر تىنىسى، ءومiر شەجiرەسi بولعاندا دا، كۇندەلiكتi تiرشiلiكتiڭ رۋحاني بەينەسi، جاندى كورiنiسi… ناعىز پۋبليتسيستيكادا الەۋمەتتiك-تاربيەلiك ىقپال جاساۋدىڭ وراسان زور كۇشi بار. ويتكەنi: ول وقىرمانعا، كورەرمەنگە، تىڭداۋشىعا دۇرىس باعىت سiلتەيدi… پۋبليتسيستيكالىق قۇبىلىستارعا عىلىمي تۇرعىدان باعا بەرۋ، دالەلدەۋدiڭ ايقىندىعى، وتكiرلiك، بارىنشا ىقپال ەتۋگە ۇمتىلۋشىلىق ءتان".

وقىمىستى عالىم، اقىن- پۋبليتسيست اۆتور وسى وبەكتiسiنiڭ "ماڭدايىنا جازعان" "تۆورچەستۆولىق-تەوريالىق گەنومدارىن" ايقىنداپ بەرۋمەن تىيىلمايدى. ول "گەنومداردىڭ" تارايتىن ورتاسىن دا ناقتىلاعان. جانر ەرەكشەلiگi بارiنەن بۇرىن پۋبليتسيست-اۆتوردىڭ كوتەرگەن ماسەلەسiنە، تاقىرىبىنا بiزدiڭ، وقىرماننىڭ، نازار اۋدارۋىمىزعا تiكەلەي قاتىستىلىعىن باسا كورسەتەدi. سونىمەن قاتار اتالمىش جانردىڭ وزiمەن "كiندiكتەس" سفەرا-سالالارمەن قاتىستىلىعىن دا ناقتىلاعان. وسى تۇستا وقۋلىق اۆتورىنىڭ ءوزi ء"سوز العانى" ءجون دەپ بiلەم.

"پۋبليتسيستيكا، بiر جاعىنان، كوركەم ادەبيەتپەن، پوەزيامەن، ەكiنشi جاعىنان، جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىمەن دە بايلانىستى. سونداي-اق، قوعامدىق عىلىمداردىڭ ەكونوميكا، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ سياقتى تارماقتارىمەن دە قابىسادى، تiپتi، ونەركاسiپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، تەحنيكاعا دا قاتىسى بار"، – دەپ تۇجىرىمداعانىن كورەمiز. مۇنىمەن دە شەكتەلمەي، تۆورچەستۆونىڭ "پۋبليتسيستiك سيقىرىنا" كوركەم ادەبيەت (رومان، پوۆەست، اڭگiمە، پوەما، باللادا، ليريكالىق ولەڭدەر)، عىلىم (تراكتات، ديسسەرتاتسيا،رەفەرات)، تەحنيكا (جوبالار، كونسترۋكتسيالار)، جۋرناليستيكا (ماقالا، كوررەسپوندەنتسيا، رەپورتاج، فەلەتون، وچەرك) ءار قايسىسى ءوز ۆەكتورلارىندا ەلەۋلi ۇلەس قوساتىنىن ناقتىلاعان.

قازاقتا – "سەگiز قىرلى"، گەومەتريادا – "وكتاەدر" ۇعىمدارىنىڭ اياسىنا سياتىن پۋبليتسيستيكا جانرىنىڭ تياناقتالماعان، دايەكتەلمەگەن ەندi نەندەي قادiر-قاسيەتi اۆتور نازارىنان تىس قالدى؟ مەنiڭشە، ەشتەڭە…

"قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ تاريحي نەگiزدەرi" تاراۋلانعاندا، اۆتور ءوزiنiڭ ەڭ جاقىن ۇستازى پروفەسسور ت.اماندوسوۆتىڭ: "قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ پايدا بولۋ، قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى…" – دەپ، ەڭ الدىمەن بiز قوزعاپ وتىرعان عىلىمي تاقىرىپتى ۇسىنادى. مۇنىڭ ءوزi سول كەزدەگi كەڭەستiك ساياسات بiرتۋار عالىمدارىمىزدىڭ ەركiن زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگiزۋiنە كوپ كەدەرگi كەلتiرگەنiن ايعاقتايدى. مiنە، قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ گنەسەولوگيالىق نەگiزدەرiن اشىپ-اقتاراتىن كۇنi بۇگiن تۋدى" [53 ب.]، – دەگەنiن تۇتاس ەكiنشi ءبولiمنiڭ لەيتموتيۆi ەسەبiندە قابىلداعان ابزال.

وقۋلىقتاعى "جانردىڭ ادام-اتاسى دا حاۋا-اناسى"، عارىشتانۋ تiلiمەن ايتقاندا، "كوسموستىق ستارت الاڭى" – كۇلتەگiن جازبالارى. "شىندىق ءومiردi، اقيقات بولمىستى كورسەتكەن جازبا – كوركەم شىعارما، تاريحي جادiگەر بولۋمەن قاتار، قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ دا قاينار باستاۋىنىڭ بiرi دەپ باتىل تۇجىرىم جاساۋعا بولادى [49-ب.].

بەتكە ۇستار ەكiنشi رۋحاني بايلىعىمىز ەسەبiندە – تونىكوك ەسكەرتكiشi اتالسا، ولاردىڭ ەستافەتا تاياقشاسىن "قورقىت اتا كiتابىنان" باستاپ، ءال-فارابي،بالاساعۇن، قاشقاري، ياسساۋي، دۋلاتي، جالايريلەردiڭ "دارىندى قولدارىنا تيدi". مiنە، قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ "ەلەڭ-الاڭى" – وسىلار. اۆتور وقۋلىعىندا وسى "تۆورچەستۆولىق لەكتi" بارلىق تەوريالىق قيسىنىمەن كورسەتە بiلگەن.

XIX عاسىردىڭ اياعى – XX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگi تۇسىندا پۋبليتسيستيكامىزدىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسiنە ۇلكەن رول اتقارعان شوقان، اباي، ىبىراي، شاكارiم شىعارماشىلىعى بiرسىپىرا ونجىلدىقتان بەرi جۇرتشىلىق ("جاقسى" دەپ كەciپ-پiشiپ ايتپاي-اق قويايىن) قۇلاعىنا سiڭiستi بولىپ قالعان جايى بار ەدi. سول قالىپتاسقان پiكiرiمiزگە "دونورلىق جاساپ"، اۆتور جاڭاشا "دەم سالعان". "كوزiمiز قانىق" سول كوريفەيلەردەن باسقا، بiراق سولاردىڭ جايساڭ تۆورچەستۆوسىن بويلارىنا سiڭiرە بiلگەن، "تۇركiستان ۋالاياتىنىڭ گازەتi"، "ايقىن" جۋرنالىنىڭ بەلسەندi اۆتورلارىنىڭ تۋىندىلارىنىڭ ءمان- ماعىناسىن قازiردەگi پرينتسيپتەر تۇرعىسىنان، بەينە بiر "قامىردان قىل تارتقانداي" عىپ، اسەم سارالاپ بەرە العان دەپ بiلەمiن. بۇگiنگi تۇرپاتتاعى قازاق پۋبليتسيستيكاسىنا بەت الار جىلداردا ونى قالىپتاستىرا بiلگەن ەرەن پۋبليتسيستەرiمiزدiڭ شىعارمالارى عىلىمي دا تانىمدىق قولدانىستا جۇرگەنiن اتاپ ايتقىم كەلەدi. اسiرەسە، د.سۇلتانعازين، ق.جاپانوۆ، ءو.ءالجانوۆ، ر.دۇيسەنباەۆ، ا.قۇرمانباەۆ، م.سەرالين، ر.سارسەكوۆ، ع.قاراشەۆتاردىڭ جازبا دۇنيەلەرiنە جەكە-جەكە توقتاپ، ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆتىڭ – "ايقاپ" جۋرنالىنداعى، ءا.بوكەيحانوۆتىڭ "قازاق" گازەتiندەگi پۋبليتسيستيكاسىنا ارنايى تاراۋشالار بەرگەنi كiتاپ يەسiنiڭ پەداگوگتiك كورەگەندiگi دەپ قابىلداعان ءجون. ال، "پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىق دارالىق. (م.اۋەزوۆتiڭ العاشقى كەزەڭدەگi پۋبليتسيستيكاسى نەگiزiندە)" اتالاتىن تاراۋشا ۇلى فەنومەن- جازۋشىنىڭ، اسiرەسە، العاشقى جىلدارداعى تۆورچەستۆوسىنا اتالمىش جانرىمىزدىڭ ىقپالىن ءساتتi ايقىنداعان. "مۇحتار اۋەزوۆ – پۋبليتسيست" اتالعان وقۋ قۇرالىنان كەيiن اراعا، مۇرقۇم ب.سوقپاقباەۆ "تابانى تراكتورداي" دەمەكشi، ون جىل سالىپ، قايتا ورالعان وزiنە ەتجاقىن تاقىرىپتى باسقاشا، توسىن "بۇيiرiنەن" قاراستىرعان ەكەن.

"قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ جاڭاشىلدىق ءتۇرi رەتiندە دامۋى" ءبولiمiنiڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارداي كولەمi "ساكەن سەيفۋلليننiڭ قوعامدىق- ساياسي باعىتتاعى پۋبليتسيستيكاسى"، "جۇسiپبەك ايماۋىتوۆتىڭ كوركەمدiك باعىتتاعى پۋبليتسيستيكاسى"، "بەيiمبەت مايليننiڭ سىنشىلدىق، ساتيراكالىق باعىتتاعى پۋبليتسيستيكاسى" تاراۋشالارى تەك جۋرناليست-شاكiرتتەر عانا ەمەس، بولاشاق فيلولوگتەر ءۇشiن دە iزدەپ وقيتىن دۇنيەلەرiنە اينالاتىنىنا شاك كەلتiرگiم كەلمەيدi.

كiتاپتىڭ "ەتەك-جەڭدi جيناقتاتىپ" سوڭعى جاقتارى "سوعىستان كەيiنگi جىلدارداعى پۋبليتسيستيكا" جانە ءار ونجىلدىقتارعا جەكە-دارا سارالانعان بەتتەرiنەن كەلەدi.سونى وكشەلەي "تاۋەلسiز قازاقستان پۋبليتسيستيكاسىنداعى تاقىرىپتىق، پروبلەمالىق iزدەنiستەر":"90-شى جىلدار پۋبليتسيستيكاسىندا "سينكرەتيزم" اياسى كەڭەيدi، – دەپ پايىمدايدى. – بۇل تەندەنتسيانىڭ الدا قالاي ورiستەيتiنi قولىنا قالام العان پۋبليتسيستەر قاۋىمىنىڭ فانتازياسى مەن تانىمدىق كوكجيەگiنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستiنە جانرلار مەن پiشiندەردiڭ وزگەرiسi الەمدiك جۋرناليستيكانىڭ دامۋ باعىتتارىنا دا بايلانىستى ەكەندiگiن ۇمىتپاعان ابزال" [ 442-ب].

الدىمداعى كiتاپتى وقىپ شىققاسىن، مۇنىڭ "باس كەيiپكەرi" – پۋبليتسيستيكانى "ادەبيەتتەگi "حاببل" راديوتەلەسكوبى اسپابىنا تەڭەستiرگiم كەلiپ وتىر. گالاكتيكامىزدىڭ قويىن – قولتىعىنداعى جۇلدىز – جۇلدىزداردىڭ راديويمپۋلستەرiنەن قۇپيالارىن زەرتتەي الاتىن پلانەتاداعى بiردەن- بiر وزىق اسپاپ – سول. ال، ون سەگiز مىڭ عالامنىڭ قوعامي- ساياسي- مادەني-عىلىمي ت.ب. جىقپىل-جىقپىلدارىن ءوزiنiڭ "تەلەسكوپ – كوزiمەن" شالىپ، جاھانعا جاياتىن يدەولوگيالىق "بارلاۋ قۇرالىمىز" – باۋىرجان جاقىپتىڭ "پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىق نەگiزدەرi" بولۋعا تيiس!…

ابدۋل- حاميد ف.مارحاباەۆ،

فيلولوگيا دوكتورى، جۋرناليستيكا پروفەسسورى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button